{"id":108302,"date":"2024-07-25T18:20:58","date_gmt":"2024-07-25T12:50:58","guid":{"rendered":"https:\/\/pwonlyias.com\/hi\/?p=108302"},"modified":"2024-07-25T18:20:58","modified_gmt":"2024-07-25T12:50:58","slug":"supreme-court-split-verdict-on-gm-mustard-approval","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/pwonlyias.com\/hi\/current-affairs\/supreme-court-split-verdict-on-gm-mustard-approval\/","title":{"rendered":"\u0909\u091a\u094d\u091a\u0924\u092e \u0928\u094d\u092f\u093e\u092f\u093e\u0932\u092f \u0928\u0947 GM \u0938\u0930\u0938\u094b\u0902 \u0915\u0940 \u092e\u0902\u091c\u0942\u0930\u0940 \u092a\u0930 \u0928\u093f\u0930\u094d\u0923\u092f \u0926\u093f\u092f\u093e"},"content":{"rendered":"<h4 style=\"text-align: justify;\"><b>\u0938\u0902\u0926\u0930\u094d\u092d<\/b><\/h4>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"font-weight: 400;\">\u0938\u0930\u094d\u0935\u094b\u091a\u094d\u091a \u0928\u094d\u092f\u093e\u092f\u093e\u0932\u092f \u0928\u0947 \u0906\u0928\u0941\u0935\u0902\u0936\u093f\u0915 \u0930\u0942\u092a \u0938\u0947 \u0938\u0902\u0936\u094b\u0927\u093f\u0924 (GM) \u0938\u0930\u0938\u094b\u0902 \u092b\u0938\u0932\u094b\u0902 \u0915\u094b \u092a\u0930\u094d\u092f\u093e\u0935\u0930\u0923 \u0915\u0947 \u0932\u093f\u090f \u0938\u0936\u0930\u094d\u0924 \u0930\u0942\u092a \u0938\u0947 \u091c\u093e\u0930\u0940 \u0915\u0930\u0928\u0947 \u0915\u0947 \u0915\u0947\u0902\u0926\u094d\u0930 \u0938\u0930\u0915\u093e\u0930 \u0915\u0947 \u0935\u0930\u094d\u0937 2022 \u0915\u0947 \u0928\u093f\u0936\u094d\u091a\u092f \u092a\u0930 \u0928\u093f\u0930\u094d\u0923\u092f \u0926\u093f\u092f\u093e \u0939\u0948\u0964<\/span><\/p>\n<h4 style=\"text-align: justify;\"><b>GM \u0938\u0930\u0938\u094b\u0902 \u0915\u0940 \u0938\u094d\u0935\u0940\u0915\u0943\u0924\u093f \u092a\u0930 \u092a\u0943\u0937\u094d\u0920\u092d\u0942\u092e\u093f<\/b><\/h4>\n<ul style=\"text-align: justify;\">\n<li style=\"font-weight: 400;\" aria-level=\"1\"><span style=\"font-weight: 400;\">18 \u0905\u0915\u094d\u091f\u0942\u092c\u0930, 2022 \u0915\u094b, \u092a\u0930\u094d\u092f\u093e\u0935\u0930\u0923, \u0935\u0928 \u0914\u0930 \u091c\u0932\u0935\u093e\u092f\u0941 \u092a\u0930\u093f\u0935\u0930\u094d\u0924\u0928 \u092e\u0902\u0924\u094d\u0930\u093e\u0932\u092f \u0915\u0947 \u0924\u0939\u0924 \u090f\u0915 <\/span><b>\u0928\u093f\u092f\u093e\u092e\u0915 \u0928\u093f\u0915\u093e\u092f \u091c\u0947\u0928\u0947\u091f\u093f\u0915 \u0907\u0902\u091c\u0940\u0928\u093f\u092f\u0930\u093f\u0902\u0917 \u092e\u0942\u0932\u094d\u092f\u093e\u0902\u0915\u0928 \u0938\u092e\u093f\u0924\u093f (Genetic Engineering Appraisal Committee- GEAC) <\/b><span style=\"font-weight: 400;\">\u0928\u0947 \u091f\u094d\u0930\u093e\u0902\u0938\u091c\u0947\u0928\u093f\u0915 \u0938\u0930\u0938\u094b\u0902 \u0939\u093e\u0907\u092c\u094d\u0930\u093f\u0921 DMH-11 \u0915\u0947 \u090f\u0928\u0935\u093e\u092f\u0930\u0928\u092e\u0947\u0902\u091f\u0932 \u0930\u093f\u0932\u0940\u091c \u0915\u0940 \u0938\u093f\u092b\u093e\u0930\u093f\u0936 \u0915\u0940\u0964\u00a0<\/span><\/li>\n<\/ul>\n<span class=\"vc_green_button\"><\/p>\n<table style=\"width: 98.7157%;\">\n<tbody>\n<tr>\n<td style=\"width: 100%;\">\n<h4><b>\u0906\u0928\u0941\u0935\u0902\u0936\u093f\u0915 \u0907\u0902\u091c\u0940\u0928\u093f\u092f\u0930\u093f\u0902\u0917 \u092e\u0942\u0932\u094d\u092f\u093e\u0902\u0915\u0928 \u0938\u092e\u093f\u0924\u093f (Genetic Engineering Appraisal Committee)<\/b><\/h4>\n<ul>\n<li style=\"text-align: justify;\"><span style=\"font-weight: 400;\">\u092f\u0939 \u090f\u0915 \u0935\u0948\u0927\u093e\u0928\u093f\u0915 \u0928\u093f\u0915\u093e\u092f \u0939\u0948\u0964<\/span><\/li>\n<li style=\"text-align: justify;\"><b>\u0928\u094b\u0921\u0932 \u092e\u0902\u0924\u094d\u0930\u093e\u0932\u092f: <\/b><span style=\"font-weight: 400;\">\u092a\u0930\u094d\u092f\u093e\u0935\u0930\u0923, \u0935\u0928 \u0914\u0930 \u091c\u0932\u0935\u093e\u092f\u0941 \u092a\u0930\u093f\u0935\u0930\u094d\u0924\u0928 \u092e\u0902\u0924\u094d\u0930\u093e\u0932\u092f (Ministry of Environment, Forest-MOEF &#038; Climate Change)\u0964\u00a0<\/span><\/li>\n<li style=\"text-align: justify;\"><span style=\"font-weight: 400;\">\u092f\u0939 \u0905\u0928\u0941\u0938\u0902\u0927\u093e\u0928 \u0914\u0930 \u0909\u0926\u094d\u092f\u094b\u0917 \u092e\u0947\u0902 \u0916\u0924\u0930\u0928\u093e\u0915 \u0938\u0942\u0915\u094d\u0937\u094d\u092e\u091c\u0940\u0935\u094b\u0902 \u0914\u0930 \u092a\u0941\u0928\u0903 \u0938\u0902\u092f\u094b\u091c\u0915\u094b\u0902 \u0915\u0947 \u092c\u0921\u093c\u0947 \u092a\u0948\u092e\u093e\u0928\u0947 \u092a\u0930 \u0909\u092a\u092f\u094b\u0917 \u0915\u0947 \u092a\u0930\u094d\u092f\u093e\u0935\u0930\u0923\u0940\u092f \u092a\u094d\u0930\u092d\u093e\u0935 \u0915\u093e \u092e\u0942\u0932\u094d\u092f\u093e\u0902\u0915\u0928 \u0915\u0930\u0924\u093e \u0939\u0948\u0964\u00a0\u00a0<\/span><\/li>\n<li style=\"text-align: justify;\"><span style=\"font-weight: 400;\">\u0935\u0930\u094d\u0924\u092e\u093e\u0928 \u092e\u0947\u0902, \u0907\u0938\u0915\u0947 24 \u0938\u0926\u0938\u094d\u092f \u0939\u0948\u0902\u0964<\/span><\/li>\n<li style=\"text-align: justify;\"><b>\u092c\u0948\u0920\u0915:<\/b><span style=\"font-weight: 400;\"> \u092f\u0939 \u0938\u092e\u093f\u0924\u093f \u0905\u092a\u0928\u0947 \u0915\u094d\u0937\u0947\u0924\u094d\u0930\u094b\u0902 \u092e\u0947\u0902 \u0906\u0928\u0947 \u0935\u093e\u0932\u0947 \u0909\u0924\u094d\u0924\u0930\u0926\u093e\u092f\u093f\u0924\u094d\u0935\u094b\u0902 \u0938\u0947 \u0938\u0902\u092c\u0902\u0927\u093f\u0924 \u0906\u0935\u0947\u0926\u0928\u094b\u0902 \u0915\u0940 \u0938\u092e\u0940\u0915\u094d\u0937\u093e \u0915\u0930\u0928\u0947 \u0915\u0947 \u0932\u093f\u090f \u092e\u093e\u0938\u093f\u0915 \u092c\u0948\u0920\u0915 \u0915\u0930\u0924\u0940 \u0939\u0948\u0964<\/span><\/li>\n<\/ul>\n<\/td>\n<\/tr>\n<\/tbody>\n<\/table>\n<p><\/span>\n<ul>\n<li><span style=\"font-weight: 400;\">\u0915\u0947\u0902\u0926\u094d\u0930 \u0928\u0947 25 \u0905\u0915\u094d\u091f\u0942\u092c\u0930, 2022 \u0915\u094b \u0907\u0938 \u0938\u093f\u092b\u093e\u0930\u093f\u0936 \u0915\u094b \u0905\u092a\u0928\u0940 \u092e\u0902\u091c\u0942\u0930\u0940 \u092a\u094d\u0930\u0926\u093e\u0928 \u0915\u0940\u0964<\/span><\/li>\n<li><b>GM \u092b\u0938\u0932\u094b\u0902 \u092a\u0930 \u0930\u093e\u0937\u094d\u091f\u094d\u0930\u0940\u092f \u0928\u0940\u0924\u093f\u00a0<\/b>\n<ul>\n<li><span style=\"font-weight: 400;\">\u0909\u091a\u094d\u091a\u0924\u092e \u0928\u094d\u092f\u093e\u092f\u093e\u0932\u092f \u0928\u0947 \u0915\u0947\u0902\u0926\u094d\u0930 \u0915\u094b GM \u092b\u0938\u0932\u094b\u0902 \u0915\u0947 \u0932\u093f\u090f \u090f\u0915 <\/span><b>\u0930\u093e\u0937\u094d\u091f\u094d\u0930\u0940\u092f \u0928\u0940\u0924\u093f<\/b><span style=\"font-weight: 400;\"> \u092c\u0928\u093e\u0928\u0947 \u0915\u093e \u0928\u093f\u0930\u094d\u0926\u0947\u0936 \u0926\u093f\u092f\u093e \u0939\u0948\u0964\u00a0<\/span><\/li>\n<li><span style=\"font-weight: 400;\">\u092f\u0939 \u0928\u0940\u0924\u093f GM \u092b\u0938\u0932\u094b\u0902 \u0938\u0947 \u0938\u0902\u092c\u0902\u0927\u093f\u0924 <\/span><b>\u0905\u0928\u0941\u0938\u0902\u0927\u093e\u0928, \u0915\u0943\u0937\u093f, \u0935\u094d\u092f\u093e\u092a\u093e\u0930 \u0914\u0930 \u0935\u093e\u0923\u093f\u091c\u094d\u092f <\/b><span style=\"font-weight: 400;\">\u0915\u094b \u0915\u0935\u0930 \u0915\u0930\u0947\u0917\u093e\u0964\u00a0<\/span><\/li>\n<\/ul>\n<\/li>\n<\/ul>\n<h4 style=\"text-align: justify;\"><b>GM \u0938\u0930\u0938\u094b\u0902 (DMH-11)<\/b><\/h4>\n<ul>\n<li><span style=\"font-weight: 400;\">\u0927\u093e\u0930\u093e \u0938\u0930\u0938\u094b\u0902 \u0939\u093e\u0907\u092c\u094d\u0930\u093f\u0921-11 (DMH-11) \u0938\u0930\u0938\u094b\u0902 \u0915\u0940 \u092a\u094d\u0930\u091c\u093e\u0924\u093f\u092f\u094b\u0902 <\/span><b>\u092c\u094d\u0930\u0948\u0938\u093f\u0915\u093e \u091c\u0902\u0915\u093f\u092f\u093e (Brassica Juncea)<\/b><span style=\"font-weight: 400;\"> \u0915\u0940 \u0906\u0928\u0941\u0935\u0902\u0936\u093f\u0915 \u0930\u0942\u092a \u0938\u0947 \u0938\u0902\u0936\u094b\u0927\u093f\u0924 \u0939\u093e\u0907\u092c\u094d\u0930\u093f\u0921 \u092a\u094d\u0930\u091c\u093e\u0924\u093f \u0939\u0948\u0964\u00a0<\/span><\/li>\n<li><b>\u0935\u093f\u0936\u0947\u0937\u0924\u093e\u090f\u0901: <\/b><span style=\"font-weight: 400;\">\u092f\u0939 \u0938\u0902\u0938\u094d\u0915\u0930\u0923 <\/span><b>\u0939\u0930\u094d\u092c\u093f\u0938\u093e\u0907\u0921 \u091f\u094b\u0932\u0930\u0947\u0902\u091f (Herbicide Tolerant- HT) <\/b><span style=\"font-weight: 400;\">\u0939\u0948\u0964\u00a0<\/span><\/li>\n<li><b>GM \u0938\u0930\u0938\u094b\u0902 \u0915\u0940 \u092e\u0942\u0932 \u092a\u094d\u0930\u091c\u093e\u0924\u093f\u092f\u093e\u0901<\/b>\n<ul>\n<li><b>\u092a\u094d\u0930\u092f\u0941\u0915\u094d\u0924 \u092a\u094d\u0930\u091c\u093e\u0924\u093f\u092f\u093e\u0901<\/b>\n<ul>\n<li><b>\u092d\u093e\u0930\u0924\u0940\u092f \u0938\u0930\u0938\u094b\u0902: <\/b><span style=\"font-weight: 400;\">&#8216;\u0935\u0930\u0941\u0923&#8217; (Varuna)<\/span><\/li>\n<li><b>\u092a\u0942\u0930\u094d\u0935\u0940 \u092f\u0942\u0930\u094b\u092a\u0940\u092f \u0938\u0930\u0938\u094b\u0902: <\/b><span style=\"font-weight: 400;\">&#8216;\u0905\u0930\u094d\u0932\u0940 \u0939\u0940\u0930\u093e-2&#8217; (<\/span><span style=\"font-weight: 400;\">Early Heera-2<\/span><span style=\"font-weight: 400;\">)<\/span><\/li>\n<li><b>\u0915\u094d\u0930\u0949\u0938-\u092c\u094d\u0930\u0940\u0921\u093f\u0902\u0917: <\/b><span style=\"font-weight: 400;\">GM \u0938\u0930\u0938\u094b\u0902 \u0907\u0928 \u0926\u094b \u092a\u094d\u0930\u091c\u093e\u0924\u093f\u092f\u094b\u0902 \u0915\u0947 \u0938\u0902\u0915\u0930\u0923 \u0938\u0947 \u092c\u0928\u093e\u0908 \u0917\u0908 \u0939\u0948\u0964<\/span><\/li>\n<\/ul>\n<\/li>\n<\/ul>\n<\/li>\n<\/ul>\n<p style=\"text-align: center;\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"alignnone size-medium wp-image-108303\" src=\"https:\/\/pwonlyias.com\/hi\/wp-content\/uploads\/2024\/07\/19-298x300.png\" alt=\"\" width=\"298\" height=\"300\" srcset=\"https:\/\/pwonlyias.com\/hi\/wp-content\/uploads\/2024\/07\/19-298x300.png 298w, https:\/\/pwonlyias.com\/hi\/wp-content\/uploads\/2024\/07\/19-1016x1024.png 1016w, https:\/\/pwonlyias.com\/hi\/wp-content\/uploads\/2024\/07\/19-150x150.png 150w, https:\/\/pwonlyias.com\/hi\/wp-content\/uploads\/2024\/07\/19-768x774.png 768w, https:\/\/pwonlyias.com\/hi\/wp-content\/uploads\/2024\/07\/19-360x363.png 360w, https:\/\/pwonlyias.com\/hi\/wp-content\/uploads\/2024\/07\/19.png 1200w\" sizes=\"(max-width: 298px) 100vw, 298px\" \/><\/p>\n<ul>\n<li><b>\u0938\u0930\u0938\u094b\u0902 \u092e\u0947\u0902 \u0906\u0928\u0941\u0935\u0902\u0936\u093f\u0915 \u0938\u0902\u0936\u094b\u0927\u0928<\/b>\n<ul>\n<li><b>\u092c\u093e\u0930\u094d\u0928\u0947\u091c \u0914\u0930 \u092c\u093e\u0930\u0938\u094d\u091f\u093e\u0930 (Barnase and Barstar):<\/b><span style=\"font-weight: 400;\"> \u0938\u0902\u0936\u094b\u0927\u0928 \u092e\u0947\u0902 \u0926\u094b \u091c\u0940\u0928 \u0915\u093e \u0909\u092a\u092f\u094b\u0917 \u0915\u093f\u092f\u093e \u091c\u093e\u0924\u093e \u0939\u0948\u0964<\/span>\n<ul>\n<li><b>\u0938\u094d\u0930\u094b\u0924:<\/b><span style=\"font-weight: 400;\"> \u092f\u0947 \u091c\u0940\u0928 \u092e\u093f\u091f\u094d\u091f\u0940 \u0915\u0947 \u091c\u0940\u0935\u093e\u0923\u0941<\/span><b> \u092c\u0948\u0938\u093f\u0932\u0938 \u090f\u092e\u093e\u0907\u0932\u094b\u0932\u093f\u0915\u0947\u092b\u0947\u0938\u093f\u090f\u0928\u094d\u0938 (Bacillus Amyloliquefaciens)<\/b><span style=\"font-weight: 400;\"> \u0938\u0947 \u0906\u0924\u0947 \u0939\u0948\u0902\u0964<\/span><\/li>\n<\/ul>\n<\/li>\n<li><b>\u0909\u0926\u094d\u0926\u0947\u0936\u094d\u092f<\/b>\n<ul>\n<li><b>\u0909\u091a\u094d\u091a \u0909\u092a\u091c \u0938\u0902\u0915\u0930 (High-Yield Hybrids): <\/b><span style=\"font-weight: 400;\">\u092f\u0947 \u091c\u0940\u0928 \u0909\u091a\u094d\u091a \u0909\u092a\u091c \u0926\u0947\u0928\u0947 \u0935\u093e\u0932\u0940 \u0935\u094d\u092f\u093e\u0935\u0938\u093e\u092f\u093f\u0915 \u0938\u0930\u0938\u094b\u0902 \u0915\u0940 \u0938\u0902\u0915\u0930 \u0915\u093f\u0938\u094d\u092e\u094b\u0902 \u0915\u0947 \u0928\u093f\u0930\u094d\u092e\u093e\u0923 \u092e\u0947\u0902 \u0938\u0939\u093e\u092f\u0915 \u0939\u094b\u0924\u0947 \u0939\u0948\u0902\u0964<\/span><\/li>\n<\/ul>\n<\/li>\n<\/ul>\n<\/li>\n<li><b>\u0906\u0928\u0941\u0935\u0902\u0936\u093f\u0915 \u0936\u0941\u0926\u094d\u0927\u0924\u093e:<\/b><span style=\"font-weight: 400;\"> \u2018\u092c\u093e\u0930 \u091c\u0940\u0928\u2019 (Bar Gene) \u0939\u093e\u0907\u092c\u094d\u0930\u093f\u0921 \u092c\u0940\u091c \u0915\u0940 \u0906\u0928\u0941\u0935\u0902\u0936\u093f\u0915 \u0936\u0941\u0926\u094d\u0927\u0924\u093e \u0915\u094b \u092c\u0928\u093e\u090f \u0930\u0916\u0924\u093e \u0939\u0948\u0964<\/span><\/li>\n<\/ul>\n<span class=\"vc_green_button\"><\/p>\n<table style=\"width: 97.9327%;\">\n<tbody>\n<tr>\n<td style=\"width: 100%;\">\n<h4><b>\u0906\u0928\u0941\u0935\u0902\u0936\u093f\u0915 \u0938\u0902\u0936\u094b\u0927\u0928 \u0915\u0947 \u0905\u0928\u094d\u092f \u0924\u0930\u0940\u0915\u0947<\/b><\/h4>\n<ul>\n<li><b>\u092e\u094d\u092f\u0942\u091f\u0947\u0936\u0928\u0932 \u092c\u094d\u0930\u0940\u0921\u093f\u0902\u0917 (Mutational Breeding): <\/b><span style=\"font-weight: 400;\">\u091c\u0940\u0928\u094b\u092e \u0915\u094b \u092c\u0926\u0932\u0928\u0947 \u0915\u0947 \u0932\u093f\u090f \u090f\u0915 \u0938\u094d\u0925\u093e\u092a\u093f\u0924 \u0935\u093f\u0927\u093f\u0964\u00a0<\/span><\/li>\n<li><b>\u091c\u0940\u0928\u094b\u092e \u090f\u0921\u093f\u091f\u093f\u0902\u0917 (Genome Editing): <\/b><span style=\"font-weight: 400;\">\u090f\u0915 \u0928\u0908 \u0935\u093f\u0927\u093f<\/span><\/li>\n<\/ul>\n<\/td>\n<\/tr>\n<\/tbody>\n<\/table>\n<p><\/span>\n<h4 style=\"text-align: justify;\"><b>\u0906\u0928\u0941\u0935\u0902\u0936\u093f\u0915 \u0930\u0942\u092a \u0938\u0947 \u0938\u0902\u0936\u094b\u0927\u093f\u0924 (Genetically Modified- GM) \u0915\u094d\u092f\u093e \u0939\u0948?\u00a0<\/b><\/h4>\n<ul>\n<li><span style=\"font-weight: 400;\">\u0906\u0928\u0941\u0935\u0902\u0936\u093f\u0915 \u0930\u0942\u092a \u0938\u0947 \u0938\u0902\u0936\u094b\u0927\u093f\u0924 (Genetically modified- GM) \u092a\u094d\u0930\u092f\u094b\u0917\u0936\u093e\u0932\u093e \u0924\u0915\u0928\u0940\u0915\u094b\u0902 \u0915\u093e \u0909\u092a\u092f\u094b\u0917 \u0915\u0930\u0915\u0947 \u091c\u0940\u0935\u094b\u0902 \u0915\u0947 \u092e\u0927\u094d\u092f<\/span><b> \u091c\u0940\u0928 \u0915\u094b \u0938\u094d\u0925\u093e\u0928\u093e\u0902\u0924\u0930\u093f\u0924<\/b><span style=\"font-weight: 400;\"> \u0915\u0930\u0928\u0947 \u0915\u0940 \u092a\u094d\u0930\u0915\u094d\u0930\u093f\u092f\u093e \u0915\u094b \u0938\u0902\u0926\u0930\u094d\u092d\u093f\u0924 \u0915\u0930\u0924\u093e \u0939\u0948\u0964\u00a0<\/span><\/li>\n<li><b>\u0924\u0915\u0928\u0940\u0915: <\/b><span style=\"font-weight: 400;\">\u0907\u0928 \u0924\u0915\u0928\u0940\u0915\u094b\u0902 \u092e\u0947\u0902 <\/span><b>\u0915\u094d\u0932\u094b\u0928\u093f\u0902\u0917 \u091c\u0940\u0928 <\/b><span style=\"font-weight: 400;\">\u0936\u093e\u092e\u093f\u0932 \u0939\u0948\u0902, DNA \u0916\u0902\u0921\u094b\u0902 \u0915\u094b \u090f\u0915 \u0938\u093e\u0925 \u0935\u093f\u092d\u093e\u091c\u093f\u0924 \u0915\u0930\u0928\u093e \u0914\u0930 \u0915\u094b\u0936\u093f\u0915\u093e\u0913\u0902 \u092e\u0947\u0902 \u091c\u0940\u0928 \u0938\u092e\u094d\u092e\u093f\u0932\u093f\u0924 \u0915\u0930\u0928\u093e, \u0938\u093e\u092e\u0942\u0939\u093f\u0915 \u0930\u0942\u092a \u0938\u0947 <\/span><b>\u092a\u0941\u0928\u0903 \u0938\u0902\u092f\u094b\u091c\u0915 DNA \u092a\u094d\u0930\u094c\u0926\u094d\u092f\u094b\u0917\u093f\u0915\u0940 <\/b><span style=\"font-weight: 400;\">\u0915\u0947 \u0930\u0942\u092a \u092e\u0947\u0902 \u091c\u093e\u0928\u093e \u091c\u093e\u0924\u093e \u0939\u0948\u0964\u00a0<\/span><\/li>\n<li><b>GM \u092b\u0938\u0932\u0947<\/b>\n<ul>\n<li><span style=\"font-weight: 400;\">GM \u092b\u0938\u0932\u0947\u0902 \u0915\u0943\u0937\u093f \u092e\u0947\u0902 \u0909\u092a\u092f\u094b\u0917 \u0915\u093f\u090f \u091c\u093e\u0928\u0947 \u0935\u093e\u0932\u0947 \u092a\u093e\u0926\u092a \u0939\u0948\u0902, \u091c\u094b <\/span><b>\u0906\u0928\u0941\u0935\u0902\u0936\u093f\u0915 \u0907\u0902\u091c\u0940\u0928\u093f\u092f\u0930\u093f\u0902\u0917 \u0935\u093f\u0927\u093f\u092f\u094b\u0902 <\/b><span style=\"font-weight: 400;\">\u0915\u093e \u0909\u092a\u092f\u094b\u0917 \u0915\u0930\u0915\u0947 \u0909\u0928\u0915\u0947<\/span><b> DNA \u0915\u094b \u0938\u0902\u0936\u094b\u0927\u093f\u0924<\/b><span style=\"font-weight: 400;\"> \u0915\u0930\u0924\u0947 \u0939\u0948\u0902\u0964<\/span><\/li>\n<li><b>\u0909\u0926\u094d\u0926\u0947\u0936\u094d\u092f: <\/b><span style=\"font-weight: 400;\">\u0907\u0938\u0915\u093e \u0932\u0915\u094d\u0937\u094d\u092f \u0906\u092e\u0924\u094c\u0930 \u092a\u0930 \u090f\u0915 \u0928\u092f\u093e \u0917\u0941\u0923 \u092a\u094d\u0930\u0938\u094d\u0924\u0941\u0924 \u0915\u0930\u0928\u093e \u0939\u094b\u0924\u093e \u0939\u0948, \u091c\u094b \u092a\u094c\u0927\u094b\u0902 \u0915\u0940 \u092a\u094d\u0930\u091c\u093e\u0924\u093f\u092f\u094b\u0902 \u092e\u0947\u0902 \u0938\u094d\u0935\u093e\u092d\u093e\u0935\u093f\u0915 \u0930\u0942\u092a \u0938\u0947 \u0928\u0939\u0940\u0902 \u092a\u093e\u092f\u093e \u091c\u093e\u0924\u093e \u0939\u0948\u0964<\/span><\/li>\n<\/ul>\n<\/li>\n<\/ul>\n<p style=\"text-align: center;\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"alignnone size-medium wp-image-108304\" src=\"https:\/\/pwonlyias.com\/hi\/wp-content\/uploads\/2024\/07\/20-300x206.png\" alt=\"\" width=\"300\" height=\"206\" srcset=\"https:\/\/pwonlyias.com\/hi\/wp-content\/uploads\/2024\/07\/20-300x206.png 300w, https:\/\/pwonlyias.com\/hi\/wp-content\/uploads\/2024\/07\/20-360x247.png 360w, https:\/\/pwonlyias.com\/hi\/wp-content\/uploads\/2024\/07\/20.png 640w\" sizes=\"(max-width: 300px) 100vw, 300px\" \/><\/p>\n<ul>\n<li><b>GM \u092b\u0938\u0932 \u0932\u0915\u094d\u0937\u0923\u094b\u0902 \u0915\u0947 \u0909\u0926\u093e\u0939\u0930\u0923\u00a0<\/b>\n<ul>\n<li><b>\u0916\u093e\u0926\u094d\u092f \u092b\u0938\u0932\u094b\u0902:<\/b><span style=\"font-weight: 400;\"> \u0935\u093f\u0936\u0947\u0937\u0924\u093e\u0913\u0902 \u092e\u0947\u0902 \u0915\u0940\u091f\u094b\u0902, \u0930\u094b\u0917\u094b\u0902 \u0914\u0930 \u092a\u0930\u094d\u092f\u093e\u0935\u0930\u0923\u0940\u092f \u092a\u0930\u093f\u0938\u094d\u0925\u093f\u0924\u093f\u092f\u094b\u0902 \u0915\u0947 \u092a\u094d\u0930\u0924\u093f \u092a\u094d\u0930\u0924\u093f\u0930\u094b\u0927, \u0916\u0930\u093e\u092c \u0928 \u0939\u094b\u0928\u093e, \u0936\u093e\u0915\u0928\u093e\u0936\u093f\u092f\u094b\u0902 \u0915\u0947 \u092a\u094d\u0930\u0924\u093f \u092a\u094d\u0930\u0924\u093f\u0930\u094b\u0927 \u0914\u0930 \u092c\u0947\u0939\u0924\u0930 \u092a\u094b\u0937\u0915 \u0924\u0924\u094d\u0935 \u092a\u094d\u0930\u094b\u092b\u093e\u0907\u0932 \u0936\u093e\u092e\u093f\u0932 \u0939\u0948\u0902\u0964<\/span><\/li>\n<li><b>\u0917\u0948\u0930-\u0916\u093e\u0926\u094d\u092f \u092b\u0938\u0932\u094b\u0902 (Non-Food Crops): <\/b><span style=\"font-weight: 400;\">\u0932\u0915\u094d\u0937\u0923\u094b\u0902 \u092e\u0947\u0902 \u092b\u093e\u0930\u094d\u092e\u093e\u0938\u094d\u092f\u0942\u091f\u093f\u0915\u0932\u094d\u0938, \u091c\u0948\u0935 \u0908\u0902\u0927\u0928, \u0914\u0930 \u0905\u0928\u094d\u092f \u0914\u0926\u094d\u092f\u094b\u0917\u093f\u0915 \u0930\u0942\u092a \u0938\u0947 \u0909\u092a\u092f\u094b\u0917\u0940 \u0909\u0924\u094d\u092a\u093e\u0926\u094b\u0902 \u0915\u0947 \u0938\u093e\u0925-\u0938\u093e\u0925 \u092c\u093e\u092f\u094b\u0930\u0947\u092e\u0947\u0921\u093f\u090f\u0936\u0928 \u0915\u0947 \u0932\u093f\u090f \u0909\u0924\u094d\u092a\u093e\u0926\u0928 \u0936\u093e\u092e\u093f\u0932 \u0939\u0948\u0964<\/span><b>\u00a0<\/b><\/li>\n<\/ul>\n<\/li>\n<li><b>\u092d\u093e\u0930\u0924 \u092e\u0947\u0902 GM \u092b\u0938\u0932 \u0915\u0940 \u0915\u0943\u0937\u093f\u00a0<\/b>\n<ul>\n<li><b>\u0915\u092a\u093e\u0938: <\/b><span style=\"font-weight: 400;\">\u092d\u093e\u0930\u0924 \u092e\u0947\u0902 \u092a\u0939\u0932\u0940 GM \u092b\u0938\u0932 BT \u0915\u0949\u091f\u0928 \u0928\u0947 \u0935\u0930\u094d\u0937 2002-2003 \u092e\u0947\u0902 \u0935\u093e\u0923\u093f\u091c\u094d\u092f\u093f\u0915 \u0916\u0947\u0924\u0940 \u0936\u0941\u0930\u0942 \u0915\u0940\u0964<\/span>\n<ul>\n<li><b>\u0938\u094d\u0935\u0940\u0915\u0943\u0924\u093f: <\/b><span style=\"font-weight: 400;\">\u0935\u0930\u094d\u0937 2014 \u0924\u0915 \u0915\u092a\u093e\u0938 \u0915\u0940 \u0916\u0947\u0924\u0940 \u092e\u0947\u0902 96% BT \u0915\u092a\u093e\u0938 \u0915\u0940 \u0916\u0947\u0924\u0940 \u0915\u0940 \u0917\u0908, \u091c\u093f\u0938\u0938\u0947 \u092d\u093e\u0930\u0924 \u090f\u0915 \u092a\u094d\u0930\u092e\u0941\u0916 GM \u092b\u0938\u0932 \u0909\u0924\u094d\u092a\u093e\u0926\u0915 \u092c\u0928 \u0917\u092f\u093e\u0964<\/span><\/li>\n<\/ul>\n<\/li>\n<li><b>\u0938\u0930\u0938\u094b\u0902: <\/b><span style=\"font-weight: 400;\">GEAC \u0928\u0947 \u0928\u090f \u0939\u093e\u0907\u092c\u094d\u0930\u093f\u0921 \u0935\u093f\u0915\u0938\u093f\u0924 \u0915\u0930\u0928\u0947 \u0915\u0947 \u0932\u093f\u090f \u092a\u0930\u094d\u092f\u093e\u0935\u0930\u0923 \u0930\u093f\u0932\u0940\u091c \u0915\u0947 \u0932\u093f\u090f \u0926\u094b GM \u0938\u0930\u0938\u094b\u0902 \u0915\u0940 \u0915\u093f\u0938\u094d\u092e\u094b\u0902 \u0915\u094b \u092e\u0902\u091c\u0942\u0930\u0940 \u0926\u0940 \u0939\u0948\u0964<\/span><\/li>\n<li><b>BRINJAL: <\/b><span style=\"font-weight: 400;\">GEAC \u0928\u0947 \u092e\u0942\u0932\u094d\u092f\u093e\u0902\u0915\u0928 \u0915\u0947 \u0932\u093f\u090f BT Brinjal \u0915\u094b \u092e\u0902\u091c\u0942\u0930\u0940 \u0926\u0947 \u0926\u0940, \u0932\u0947\u0915\u093f\u0928 \u0938\u093e\u0930\u094d\u0935\u091c\u0928\u093f\u0915 \u0935\u093f\u0930\u094b\u0927 \u0915\u0947 \u0915\u093e\u0930\u0923 \u0907\u0938 \u092a\u0930 \u0928\u093f\u0930\u094d\u0923\u092f \u0928\u0939\u0940\u0902 \u0932\u093f\u092f\u093e \u091c\u093e \u0938\u0915\u093e\u0964\u00a0<\/span><\/li>\n<li><b>\u0905\u0928\u0941\u0938\u0902\u0927\u093e\u0928 : <\/b><span style=\"font-weight: 400;\">\u091a\u093e\u0935\u0932, \u0917\u0947\u0902\u0939\u0942\u0901, \u0917\u0928\u094d\u0928\u093e, \u0906\u0932\u0942, \u0905\u0930\u0939\u0930, \u092e\u0938\u0942\u0930, \u091a\u0928\u093e \u0914\u0930 \u0915\u0947\u0932\u0947 \u0915\u0947 GM \u092c\u0940\u091c\u094b\u0902 \u092a\u0930 \u0905\u0928\u0941\u0938\u0902\u0927\u093e\u0928 \u091c\u093e\u0930\u0940 \u0939\u0948\u0964<\/span><\/li>\n<\/ul>\n<\/li>\n<\/ul>\n<h4 style=\"text-align: justify;\"><b>\u0906\u0928\u0941\u0935\u0902\u0936\u093f\u0915 \u0930\u0942\u092a \u0938\u0947 \u0938\u0902\u0936\u094b\u0927\u093f\u0924 (GM) \u092b\u0938\u0932\u094b\u0902 \u0915\u0947 \u0932\u093e\u092d\u00a0<\/b><\/h4>\n<ul>\n<li><b>\u0915\u0940\u091f \u092a\u094d\u0930\u0924\u093f\u0930\u094b\u0927<\/b>\n<ul>\n<li><b>\u091f\u0949\u0915\u094d\u0938\u093f\u0928 \u0909\u0924\u094d\u092a\u093e\u0926\u0928: <\/b><span style=\"font-weight: 400;\">GM \u092b\u0938\u0932\u0947\u0902 \u0915\u0940\u091f\u094b\u0902 \u0915\u0940 \u0915\u0940\u091f\u094b\u0902 \u0915\u093e \u092e\u0941\u0915\u093e\u092c\u0932\u093e \u0915\u0930\u0928\u0947 \u0915\u0947 \u0932\u093f\u090f \u091c\u0940\u0935\u093e\u0923\u0941 <\/span><b>\u092c\u0947\u0938\u093f\u0932\u0938 \u0925\u0941\u0930\u093f\u0902\u0917\u093f\u0928\u0947\u0938\u093f\u0938 (Bacillus thuringiensis- Bt)<\/b><span style=\"font-weight: 400;\"> \u0938\u0947 \u0935\u093f\u0937\u093e\u0915\u094d\u0924 \u092a\u0926\u093e\u0930\u094d\u0925\u094b\u0902 \u0915\u093e \u0909\u0924\u094d\u092a\u093e\u0926\u0928 \u0915\u0930 \u0938\u0915\u0924\u0940 \u0939\u0948\u0902\u0964\u00a0<\/span><\/li>\n<li><b>\u0915\u0940\u091f\u0928\u093e\u0936\u0915 \u0915\u093e \u0909\u092a\u092f\u094b\u0917: <\/b><span style=\"font-weight: 400;\">\u0907\u0928 \u092b\u0938\u0932\u094b\u0902 \u0915\u094b \u0905\u0915\u094d\u0938\u0930 \u0915\u092e \u0915\u0940\u091f\u0928\u093e\u0936\u0915\u094b\u0902 \u0915\u0940 \u0906\u0935\u0936\u094d\u092f\u0915\u0924\u093e \u0939\u094b\u0924\u0940 \u0939\u0948\u0964<\/span><b>\u00a0<\/b><\/li>\n<\/ul>\n<\/li>\n<li><b>\u0935\u093e\u092f\u0930\u0938 \u092a\u094d\u0930\u0924\u093f\u0930\u094b\u0927 (Virus Resistance): <\/b><span style=\"font-weight: 400;\">GM \u092b\u0938\u0932\u0947\u0902 \u0935\u093e\u092f\u0930\u0938 \u0938\u0947 \u091c\u0940\u0928 \u0915\u094b \u0936\u093e\u092e\u093f\u0932 \u0915\u0930\u0915\u0947 \u0935\u093e\u092f\u0930\u0938 \u0915\u093e \u0935\u093f\u0930\u094b\u0927 \u0915\u0930 \u0938\u0915\u0924\u0940 \u0939\u0948\u0902\u0964\u00a0<\/span><\/li>\n<li><b>\u0939\u0930\u094d\u092c\u093f\u0938\u093e\u0907\u0921 \u091f\u0949\u0932\u0930\u0947\u0902\u0938 (Herbicide Tolerance): <\/b><span style=\"font-weight: 400;\">\u0915\u0941\u091b GM \u092b\u0938\u0932\u0947\u0902 \u0939\u0930\u094d\u092c\u093f\u0938\u093e\u0907\u0921 (\u0936\u093e\u0915\u0928\u093e\u0936\u0940) \u0915\u0947 \u092a\u094d\u0930\u0924\u093f \u0938\u0939\u093f\u0937\u094d\u0923\u0941 \u0939\u094b\u0924\u0940 \u0939\u0948\u0902, \u0915\u094d\u092f\u094b\u0902\u0915\u093f \u0910\u0938\u093e \u090f\u0915 \u091c\u0940\u0935\u093e\u0923\u0941 \u0915\u0947 \u091c\u0940\u0928 \u0915\u0947 \u0915\u093e\u0930\u0923 \u0939\u094b\u0924\u093e \u0939\u0948 \u091c\u094b \u0909\u0928\u094d\u0939\u0947\u0902 \u092a\u094d\u0930\u0924\u093f\u0930\u094b\u0927\u0940 \u092c\u0928\u093e\u0924\u093e \u0939\u0948\u0964<\/span><\/li>\n<li><b>\u0917\u0930\u0940\u092c\u0940 \u0914\u0930 \u092d\u0941\u0916\u092e\u0930\u0940 \u0915\u0940 \u0938\u092e\u0938\u094d\u092f\u093e \u0915\u093e \u0938\u092e\u093e\u0927\u093e\u0928: <\/b><span style=\"font-weight: 400;\">GM \u092b\u0938\u0932\u0947\u0902 \u092a\u0948\u0926\u093e\u0935\u093e\u0930 \u092c\u0922\u093c\u093e\u0924\u0940 \u0939\u0948\u0902, \u091c\u093f\u0938\u0938\u0947 \u0915\u093f\u0938\u093e\u0928\u094b\u0902 \u0915\u0940 \u0906\u092f \u092c\u0922\u093c\u0924\u0940 \u0939\u0948 \u0914\u0930 \u0916\u093e\u0926\u094d\u092f \u0938\u0941\u0930\u0915\u094d\u0937\u093e \u092e\u0947\u0902 \u0938\u0941\u0927\u093e\u0930 \u0939\u094b\u0924\u093e \u0939\u0948, \u091c\u093f\u0938\u0938\u0947 <\/span><b>\u0938\u0902\u092f\u0941\u0915\u094d\u0924 \u0930\u093e\u0937\u094d\u091f\u094d\u0930 \u0938\u0924\u0924 \u0935\u093f\u0915\u093e\u0938 \u0932\u0915\u094d\u0937\u094d\u092f\u094b\u0902<\/b><span style=\"font-weight: 400;\"> \u0915\u0940 \u092a\u094d\u0930\u093e\u092a\u094d\u0924\u093f \u092e\u0947\u0902 \u0938\u0939\u093e\u092f\u0924\u093e \u092e\u093f\u0932\u0924\u0940 \u0939\u0948\u0964<\/span>\n<ul>\n<li><b>\u0915\u092e \u0909\u0924\u094d\u092a\u093e\u0926\u0928 \u0932\u093e\u0917\u0924: <\/b><span style=\"font-weight: 400;\">GM \u092b\u0938\u0932\u094b\u0902 \u0915\u093e \u0909\u0924\u094d\u092a\u093e\u0926\u0928 \u0906\u092e \u0924\u094c\u0930 \u092a\u0930 \u0932\u093e\u0917\u0924 \u092a\u094d\u0930\u092d\u093e\u0935\u0940 \u0909\u0924\u094d\u092a\u093e\u0926\u0928 \u0915\u0930\u0928\u0947 \u0915\u0947 \u0932\u093f\u090f \u0915\u092e \u0939\u094b\u0924\u093e \u0939\u0948 \u0915\u094d\u092f\u094b\u0902\u0915\u093f \u0935\u0947 \u0938\u094d\u0935\u093e\u092d\u093e\u0935\u093f\u0915 \u0930\u0942\u092a \u0938\u0947 \u0915\u0940\u091f\u094b\u0902 \u090f\u0935\u0902 \u0915\u0940\u0921\u093c\u094b\u0902 \u0915\u0947 \u092a\u094d\u0930\u0924\u093f \u092a\u094d\u0930\u0924\u093f\u0930\u094b\u0927\u0940 \u0939\u094b\u0924\u0940 \u0939\u0948\u0902\u0964\u00a0<\/span><\/li>\n<\/ul>\n<\/li>\n<li><b>\u0938\u0942\u0916\u093e \u0938\u0939\u093f\u0937\u094d\u0923\u0941 (Drought Tolerance): <\/b><span style=\"font-weight: 400;\">GM \u092b\u0938\u0932\u0947\u0902 \u0938\u0942\u0916\u0947-\u0917\u094d\u0930\u0938\u094d\u0924 \u0915\u094d\u0937\u0947\u0924\u094d\u0930\u094b\u0902 \u092f\u093e \u0905\u0928\u0941\u092a\u091c\u093e\u090a \u092e\u093f\u091f\u094d\u091f\u0940 \u0915\u0940 \u0917\u0941\u0923\u0935\u0924\u094d\u0924\u093e \u0935\u093e\u0932\u0947 \u0915\u094d\u0937\u0947\u0924\u094d\u0930\u094b\u0902 \u092e\u0947\u0902 \u0932\u093e\u092d\u0915\u093e\u0930\u0940 \u0939\u094b\u0924\u0940 \u0939\u0948\u0902\u0964\u00a0<\/span><\/li>\n<li><b>\u0916\u0930\u093e\u092c \u0939\u094b\u0928\u0947 \u0915\u0940 \u0915\u092e \u0938\u0902\u092d\u093e\u0935\u0928\u093e:<\/b><span style=\"font-weight: 400;\"> GM \u092b\u0938\u0932\u094b\u0902 \u0915\u0940 \u091c\u0940\u0935\u0928 \u0905\u0935\u0927\u093f \u0905\u0915\u094d\u0938\u0930 \u0932\u0902\u092c\u0940 \u0939\u094b\u0924\u0940 \u0939\u0948, \u091c\u093f\u0938\u0938\u0947 \u0916\u0930\u093e\u092c \u0939\u094b\u0928\u0947 \u0915\u0940 \u0938\u0902\u092d\u093e\u0935\u0928\u093e \u0915\u092e \u0939\u094b \u091c\u093e\u0924\u0940 \u0939\u0948\u0964<\/span><\/li>\n<li><b>\u092a\u094b\u0937\u0923 \u092e\u0942\u0932\u094d\u092f \u092e\u0947\u0902 \u0935\u0943\u0926\u094d\u0927\u093f (Enhanced Nutritional Value): <\/b><span style=\"font-weight: 400;\">\u0906\u0928\u0941\u0935\u0902\u0936\u093f\u0915 \u0938\u0902\u0936\u094b\u0927\u0928 \u0916\u093e\u0926\u094d\u092f \u092a\u0926\u093e\u0930\u094d\u0925\u094b\u0902 \u0915\u0940 \u092a\u094b\u0937\u0923 \u0938\u093e\u092e\u0917\u094d\u0930\u0940 \u0915\u094b \u092c\u0922\u093c\u093e \u0938\u0915\u0924\u093e \u0939\u0948\u0964\u00a0<\/span><\/li>\n<\/ul>\n<h4 style=\"text-align: justify;\"><b>\u0906\u0928\u0941\u0935\u0902\u0936\u093f\u0915 \u0930\u0942\u092a \u0938\u0947 \u0938\u0902\u0936\u094b\u0927\u093f\u0924 (GM) \u092b\u0938\u0932\u094b\u0902 \u0938\u0947 \u091c\u0941\u0921\u093c\u0940 \u091a\u0941\u0928\u094c\u0924\u093f\u092f\u093e\u0901\u00a0<\/b><\/h4>\n<ul>\n<li><b>\u092a\u093e\u0930\u093f\u0938\u094d\u0925\u093f\u0924\u093f\u0915 \u091a\u093f\u0902\u0924\u093e\u090f\u0901 (Ecological Concerns)<\/b>\n<ul>\n<li><b>\u091c\u0940\u0928 \u092a\u094d\u0930\u0935\u093e\u0939 (Gene Flow): <\/b><span style=\"font-weight: 400;\">\u092a\u0930-\u092a\u0930\u093e\u0917\u0923 \u0915\u0947 \u0915\u093e\u0930\u0923 \u0916\u0930\u092a\u0924\u0935\u093e\u0930\u094b\u0902 \u092e\u0947\u0902 \u092a\u094d\u0930\u0924\u093f\u0930\u094b\u0927\u0940 \u0917\u0941\u0923 \u092b\u0948\u0932 \u0938\u0915\u0924\u0947 \u0939\u0948\u0902, \u091c\u093f\u0938\u0938\u0947 \u0909\u0928\u094d\u0939\u0947\u0902 \u0928\u0937\u094d\u091f \u0915\u0930\u0928\u093e \u0915\u0920\u093f\u0928 \u0939\u094b \u091c\u093e\u0924\u093e \u0939\u0948\u0964<\/span><\/li>\n<li><b>\u091c\u0948\u0935 \u0935\u093f\u0935\u093f\u0927\u0924\u093e \u0915\u093e \u0915\u094d\u0937\u0930\u0923 (Biodiversity Erosion): <\/b><span style=\"font-weight: 400;\">GM \u092b\u0938\u0932\u0947\u0902 \u091c\u0948\u0935 \u0935\u093f\u0935\u093f\u0927\u0924\u093e \u0915\u094b \u0915\u092e \u0915\u0930 \u0938\u0915\u0924\u0940 \u0939\u0948\u0902 \u0914\u0930 \u0932\u0941\u092a\u094d\u0924\u092a\u094d\u0930\u093e\u092f \u092a\u094c\u0927\u094b\u0902 \u0915\u0940 \u092a\u094d\u0930\u091c\u093e\u0924\u093f\u092f\u094b\u0902 \u0915\u0947 \u091c\u0940\u0928 \u092a\u0942\u0932 \u0915\u094b \u0926\u0942\u0937\u093f\u0924 \u0915\u0930 \u0938\u0915\u0924\u0940 \u0939\u0948\u0902\u0964\u00a0<\/span><\/li>\n<\/ul>\n<\/li>\n<li><b>\u092a\u094b\u0937\u0923 \u0938\u0902\u092c\u0902\u0927\u0940 \u091a\u093f\u0902\u0924\u093e\u090f\u0901 (Nutritional Concerns): <\/b><span style=\"font-weight: 400;\">\u0909\u092a\u091c, \u091c\u0940\u0935\u0928\u0915\u093e\u0932 \u0914\u0930 \u0915\u0940\u091f \u092a\u094d\u0930\u0924\u093f\u0930\u094b\u0927 \u092a\u0930 \u0927\u094d\u092f\u093e\u0928 \u0915\u0947\u0902\u0926\u094d\u0930\u093f\u0924 \u0915\u0930\u0928\u093e \u0915\u092d\u0940-\u0915\u092d\u0940 \u092b\u0938\u0932\u094b\u0902 \u0915\u0947 \u092a\u094b\u0937\u0923 \u092e\u0942\u0932\u094d\u092f \u0915\u094b \u0915\u092e \u0915\u0930 \u0938\u0915\u0924\u093e \u0939\u0948\u0964\u00a0<\/span><\/li>\n<li><b>\u0906\u0930\u094d\u0925\u093f\u0915 \u091a\u093f\u0902\u0924\u093e\u090f\u0901 (Economic Concerns): <\/b><span style=\"font-weight: 400;\">\u0924\u0928\u093e\u0935 \u0938\u0939\u093f\u0937\u094d\u0923\u0941\u0924\u093e, \u092c\u0947\u0939\u0924\u0930 \u092a\u094b\u0937\u0923 \u0914\u0930 \u0909\u091a\u094d\u091a \u092a\u0948\u0926\u093e\u0935\u093e\u0930 \u0915\u0940 \u0935\u093f\u0936\u0947\u0937\u0924\u093e\u090f\u0901 \u0905\u0915\u094d\u0938\u0930 \u0905\u0938\u0924\u094d\u092f \u0938\u093e\u092c\u093f\u0924 \u0939\u0941\u0908 \u0939\u0948\u0902, \u091c\u0948\u0938\u093e \u0915\u093f \u092d\u093e\u0930\u0924 \u092e\u0947\u0902 BT \u0915\u092a\u093e\u0938 \u0915\u0947 \u0938\u093e\u0925 \u0926\u0947\u0916\u093e \u0917\u092f\u093e \u0939\u0948\u0964\u00a0<\/span><\/li>\n<li><b>\u0930\u093e\u0938\u093e\u092f\u0928\u093f\u0915 \u0909\u092a\u092f\u094b\u0917 [\u0939\u0930\u094d\u092c\u093f\u0938\u093e\u0907\u0921 (Herbicide) \u0909\u092a\u092f\u094b\u0917]: <\/b><span style=\"font-weight: 400;\">\u0917\u094d\u0932\u093e\u0907\u092b\u094b\u0938\u0947\u091f, \u091c\u093f\u0938\u0947 \u0906\u092e\u0924\u094c\u0930 \u092a\u0930 \u091c\u0940\u090f\u092e \u092b\u0938\u0932\u094b\u0902 \u092a\u0930 \u0909\u092a\u092f\u094b\u0917 \u0915\u093f\u092f\u093e \u091c\u093e\u0924\u093e \u0939\u0948, \u0915\u094b \u090f\u0915 \u0938\u0902\u092d\u093e\u0935\u093f\u0924 \u092e\u093e\u0928\u0935 \u0915\u093e\u0930\u094d\u0938\u093f\u0928\u094b\u091c\u0947\u0928 (Carcinogen) \u092e\u093e\u0928\u093e \u091c\u093e\u0924\u093e \u0939\u0948\u0964<\/span><b>\u00a0<\/b><\/li>\n<li><b>\u0938\u094d\u0935\u093e\u0938\u094d\u0925\u094d\u092f \u0938\u0902\u092c\u0902\u0927\u0940 \u0938\u092e\u0938\u094d\u092f\u093e\u090f\u0901<\/b>\n<ul>\n<li><b>\u0935\u093f\u0937\u093e\u0915\u094d\u0924\u0924\u093e: <\/b><span style=\"font-weight: 400;\">\u0910\u0938\u0940 \u091a\u093f\u0902\u0924\u093e\u090f\u0901 \u0939\u0948\u0902 \u0915\u0940 GM \u0916\u093e\u0926\u094d\u092f \u092a\u0926\u093e\u0930\u094d\u0925 \u090f\u0902\u091f\u0940\u092c\u093e\u092f\u094b\u091f\u093f\u0915 \u0926\u0935\u093e\u0913\u0902 \u0915\u0947 \u092a\u094d\u0930\u0924\u093f \u092a\u094d\u0930\u0924\u093f\u0930\u094b\u0927\u0940 \u0930\u094b\u0917\u094b\u0902 \u0915\u094b \u091c\u0928\u094d\u092e \u0926\u0947 \u0938\u0915\u0924\u0940\u00a0 \u0939\u0948\u0902\u0964<\/span><\/li>\n<li><b>\u092d\u093e\u0930\u0940 \u0927\u093e\u0924\u0941 \u0938\u093e\u0902\u0926\u094d\u0930\u0924\u093e: <\/b><span style=\"font-weight: 400;\">\u0915\u0941\u091b GM \u092b\u0938\u0932\u0947\u0902 \u092e\u093f\u091f\u094d\u091f\u0940 \u0938\u0947 \u092d\u093e\u0930\u0940 \u0927\u093e\u0924\u0941\u0913\u0902 \u0915\u094b \u0905\u0935\u0936\u094b\u0937\u093f\u0924 \u0915\u0930 \u0932\u0947\u0924\u0940 \u0939\u0948\u0902, \u0924\u0925\u093e \u0909\u0928\u094d\u0939\u0947\u0902 \u092a\u094c\u0927\u094b\u0902 \u0915\u0947 \u090a\u0924\u0915\u094b\u0902 \u092e\u0947\u0902 \u0938\u093e\u0902\u0926\u094d\u0930\u093f\u0924 \u0915\u0930 \u0926\u0947\u0924\u0940 \u0939\u0948\u0902\u0964<\/span><\/li>\n<\/ul>\n<\/li>\n<\/ul>\n<h4 style=\"text-align: justify;\"><b>\u092d\u093e\u0930\u0924 \u092e\u0947\u0902 GM \u092b\u0938\u0932\u094b\u0902 \u0915\u094b \u0935\u093f\u0928\u093f\u092f\u092e\u093f\u0924 \u0915\u0930\u0928\u0947 \u0935\u093e\u0932\u0947 \u0905\u0927\u093f\u0928\u093f\u092f\u092e \u0914\u0930 \u0928\u093f\u092f\u092e<\/b><\/h4>\n<ul>\n<li><b>\u092a\u094d\u0930\u092e\u0941\u0916 \u0928\u093f\u092f\u092e\u00a0<\/b>\n<ul>\n<li><span style=\"font-weight: 400;\">\u092a\u0930\u094d\u092f\u093e\u0935\u0930\u0923 \u0938\u0902\u0930\u0915\u094d\u0937\u0923 \u0905\u0927\u093f\u0928\u093f\u092f\u092e, 1986 (Environment Protection Act, 1986)<\/span><\/li>\n<li><span style=\"font-weight: 400;\">\u091c\u0948\u0935 \u0935\u093f\u0935\u093f\u0927\u0924\u093e \u0905\u0927\u093f\u0928\u093f\u092f\u092e, 2002 (Biological Diversity Act)<\/span><\/li>\n<li><span style=\"font-weight: 400;\">\u092a\u093e\u0926\u092a \u0938\u0902\u0917\u0930\u094b\u0927 \u0906\u0926\u0947\u0936, 2003 (Plant Quarantine Order, 2003)\u00a0<\/span><\/li>\n<li><span style=\"font-weight: 400;\">\u0935\u093f\u0926\u0947\u0936\u0940 \u0935\u094d\u092f\u093e\u092a\u093e\u0930 \u0928\u0940\u0924\u093f \u0915\u0947 \u0924\u0939\u0924 GM \u0928\u0940\u0924\u093f (GM Policy under Foreign Trade Policy)<\/span><\/li>\n<li><span style=\"font-weight: 400;\">\u0916\u093e\u0926\u094d\u092f \u0938\u0941\u0930\u0915\u094d\u0937\u093e \u0914\u0930 \u092e\u093e\u0928\u0915 \u0905\u0927\u093f\u0928\u093f\u092f\u092e, (Food Safety and Standards Act), 2006<\/span><\/li>\n<li><span style=\"font-weight: 400;\">\u0914\u0937\u0927 \u090f\u0935\u0902 \u0938\u094c\u0902\u0926\u0930\u094d\u092f \u092a\u094d\u0930\u0938\u093e\u0927\u0928 \u0928\u093f\u092f\u092e (8 \u0935\u093e\u0901 \u0938\u0902\u0936\u094b\u0927\u0928), [Drugs and Cosmetics Rule (8th Amendment], 1988\u0964<\/span><\/li>\n<\/ul>\n<\/li>\n<li><b>\u0928\u093f\u092f\u092e\u094b\u0902 \u0915\u093e \u0935\u094d\u092f\u093e\u092a\u0915 \u0915\u0935\u0930\u0947\u091c<\/b>\n<ul>\n<li><b>\u0905\u0928\u0941\u0938\u0902\u0927\u093e\u0928 \u0914\u0930 \u0935\u093f\u0915\u093e\u0938: <\/b><span style=\"font-weight: 400;\">\u0906\u0928\u0941\u0935\u0902\u0936\u093f\u0915 \u0930\u0942\u092a \u0938\u0947 \u0938\u0902\u0936\u094b\u0927\u093f\u0924 \u091c\u0940\u0935\u094b\u0902 (Genetically Modified Organisms- GMO) \u0915\u0947 \u0905\u0928\u0941\u0938\u0902\u0927\u093e\u0928 \u0914\u0930 \u0935\u093f\u0915\u093e\u0938 \u0938\u0947 \u0938\u0902\u092c\u0902\u0927\u093f\u0924 \u0938\u092d\u0940 \u0917\u0924\u093f\u0935\u093f\u0927\u093f\u092f\u094b\u0902 \u0915\u094b \u0936\u093e\u092e\u093f\u0932 \u0915\u0930\u0924\u093e \u0939\u0948\u0964<\/span><b>\u00a0<\/b><\/li>\n<li><b>\u0915\u094d\u0937\u0947\u0924\u094d\u0930 \u0914\u0930 \u0928\u0948\u0926\u093e\u0928\u093f\u0915 \u200b\u200b\u092a\u0930\u0940\u0915\u094d\u0937\u0923 (Field and Clinical Trials): <\/b><span style=\"font-weight: 400;\">GMO \u0938\u0947 \u091c\u0941\u0921\u093c\u0947 \u0915\u094d\u0937\u0947\u0924\u094d\u0930 \u0914\u0930 \u0928\u0948\u0926\u093e\u0928\u093f\u0915 \u200b\u200b\u092a\u0930\u0940\u0915\u094d\u0937\u0923\u094b\u0902 \u0915\u0947 \u0932\u093f\u090f \u0928\u093f\u092f\u092e \u0936\u093e\u092e\u093f\u0932 \u0939\u0948\u0902\u0964\u00a0<\/span><\/li>\n<li><b>GMO \u0915\u093e \u0909\u0924\u094d\u0938\u0930\u094d\u091c\u0928: <\/b><span style=\"font-weight: 400;\">\u092a\u0930\u094d\u092f\u093e\u0935\u0930\u0923 \u092e\u0947\u0902 GMO \u0915\u0947 \u091c\u093e\u0928\u092c\u0942\u091d\u0915\u0930 \u0914\u0930 \u0905\u0928\u091c\u093e\u0928\u0947 \u092e\u0947\u0902 \u0909\u0924\u094d\u0938\u0930\u094d\u091c\u0928 \u0926\u094b\u0928\u094b\u0902 \u0915\u094b \u0938\u0902\u092c\u094b\u0927\u093f\u0924 \u0915\u0930\u0924\u093e \u0939\u0948\u0964<\/span><\/li>\n<li style=\"text-align: justify;\"><b>\u0935\u094d\u092f\u093e\u092a\u093e\u0930 \u0914\u0930 \u0928\u093f\u0930\u094d\u092e\u093e\u0923 (Trade and Manufacture): <\/b><span style=\"font-weight: 400;\">GMO \u0915\u0947 \u0906\u092f\u093e\u0924, \u0928\u093f\u0930\u094d\u092f\u093e\u0924 \u0914\u0930 \u0928\u093f\u0930\u094d\u092e\u093e\u0923 \u0915\u094b \u0928\u093f\u092f\u0902\u0924\u094d\u0930\u093f\u0924 \u0915\u0930\u0924\u093e \u0939\u0948\u0964<\/span><\/li>\n<\/ul>\n<\/li>\n<\/ul>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>\u0938\u0902\u0926\u0930\u094d\u092d \u0938\u0930\u094d\u0935\u094b\u091a\u094d\u091a \u0928\u094d\u092f\u093e\u092f\u093e\u0932\u092f \u0928\u0947 \u0906\u0928\u0941\u0935\u0902\u0936\u093f\u0915 \u0930\u0942\u092a \u0938\u0947 \u0938\u0902\u0936\u094b\u0927\u093f\u0924 (GM) \u0938\u0930\u0938\u094b\u0902 \u092b\u0938\u0932\u094b\u0902 \u0915\u094b \u092a\u0930\u094d\u092f\u093e\u0935\u0930\u0923 \u0915\u0947 \u0932\u093f\u090f \u0938\u0936\u0930\u094d\u0924 \u0930\u0942\u092a \u0938\u0947 \u091c\u093e\u0930\u0940 \u0915\u0930\u0928\u0947 \u0915\u0947 \u0915\u0947\u0902\u0926\u094d\u0930 \u0938\u0930\u0915\u093e\u0930 \u0915\u0947 \u0935\u0930\u094d\u0937 2022 \u0915\u0947 \u0928\u093f\u0936\u094d\u091a\u092f \u092a\u0930 \u0928\u093f\u0930\u094d\u0923\u092f \u0926\u093f\u092f\u093e \u0939\u0948\u0964 GM \u0938\u0930\u0938\u094b\u0902 \u0915\u0940 \u0938\u094d\u0935\u0940\u0915\u0943\u0924\u093f \u092a\u0930 \u092a\u0943\u0937\u094d\u0920\u092d\u0942\u092e\u093f 18 \u0905\u0915\u094d\u091f\u0942\u092c\u0930, 2022 \u0915\u094b, \u092a\u0930\u094d\u092f\u093e\u0935\u0930\u0923, \u0935\u0928 \u0914\u0930 \u091c\u0932\u0935\u093e\u092f\u0941 \u092a\u0930\u093f\u0935\u0930\u094d\u0924\u0928 \u092e\u0902\u0924\u094d\u0930\u093e\u0932\u092f \u0915\u0947 \u0924\u0939\u0924 \u090f\u0915 \u0928\u093f\u092f\u093e\u092e\u0915 \u0928\u093f\u0915\u093e\u092f \u091c\u0947\u0928\u0947\u091f\u093f\u0915 \u0907\u0902\u091c\u0940\u0928\u093f\u092f\u0930\u093f\u0902\u0917&hellip; <a class=\"more-link\" href=\"https:\/\/pwonlyias.com\/hi\/current-affairs\/supreme-court-split-verdict-on-gm-mustard-approval\/\">Continue reading <span class=\"screen-reader-text\">\u0909\u091a\u094d\u091a\u0924\u092e \u0928\u094d\u092f\u093e\u092f\u093e\u0932\u092f \u0928\u0947 GM \u0938\u0930\u0938\u094b\u0902 \u0915\u0940 \u092e\u0902\u091c\u0942\u0930\u0940 \u092a\u0930 \u0928\u093f\u0930\u094d\u0923\u092f \u0926\u093f\u092f\u093e<\/span><\/a><\/p>\n","protected":false},"author":37,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[4818],"tags":[],"paper":[4828],"subject":[4847],"acf":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/pwonlyias.com\/hi\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/108302"}],"collection":[{"href":"https:\/\/pwonlyias.com\/hi\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/pwonlyias.com\/hi\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/pwonlyias.com\/hi\/wp-json\/wp\/v2\/users\/37"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/pwonlyias.com\/hi\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=108302"}],"version-history":[{"count":2,"href":"https:\/\/pwonlyias.com\/hi\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/108302\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":108306,"href":"https:\/\/pwonlyias.com\/hi\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/108302\/revisions\/108306"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/pwonlyias.com\/hi\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=108302"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/pwonlyias.com\/hi\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=108302"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/pwonlyias.com\/hi\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=108302"},{"taxonomy":"paper","embeddable":true,"href":"https:\/\/pwonlyias.com\/hi\/wp-json\/wp\/v2\/paper?post=108302"},{"taxonomy":"subject","embeddable":true,"href":"https:\/\/pwonlyias.com\/hi\/wp-json\/wp\/v2\/subject?post=108302"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}