{"id":120908,"date":"2025-06-04T14:55:17","date_gmt":"2025-06-04T09:25:17","guid":{"rendered":"https:\/\/pwonlyias.com\/hi\/?p=120908"},"modified":"2025-06-04T14:55:17","modified_gmt":"2025-06-04T09:25:17","slug":"women-led-development-in-india","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/pwonlyias.com\/hi\/current-affairs\/women-led-development-in-india\/","title":{"rendered":"\u092d\u093e\u0930\u0924 \u092e\u0947\u0902 \u092e\u0939\u093f\u0932\u093e \u0928\u0947\u0924\u0943\u0924\u094d\u0935 \u0935\u093f\u0915\u093e\u0938"},"content":{"rendered":"<h4 style=\"text-align: justify;\"><b>\u0938\u0902\u0926\u0930\u094d\u092d<\/b><span style=\"font-weight: 400;\">\u00a0<\/span><\/h4>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"font-weight: 400;\">\u0939\u093e\u0932 \u0939\u0940 \u092e\u0947\u0902 \u092a\u094d\u0930\u0927\u093e\u0928\u092e\u0902\u0924\u094d\u0930\u0940 \u0928\u0947 <\/span><b>\u092e\u0927\u094d\u092f \u092a\u094d\u0930\u0926\u0947\u0936 \u0915\u0947 \u092d\u094b\u092a\u093e\u0932 \u092e\u0947\u0902 \u0905\u0939\u093f\u0932\u094d\u092f\u093e\u092c\u093e\u0908 \u0939\u094b\u0932\u094d\u0915\u0930 \u0915\u0940 300\u0935\u0940\u0902 \u091c\u092f\u0902\u0924\u0940 \u0938\u092e\u093e\u0930\u094b\u0939<\/b><span style=\"font-weight: 400;\"> \u092e\u0947\u0902 <\/span><b>\u092e\u0939\u093f\u0932\u093e\u0913\u0902 \u0915\u0947 \u0928\u0947\u0924\u0943\u0924\u094d\u0935 <\/b><span style=\"font-weight: 400;\">\u0906\u0927\u093e\u0930\u093f\u0924 \u0935\u093f\u0915\u093e\u0938 \u0915\u094b \u0936\u093e\u0938\u0928 \u0915\u0940 \u0906\u0927\u093e\u0930\u0936\u093f\u0932\u093e \u0918\u094b\u0937\u093f\u0924 \u0915\u093f\u092f\u093e\u0964<\/span><\/p>\n<h4 style=\"text-align: justify;\"><b>\u0938\u0902\u092c\u0902\u0927\u093f\u0924 \u0924\u0925\u094d\u092f<\/b><\/h4>\n<ul style=\"text-align: justify;\">\n<li style=\"font-weight: 400;\" aria-level=\"1\"><span style=\"font-weight: 400;\">\u092a\u094d\u0930\u0927\u093e\u0928\u092e\u0902\u0924\u094d\u0930\u0940 \u0928\u0947 \u0907\u0938 \u092c\u093e\u0924 \u092a\u0930 \u092d\u0940 \u092a\u094d\u0930\u0915\u093e\u0936 \u0921\u093e\u0932\u093e \u0915\u093f \u0938\u0930\u0915\u093e\u0930 \u0932\u094b\u0915\u092e\u093e\u0924\u093e \u0905\u0939\u093f\u0932\u094d\u092f\u093e\u092c\u093e\u0908 \u0939\u094b\u0932\u094d\u0915\u0930 \u0915\u0947 <\/span><b>\u2018\u0928\u093e\u0917\u0930\u093f\u0915 \u0926\u0947\u0935\u094b \u092d\u0935:\u2019<\/b><span style=\"font-weight: 400;\"> (\u0928\u093e\u0917\u0930\u093f\u0915 \u0915\u094b \u092d\u0917\u0935\u093e\u0928 \u0915\u0947 \u0930\u0942\u092a \u092e\u0947\u0902) \u0915\u0947 \u092e\u0902\u0924\u094d\u0930 \u0915\u093e \u092a\u093e\u0932\u0928 \u0915\u0930\u0924\u0940 \u0939\u0948\u0964<\/span><\/li>\n<\/ul>\n<h4 style=\"text-align: justify;\"><b>\u092e\u0939\u093f\u0932\u093e \u0928\u0947\u0924\u0943\u0924\u094d\u0935 \u0935\u093f\u0915\u093e\u0938 \u0915\u0947 \u092c\u093e\u0930\u0947 \u092e\u0947\u0902<\/b><\/h4>\n<ul style=\"text-align: justify;\">\n<li style=\"font-weight: 400;\" aria-level=\"1\"><span style=\"font-weight: 400;\">\u092e\u0939\u093f\u0932\u093e \u0928\u0947\u0924\u0943\u0924\u094d\u0935 \u0935\u093f\u0915\u093e\u0938 \u090f\u0915 \u0935\u093f\u0915\u093e\u0938 \u0938\u0902\u092c\u0902\u0927\u0940 \u0926\u0943\u0937\u094d\u091f\u093f\u0915\u094b\u0923 \u0939\u0948, \u091c\u0939\u093e\u0901 <\/span><b>\u092e\u0939\u093f\u0932\u093e\u090f\u0901 \u0928\u093f\u0937\u094d\u0915\u094d\u0930\u093f\u092f \u0932\u093e\u092d\u093e\u0930\u094d\u0925\u0940 \u0939\u094b\u0928\u0947 \u0915\u0947 \u092c\u091c\u093e\u092f \u0906\u0930\u094d\u0925\u093f\u0915, \u0938\u093e\u092e\u093e\u091c\u093f\u0915 \u0914\u0930 \u0930\u093e\u091c\u0928\u0940\u0924\u093f\u0915 \u092a\u094d\u0930\u0917\u0924\u093f \u0915\u093e \u0928\u0947\u0924\u0943\u0924\u094d\u0935<\/b><span style=\"font-weight: 400;\"> \u0915\u0930\u0924\u0940 \u0939\u0948\u0902, \u0909\u0938\u0947 \u0906\u0915\u093e\u0930 \u0926\u0947\u0924\u0940 \u0939\u0948\u0902 \u0914\u0930 \u0909\u0938\u0947 \u0906\u0917\u0947 \u092c\u0922\u093c\u093e\u0924\u0940 \u0939\u0948\u0902\u0964<\/span><\/li>\n<li style=\"font-weight: 400;\" aria-level=\"1\"><span style=\"font-weight: 400;\">\u092f\u0939 \u092e\u0939\u093f\u0932\u093e\u0913\u0902 \u0915\u0947 \u0928\u0947\u0924\u0943\u0924\u094d\u0935, \u0928\u093f\u0930\u094d\u0923\u092f\u0928 \u092a\u094d\u0930\u0915\u094d\u0930\u093f\u092f\u093e, \u0928\u0940\u0924\u093f \u0928\u093f\u0930\u094d\u092e\u093e\u0923 \u0914\u0930 \u0915\u093e\u0930\u094d\u092f\u093e\u0928\u094d\u0935\u092f\u0928 \u092e\u0947\u0902 \u0938\u0915\u094d\u0930\u093f\u092f \u092d\u093e\u0917\u0940\u0926\u093e\u0930\u0940 \u092a\u0930 \u091c\u094b\u0930 \u0926\u0947\u0924\u093e \u0939\u0948\u0964<\/span><\/li>\n<li style=\"font-weight: 400;\" aria-level=\"1\"><span style=\"font-weight: 400;\">\u092e\u0939\u093f\u0932\u093e \u0935\u093f\u0915\u093e\u0938 (\u092e\u0939\u093f\u0932\u093e\u0913\u0902 \u0915\u094b \u0938\u0947\u0935\u093e\u090f\u0901) \u0938\u0947<\/span><b> \u092e\u0939\u093f\u0932\u093e \u0928\u0947\u0924\u0943\u0924\u094d\u0935 \u0935\u093f\u0915\u093e\u0938 <\/b><span style=\"font-weight: 400;\">(\u0928\u0947\u0924\u093e \u0914\u0930 \u0928\u0935\u092a\u094d\u0930\u0935\u0930\u094d\u0924\u0915 \u0915\u0947 \u0930\u0942\u092a \u092e\u0947\u0902 \u092e\u0939\u093f\u0932\u093e\u090f\u0901) <\/span><b>\u0915\u0940 \u0913\u0930 \u090f\u0915 \u0906\u0926\u0930\u094d\u0936 \u092a\u0930\u093f\u0935\u0930\u094d\u0924\u0928<\/b><span style=\"font-weight: 400;\">\u0964<\/span><\/li>\n<\/ul>\n<span class=\"vc_green_button\"><\/p>\n<table style=\"width: 96.9017%;\">\n<tbody>\n<tr>\n<td style=\"width: 100%;\">\n<h4><b>\u0905\u0939\u093f\u0932\u094d\u092f\u093e\u092c\u093e\u0908 \u0915\u0947 \u092c\u093e\u0930\u0947 \u092e\u0947\u0902<\/b><\/h4>\n<ul>\n<li aria-level=\"1\"><span style=\"font-weight: 400;\">\u0935\u0939 \u092d\u093e\u0930\u0924 \u0915\u0947<\/span><b> \u092e\u0930\u093e\u0920\u093e \u0936\u093e\u0938\u093f\u0924 \u092e\u093e\u0932\u0935\u093e \u0915\u094d\u0937\u0947\u0924\u094d\u0930 \u092e\u0947\u0902 \u0939\u094b\u0932\u094d\u0915\u0930 \u0930\u093e\u091c\u0935\u0902\u0936 \u0915\u0940 \u092e\u0939\u093e\u0930\u093e\u0928\u0940<\/b><span style=\"font-weight: 400;\"> \u0925\u0940\u0902\u0964<\/span><\/li>\n<li aria-level=\"1\"><span style=\"font-weight: 400;\">\u0907\u0928\u0915\u093e \u091c\u0928\u094d\u092e \u091a\u0902\u0921\u0940, \u092e\u0939\u093e\u0930\u093e\u0937\u094d\u091f\u094d\u0930 \u092e\u0947\u0902 \u092e\u0928\u0915\u094b\u091c\u0940 \u0936\u093f\u0902\u0926\u0947 \u0914\u0930 \u0938\u0941\u0936\u0940\u0932\u093e \u0936\u093f\u0902\u0926\u0947 \u0915\u0947 \u0918\u0930 \u0939\u0941\u0906 \u0925\u093e\u0964<\/span><\/li>\n<li aria-level=\"1\"><span style=\"font-weight: 400;\">\u090f\u0915 <\/span><b>\u092e\u0930\u093e\u0920\u0940 \u0939\u093f\u0902\u0926\u0942 \u0927\u0928\u0917\u0930 \u092a\u0930\u093f\u0935\u093e\u0930 \u0938\u0947 \u0924\u093e\u0932\u094d\u0932\u0941\u0915<\/b><span style=\"font-weight: 400;\"> \u0930\u0916\u0924\u0940 \u0925\u0940\u0902\u0964<\/span><\/li>\n<li aria-level=\"1\"><b>\u0905\u0939\u093f\u0932\u094d\u092f\u093e\u092c\u093e\u0908 \u0915\u0940 \u0936\u093f\u0915\u094d\u0937\u093e \u0914\u0930 \u0938\u0948\u0928\u094d\u092f \u092a\u094d\u0930\u0936\u093f\u0915\u094d\u0937\u0923<\/b>\n<ul>\n<li aria-level=\"2\"><span style=\"font-weight: 400;\">\u092e\u0932\u094d\u0939\u093e\u0930 \u0930\u093e\u0935 \u0915\u0947 \u092e\u093e\u0930\u094d\u0917\u0926\u0930\u094d\u0936\u0928 \u092e\u0947\u0902 \u092a\u094d\u0930\u0936\u093e\u0938\u0928,<\/span><b> \u0935\u093f\u0924\u094d\u0924 \u0914\u0930 \u0915\u0942\u091f\u0928\u0940\u0924\u093f \u092e\u0947\u0902 \u0936\u093e\u092e\u093f\u0932 <\/b><span style=\"font-weight: 400;\">\u0930\u0939\u0940\u0902\u0964<\/span><\/li>\n<li aria-level=\"2\"><span style=\"font-weight: 400;\">\u0905\u092a\u0928\u0940 \u0938\u093e\u0938 \u0917\u094c\u0924\u092e \u092c\u093e\u0908 \u0939\u094b\u0932\u094d\u0915\u0930 \u0938\u0947 \u092a\u094d\u0930\u0947\u0930\u093f\u0924 \u0939\u094b\u0915\u0930 \u0930\u093e\u091c\u0928\u0940\u0924\u093f \u0914\u0930 \u0936\u093e\u0938\u0928 \u092e\u0947\u0902 \u092a\u094d\u0930\u0936\u093f\u0915\u094d\u0937\u093f\u0924 \u0939\u0941\u0908\u0902\u0964<\/span><\/li>\n<li aria-level=\"2\"><b>\u0935\u0930\u094d\u0937 1765 \u092e\u0947\u0902,<\/b><span style=\"font-weight: 400;\"> \u0905\u092a\u0928\u0947 \u0938\u0938\u0941\u0930 \u0915\u0947 \u0928\u093f\u0930\u094d\u0926\u0947\u0936\u094b\u0902 \u0915\u093e \u092a\u093e\u0932\u0928 \u0915\u0930\u0924\u0947 \u0939\u0941\u090f<\/span><b> \u0917\u094d\u0935\u093e\u0932\u093f\u092f\u0930 \u092a\u0930 \u090f\u0915 \u0938\u092b\u0932 \u0938\u0948\u0928\u094d\u092f \u0939\u092e\u0932\u0947 \u0915\u093e \u0928\u0947\u0924\u0943\u0924\u094d\u0935<\/b><span style=\"font-weight: 400;\"> \u0915\u093f\u092f\u093e\u0964<\/span><\/li>\n<\/ul>\n<\/li>\n<\/ul>\n<h4><b>\u0905\u0939\u093f\u0932\u094d\u092f\u093e\u092c\u093e\u0908 \u0915\u093e \u0936\u093e\u0938\u0928 \u0915\u093e\u0932 \u0914\u0930 \u092f\u094b\u0917\u0926\u093e\u0928<\/b><\/h4>\n<ul>\n<li aria-level=\"1\"><span style=\"font-weight: 400;\">\u092e\u0939\u0947\u0936\u094d\u0935\u0930 (\u092e\u0927\u094d\u092f \u092a\u094d\u0930\u0926\u0947\u0936) \u0915\u094b<\/span><b> \u0939\u094b\u0932\u094d\u0915\u0930 \u0930\u093e\u091c\u0935\u0902\u0936 \u0915\u0940 \u0930\u093e\u091c\u0927\u093e\u0928\u0940 \u0915\u0947 \u0930\u0942\u092a \u092e\u0947\u0902 \u0938\u094d\u0925\u093e\u092a\u093f\u0924<\/b><span style=\"font-weight: 400;\"> \u0915\u093f\u092f\u093e\u0964<\/span><\/li>\n<li style=\"font-weight: 400;\" aria-level=\"1\"><span style=\"font-weight: 400;\">\u092e\u0939\u0947\u0936\u094d\u0935\u0930 \u092e\u0947\u0902 \u0915\u092a\u0921\u093c\u093e \u0909\u0926\u094d\u092f\u094b\u0917 \u0915\u0940 \u0938\u094d\u0925\u093e\u092a\u0928\u093e \u0915\u0940: \u092e\u0939\u0947\u0936\u094d\u0935\u0930\u0940 \u0938\u093e\u0921\u093c\u093f\u092f\u093e\u0901, \u091c\u094b \u0906\u091c \u092d\u0940 \u0932\u094b\u0915\u092a\u094d\u0930\u093f\u092f \u0939\u0948\u0902, \u0915\u094b \u0909\u0928\u0915\u0947 \u0936\u093e\u0938\u0928\u0915\u093e\u0932 \u092e\u0947\u0902 \u092c\u0922\u093c\u093e\u0935\u093e \u0926\u093f\u092f\u093e \u0917\u092f\u093e\u0964<\/span>\n<ul>\n<li aria-level=\"2\"><span style=\"font-weight: 400;\">\u0907\u0938\u092e\u0947\u0902 <\/span><b>&#8216;\u092c\u0941\u0917\u0921\u093c\u0940&#8217;<\/b><span style=\"font-weight: 400;\"> \u0926\u094b-\u0924\u0930\u092b\u093e \u0924\u0915\u0928\u0940\u0915 \u0915\u093e \u0909\u092a\u092f\u094b\u0917 \u0915\u0930\u0915\u0947 \u092c\u0941\u0928\u0940 \u0917\u0908 \u090f\u0915 \u0935\u093f\u0936\u0947\u0937 \u0926\u094b \u0924\u0930\u092b\u093e \u0938\u0940\u092e\u093e \u0939\u0948\u0964<\/span><\/li>\n<\/ul>\n<\/li>\n<li><span style=\"font-weight: 400;\">\u0935\u0930\u094d\u0937 1780 \u092e\u0947\u0902 \u0935\u093e\u0930\u093e\u0923\u0938\u0940 \u092e\u0947\u0902 \u0915\u093e\u0936\u0940 \u0935\u093f\u0936\u094d\u0935\u0928\u093e\u0925 \u092e\u0902\u0926\u093f\u0930 \u0915\u093e \u091c\u0940\u0930\u094d\u0923\u094b\u0926\u094d\u0927\u093e\u0930\u0964<\/span><\/li>\n<\/ul>\n<\/td>\n<\/tr>\n<\/tbody>\n<\/table>\n<p style=\"text-align: justify;\"><\/span>\n<h4 style=\"text-align: justify;\"><b>\u092e\u0939\u093f\u0932\u093e \u0928\u0947\u0924\u0943\u0924\u094d\u0935 \u0935\u093e\u0932\u0947 \u0935\u093f\u0915\u093e\u0938 \u0915\u0940 \u0906\u0935\u0936\u094d\u092f\u0915\u0924\u093e<\/b><\/h4>\n<ul style=\"text-align: justify;\">\n<li style=\"font-weight: 400;\" aria-level=\"1\"><b>\u0906\u0930\u094d\u0925\u093f\u0915 \u0935\u093f\u0915\u093e\u0938 \u092e\u0947\u0902 \u0924\u0947\u091c\u0940: <\/b><span style=\"font-weight: 400;\">\u0915\u093e\u0930\u094d\u092f\u092c\u0932 \u092d\u093e\u0917\u0940\u0926\u093e\u0930\u0940 \u092e\u0947\u0902 \u0932\u0948\u0902\u0917\u093f\u0915 \u0905\u0902\u0924\u0930 \u0915\u094b \u092a\u093e\u091f\u0915\u0930 \u092d\u093e\u0930\u0924 \u0915\u0940 GDP \u092e\u0947\u0902 30% \u0924\u0915 \u0915\u0940 \u0935\u0943\u0926\u094d\u0927\u093f \u0915\u0940 \u091c\u093e \u0938\u0915\u0924\u0940 (NFHS \u0921\u0947\u091f\u093e) \u0939\u0948\u0964<\/span>\n<ul>\n<li style=\"font-weight: 400;\" aria-level=\"2\"><span style=\"font-weight: 400;\">\u0930\u093e\u0937\u094d\u091f\u094d\u0930\u0940\u092f \u092a\u0930\u093f\u0935\u093e\u0930 \u0938\u094d\u0935\u093e\u0938\u094d\u0925\u094d\u092f \u0938\u0930\u094d\u0935\u0947\u0915\u094d\u0937\u0923 \u0926\u094d\u0935\u093e\u0930\u093e \u0915\u093f\u090f \u0917\u090f \u090f\u0915 \u0905\u0927\u094d\u092f\u092f\u0928 \u092e\u0947\u0902 \u092a\u093e\u092f\u093e \u0917\u092f\u093e \u0939\u0948 \u0915\u093f <\/span><b>\u092d\u093e\u0930\u0924\u0940\u092f \u092e\u0939\u093f\u0932\u093e\u090f\u0901, \u091c\u0928\u0938\u0902\u0916\u094d\u092f\u093e \u0915\u093e 48% \u0939\u093f\u0938\u094d\u0938\u093e \u0939\u094b\u0928\u0947 \u0915\u0947 \u092c\u093e\u0935\u091c\u0942\u0926, \u0938\u0915\u0932 \u0918\u0930\u0947\u0932\u0942 \u0909\u0924\u094d\u092a\u093e\u0926<\/b> <b>(Gross Domestic Product- GDP)<\/b><span style=\"font-weight: 400;\"> \u092e\u0947\u0902<\/span><b> \u0915\u0947\u0935\u0932 18% \u0915\u093e \u092f\u094b\u0917\u0926\u093e\u0928 <\/b><span style=\"font-weight: 400;\">\u0926\u0947\u0924\u0940 \u0939\u0948\u0902\u0964<\/span><\/li>\n<\/ul>\n<\/li>\n<li style=\"font-weight: 400;\" aria-level=\"1\"><b>\u092c\u0922\u093c\u0924\u0940 \u0932\u0948\u0902\u0917\u093f\u0915 \u0905\u0938\u092e\u093e\u0928\u0924\u093e \u0915\u094b \u0938\u0902\u092c\u094b\u0927\u093f\u0924 \u0915\u0930\u0928\u093e: <\/b><span style=\"font-weight: 400;\">\u092d\u093e\u0930\u0924 \u0935\u0948\u0936\u094d\u0935\u093f\u0915 \u0932\u0948\u0902\u0917\u093f\u0915 \u0905\u0902\u0924\u0930\u093e\u0932 \u0930\u093f\u092a\u094b\u0930\u094d\u091f, 2024 \u092e\u0947\u0902 129\/146\u0935\u0947\u0902 \u0938\u094d\u0925\u093e\u0928 \u092a\u0930 \u0939\u0948, \u091c\u093f\u0938\u092e\u0947\u0902 \u0936\u093f\u0915\u094d\u0937\u093e \u0914\u0930 \u0906\u0930\u094d\u0925\u093f\u0915 \u092d\u093e\u0917\u0940\u0926\u093e\u0930\u0940 \u092e\u0947\u0902 \u0917\u093f\u0930\u093e\u0935\u091f \u0906\u0908 \u0939\u0948\u0964<\/span>\n<ul>\n<li style=\"font-weight: 400;\" aria-level=\"2\"><span style=\"font-weight: 400;\">\u092d\u093e\u0930\u0924 \u0915\u0940 \u092e\u0939\u093f\u0932\u093e \u0936\u094d\u0930\u092e \u0936\u0915\u094d\u0924\u093f \u092d\u093e\u0917\u0940\u0926\u093e\u0930\u0940 \u0926\u0930 (Female Labour Force Participation Rate &#8211; FLFPR) \u092e\u0947\u0902 \u0935\u0943\u0926\u094d\u0927\u093f \u0926\u0947\u0916\u0940 \u0917\u0908 \u0939\u0948, \u091c\u094b<\/span><b> \u0935\u0930\u094d\u0937 2017-18 \u092e\u0947\u0902 23.3% \u0938\u0947 \u092c\u0922\u093c\u0915\u0930 \u0935\u0930\u094d\u0937 2023-24 \u092e\u0947\u0902 41.7% \u0939\u094b \u0917\u0908 \u0939\u0948, \u0932\u0947\u0915\u093f\u0928 \u0935\u0948\u0936\u094d\u0935\u093f\u0915 \u0914\u0938\u0924 (48.7%) \u0938\u0947 \u0915\u092e<\/b><span style=\"font-weight: 400;\"> \u0939\u0948\u0964<\/span><\/li>\n<\/ul>\n<\/li>\n<li style=\"font-weight: 400;\" aria-level=\"1\"><b>\u0938\u092e\u093e\u0935\u0947\u0936\u0940 \u0914\u0930 \u0938\u0924\u0924\u094d \u0935\u093f\u0915\u093e\u0938 \u0915\u094b \u092c\u0922\u093c\u093e\u0935\u093e \u0926\u0947\u0928\u093e: <\/b><span style=\"font-weight: 400;\">\u092e\u0939\u093f\u0932\u093e\u090f\u0901 \u091c\u0932\u0935\u093e\u092f\u0941 \u0932\u091a\u0940\u0932\u093e\u092a\u0928, \u0916\u093e\u0926\u094d\u092f \u0938\u0941\u0930\u0915\u094d\u0937\u093e \u0914\u0930 \u0938\u093e\u092e\u0941\u0926\u093e\u092f\u093f\u0915 \u0915\u0932\u094d\u092f\u093e\u0923 \u092e\u0947\u0902 \u092e\u0939\u0924\u094d\u0924\u094d\u0935\u092a\u0942\u0930\u094d\u0923 \u092d\u0942\u092e\u093f\u0915\u093e \u0928\u093f\u092d\u093e\u0924\u0940 \u0939\u0948\u0902\u0964<\/span>\n<ul>\n<li style=\"font-weight: 400;\" aria-level=\"2\"><b>\u0926\u0940\u0928\u0926\u092f\u093e\u0932 \u0905\u0902\u0924\u094d\u092f\u094b\u0926\u092f \u092f\u094b\u091c\u0928\u093e-NRLM \u091c\u0948\u0938\u0940 \u092e\u0939\u093f\u0932\u093e\u0913\u0902 \u0915\u0947 \u0928\u0947\u0924\u0943\u0924\u094d\u0935<\/b><span style=\"font-weight: 400;\"> \u0906\u0927\u093e\u0930\u093f\u0924 \u092a\u0939\u0932\u094b\u0902 \u0928\u0947 \u0906\u091c\u0940\u0935\u093f\u0915\u093e \u092e\u0947\u0902 \u0938\u0941\u0927\u093e\u0930 \u0915\u0930\u0924\u0947 \u0939\u0941\u090f <\/span><b>\u0938\u094d\u0935\u092f\u0902 \u0938\u0939\u093e\u092f\u0924\u093e \u0938\u092e\u0942\u0939\u094b\u0902 \u092e\u0947\u0902 10 \u0915\u0930\u094b\u0921\u093c \u0938\u0947 \u0905\u0927\u093f\u0915 \u092e\u0939\u093f\u0932\u093e\u0913\u0902 \u0915\u094b \u0938\u0902\u0917\u0920\u093f\u0924 <\/b><span style=\"font-weight: 400;\">\u0915\u093f\u092f\u093e\u0964<\/span><\/li>\n<\/ul>\n<\/li>\n<li style=\"font-weight: 400;\" aria-level=\"1\"><b>\u0938\u094d\u0935\u093e\u0938\u094d\u0925\u094d\u092f \u0938\u0947\u0935\u093e \u0914\u0930 \u0938\u093e\u092e\u093e\u091c\u093f\u0915 \u0915\u0932\u094d\u092f\u093e\u0923 \u0915\u094b \u092c\u0922\u093c\u093e\u0935\u093e \u0926\u0947\u0928\u093e: <\/b><span style=\"font-weight: 400;\">\u092e\u0939\u093f\u0932\u093e\u0913\u0902 \u0915\u0947 \u0928\u0947\u0924\u0943\u0924\u094d\u0935 \u092e\u0947\u0902 \u0935\u093f\u0915\u093e\u0938 \u0938\u094d\u0935\u093e\u0938\u094d\u0925\u094d\u092f \u092a\u0930\u093f\u0923\u093e\u092e\u094b\u0902 \u092e\u0947\u0902 \u0938\u0941\u0927\u093e\u0930 \u0915\u0930\u0924\u093e \u0939\u0948 \u0914\u0930 \u092e\u093e\u0924\u0943 \u092e\u0943\u0924\u094d\u092f\u0941 \u0926\u0930 \u0915\u094b \u0915\u092e \u0915\u0930\u0924\u093e \u0939\u0948\u0964<\/span>\n<ul>\n<li style=\"font-weight: 400;\" aria-level=\"2\"><b>12 \u0938\u0947 26 \u0938\u092a\u094d\u0924\u093e\u0939 \u0924\u0915 \u092e\u093e\u0924\u0943\u0924\u094d\u0935 \u0905\u0935\u0915\u093e\u0936 \u092c\u0922\u093c\u093e\u0928\u0947 \u0938\u0947 \u092c\u0947\u0939\u0924\u0930 \u092e\u093e\u0924\u0943 \u0914\u0930 \u0936\u093f\u0936\u0941 \u0938\u094d\u0935\u093e\u0938\u094d\u0925\u094d\u092f \u0938\u0941\u0928\u093f\u0936\u094d\u091a\u093f\u0924 <\/b><span style=\"font-weight: 400;\">\u0939\u094b\u0924\u093e \u0939\u0948\u0964<\/span><\/li>\n<\/ul>\n<\/li>\n<li style=\"font-weight: 400;\" aria-level=\"1\"><b>\u092e\u0939\u093f\u0932\u093e\u0913\u0902 \u0915\u094b \u0935\u093f\u0924\u094d\u0924\u0940\u092f \u0914\u0930 \u0915\u093e\u0928\u0942\u0928\u0940 \u0930\u0942\u092a \u0938\u0947 \u0938\u0936\u0915\u094d\u0924 \u092c\u0928\u093e\u0928\u093e: <\/b><span style=\"font-weight: 400;\">\u0938\u0902\u092a\u0924\u094d\u0924\u093f \u0915\u093e \u0938\u094d\u0935\u093e\u092e\u093f\u0924\u094d\u0935 \u0930\u0916\u0928\u0947 \u0935\u093e\u0932\u0940 \u0914\u0930 \u0935\u093f\u0924\u094d\u0924\u0940\u092f \u0938\u0902\u0938\u093e\u0927\u0928\u094b\u0902 \u0924\u0915 \u092a\u0939\u0941\u0901\u091a \u0930\u0916\u0928\u0947 \u0935\u093e\u0932\u0940 \u092e\u0939\u093f\u0932\u093e\u0913\u0902 \u0915\u0940 \u0917\u0930\u093f\u092e\u093e \u0914\u0930 \u0928\u093f\u0930\u094d\u0923\u092f \u0932\u0947\u0928\u0947 \u0915\u0940 \u0936\u0915\u094d\u0924\u093f \u0915\u094b \u092c\u0922\u093c\u093e\u0935\u093e \u092e\u093f\u0932\u0924\u093e \u0939\u0948\u0964<\/span>\n<ul>\n<li style=\"font-weight: 400;\" aria-level=\"2\"><b>73.2% \u0917\u094d\u0930\u093e\u092e\u0940\u0923 \u092e\u0939\u093f\u0932\u093e\u090f\u0901 \u0915\u0943\u0937\u093f<\/b><span style=\"font-weight: 400;\"> \u092e\u0947\u0902 \u0915\u093e\u0930\u094d\u092f \u0915\u0930\u0924\u0940 \u0939\u0948\u0902, \u0909\u0928\u0915\u0947<\/span><b> \u092a\u093e\u0938 \u0915\u0947\u0935\u0932 12.8% \u092d\u0942\u092e\u093f<\/b><span style=\"font-weight: 400;\"> \u0939\u0948\u0964<\/span><\/li>\n<\/ul>\n<\/li>\n<li style=\"font-weight: 400;\" aria-level=\"1\"><b>\u0930\u093e\u091c\u0928\u0940\u0924\u093f\u0915 \u092d\u093e\u0917\u0940\u0926\u093e\u0930\u0940 \u0914\u0930 \u0936\u093e\u0938\u0928 \u0915\u094b \u092c\u0922\u093c\u093e\u0935\u093e \u0926\u0947\u0928\u093e: <\/b><span style=\"font-weight: 400;\">\u0936\u093e\u0938\u0928 \u092e\u0947\u0902 \u092e\u0939\u093f\u0932\u093e\u0913\u0902 \u0915\u093e \u092c\u0922\u093c\u0924\u093e \u092a\u094d\u0930\u0924\u093f\u0928\u093f\u0927\u093f\u0924\u094d\u0935 \u0932\u0948\u0902\u0917\u093f\u0915-\u0938\u0902\u0935\u0947\u0926\u0928\u0936\u0940\u0932 \u0928\u0940\u0924\u093f\u092f\u094b\u0902 \u0914\u0930 \u0938\u093e\u092e\u093e\u091c\u093f\u0915 \u0938\u092e\u093e\u0935\u0947\u0936\u0928 \u0915\u0940 \u0913\u0930 \u0932\u0947 \u091c\u093e\u0924\u093e \u0939\u0948\u0964<\/span>\n<ul>\n<li style=\"font-weight: 400;\" aria-level=\"2\"><span style=\"font-weight: 400;\">\u092d\u093e\u0930\u0924 \u092e\u0947\u0902,<\/span><b> \u0938\u0902\u0938\u0926 \u092e\u0947\u0902 \u092e\u0939\u093f\u0932\u093e\u0913\u0902 \u0915\u093e \u092a\u094d\u0930\u0924\u093f\u0928\u093f\u0927\u093f\u0924\u094d\u0935 \u0915\u0947\u0935\u0932 14.7%<\/b><span style=\"font-weight: 400;\"> \u0939\u0948, \u091c\u092c\u0915\u093f \u0935\u0948\u0936\u094d\u0935\u093f\u0915 \u0914\u0938\u0924 26.5% \u0939\u0948 (\u0938\u0902\u092f\u0941\u0915\u094d\u0924 \u0930\u093e\u0937\u094d\u091f\u094d\u0930 \u092e\u0939\u093f\u0932\u093e, 2024)\u0964<\/span><\/li>\n<\/ul>\n<\/li>\n<li style=\"font-weight: 400;\" aria-level=\"1\"><b>\u0938\u093e\u092e\u093e\u091c\u093f\u0915 \u0914\u0930 \u0938\u093e\u0902\u0938\u094d\u0915\u0943\u0924\u093f\u0915 \u092a\u0930\u093f\u0935\u0930\u094d\u0924\u0928 \u0915\u093e \u0938\u0943\u091c\u0928: <\/b><span style=\"font-weight: 400;\">\u092e\u0939\u093f\u0932\u093e\u0913\u0902 \u0915\u0947 \u0928\u0947\u0924\u0943\u0924\u094d\u0935 \u092e\u0947\u0902 \u0935\u093f\u0915\u093e\u0938 \u092a\u093e\u0930\u0902\u092a\u0930\u093f\u0915 \u0932\u0948\u0902\u0917\u093f\u0915 \u092d\u0942\u092e\u093f\u0915\u093e\u0913\u0902 \u0915\u094b \u091a\u0941\u0928\u094c\u0924\u0940 \u0926\u0947\u0924\u093e \u0939\u0948 \u0914\u0930 \u0938\u092e\u093e\u0928\u0924\u093e \u0915\u094b \u092c\u0922\u093c\u093e\u0935\u093e \u0926\u0947\u0924\u093e \u0939\u0948\u0964<\/span>\n<ul>\n<li style=\"font-weight: 400;\" aria-level=\"2\"><span style=\"font-weight: 400;\">\u092e\u0939\u093f\u0932\u093e\u0913\u0902 \u0915\u0947 \u0928\u0947\u0924\u0943\u0924\u094d\u0935 \u092e\u0947\u0902 \u0938\u094d\u091f\u093e\u0930\u094d\u091f-\u0905\u092a \u0914\u0930 (STEM) \u0935\u093f\u091c\u094d\u091e\u093e\u0928, \u092a\u094d\u0930\u094c\u0926\u094d\u092f\u094b\u0917\u093f\u0915\u0940, \u0907\u0902\u091c\u0940\u0928\u093f\u092f\u0930\u093f\u0902\u0917 \u0914\u0930 \u0917\u0923\u093f\u0924 (43% \u092e\u0939\u093f\u0932\u093e STEM \u0938\u094d\u0928\u093e\u0924\u0915) \u092e\u0947\u0902 \u092c\u0922\u093c\u0924\u0940 \u092d\u093e\u0917\u0940\u0926\u093e\u0930\u0940 \u092e\u0939\u093f\u0932\u093e\u0913\u0902 \u0915\u0940 \u0915\u094d\u0937\u092e\u0924\u093e\u0913\u0902 \u0915\u094b \u092a\u0939\u091a\u093e\u0928\u0928\u0947 \u0915\u0940 \u0926\u093f\u0936\u093e \u092e\u0947\u0902 \u0938\u093e\u092e\u093e\u091c\u093f\u0915 \u092e\u093e\u0928\u0938\u093f\u0915\u0924\u093e \u0915\u094b \u092a\u0930\u093f\u0935\u0930\u094d\u0924\u093f\u0924 \u0915\u0930 \u0930\u0939\u0940 \u0939\u0948\u0964<\/span><\/li>\n<\/ul>\n<\/li>\n<\/ul>\n<h4 style=\"text-align: justify;\"><b>\u092d\u093e\u0930\u0924 \u092e\u0947\u0902 \u092e\u0939\u093f\u0932\u093e\u0913\u0902 \u0915\u0940 \u0935\u0930\u094d\u0924\u092e\u093e\u0928 \u0938\u094d\u0925\u093f\u0924\u093f<\/b><\/h4>\n<ul style=\"text-align: justify;\">\n<li style=\"font-weight: 400;\" aria-level=\"1\"><b>\u0915\u093e\u0930\u094d\u092f\u092c\u0932 \u092d\u093e\u0917\u0940\u0926\u093e\u0930\u0940<\/b>\n<ul>\n<li style=\"font-weight: 400;\" aria-level=\"2\"><b>\u092e\u0939\u093f\u0932\u093e \u0936\u094d\u0930\u092e \u0936\u0915\u094d\u0924\u093f \u092d\u093e\u0917\u0940\u0926\u093e\u0930\u0940 \u0926\u0930 (Female Labour Force Participation Rate &#8211; FLFPR): <\/b><span style=\"font-weight: 400;\">23.3% (\u0935\u0930\u094d\u0937 2017-18) \u0938\u0947 \u092c\u0922\u093c\u0915\u0930 41.7% (\u0935\u0930\u094d\u0937 2023-24) \u0939\u094b \u0917\u092f\u093e, \u091c\u093f\u0938\u092e\u0947\u0902 \u0917\u094d\u0930\u093e\u092e\u0940\u0923 FLFPR 47.6% (\u0906\u0930\u094d\u0925\u093f\u0915 \u0938\u0930\u094d\u0935\u0947\u0915\u094d\u0937\u0923 \u0935\u0930\u094d\u0937 2024-25) \u0930\u0939\u093e \u0939\u0948\u0964<\/span><\/li>\n<li style=\"font-weight: 400;\" aria-level=\"2\"><b>\u0932\u0948\u0902\u0917\u093f\u0915 \u0935\u0947\u0924\u0928 \u0905\u0902\u0924\u0930\u093e\u0932: <\/b><span style=\"font-weight: 400;\">\u092e\u0939\u093f\u0932\u093e\u090f\u0901 <\/span><b>\u092a\u0941\u0930\u0941\u0937\u094b\u0902 \u0915\u0940 \u0924\u0941\u0932\u0928\u093e \u092e\u0947\u0902 20-36.7% \u0915\u092e <\/b><span style=\"font-weight: 400;\">\u0915\u092e\u093e\u0924\u0940 \u0939\u0948\u0902 (\u0921\u092c\u094d\u0932\u094d\u092f\u0942\u0908\u090f\u092b, 2023; \u0935\u0948\u0936\u094d\u0935\u093f\u0915 \u0932\u0948\u0902\u0917\u093f\u0915 \u0905\u0902\u0924\u0930\u093e\u0932 \u0930\u093f\u092a\u094b\u0930\u094d\u091f)\u0964<\/span><\/li>\n<li style=\"font-weight: 400;\" aria-level=\"2\"><b>\u0905\u0935\u0948\u0924\u0928\u093f\u0915 \u0926\u0947\u0916\u092d\u093e\u0932 \u0915\u093e\u0930\u094d\u092f: <\/b><span style=\"font-weight: 400;\">\u092e\u0939\u093f\u0932\u093e\u090f\u0901 \u0905\u0935\u0948\u0924\u0928\u093f\u0915 \u0918\u0930\u0947\u0932\u0942 \u0915\u093e\u092e \u092a\u0930 \u092a\u0941\u0930\u0941\u0937\u094b\u0902 \u0915\u0940 \u0924\u0941\u0932\u0928\u093e \u092e\u0947\u0902 5 \u0917\u0941\u0928\u093e \u0905\u0927\u093f\u0915 \u0938\u092e\u092f \u092c\u093f\u0924\u093e\u0924\u0940\u00a0 (\u0906\u0935\u0927\u093f\u0915 \u0909\u092a\u092f\u094b\u0917 \u0938\u0930\u094d\u0935\u0947\u0915\u094d\u0937\u0923, 2020) \u0939\u0948\u0902\u0964<\/span><\/li>\n<li style=\"font-weight: 400;\" aria-level=\"2\"><b>\u0915\u094d\u0937\u0947\u0924\u094d\u0930\u0940\u092f \u0935\u093f\u0924\u0930\u0923: <\/b><span style=\"font-weight: 400;\">76.2% \u0917\u094d\u0930\u093e\u092e\u0940\u0923 \u092e\u0939\u093f\u0932\u093e\u090f\u0901 \u0915\u0943\u0937\u093f \u092e\u0947\u0902, 40.1% \u0936\u0939\u0930\u0940 \u092e\u0939\u093f\u0932\u093e\u090f\u0901 \u0938\u0947\u0935\u093e\u0913\u0902 \u092e\u0947\u0902 \u0938\u0902\u0932\u093f\u092a\u094d\u0924 \u0939\u0948\u0902 (2023-24)\u0964<\/span><\/li>\n<\/ul>\n<\/li>\n<li style=\"font-weight: 400;\" aria-level=\"1\"><b>\u0936\u093f\u0915\u094d\u0937\u093e<\/b>\n<ul>\n<li style=\"font-weight: 400;\" aria-level=\"2\"><b>\u092e\u0939\u093f\u0932\u093e \u0938\u093e\u0915\u094d\u0937\u0930\u0924\u093e:<\/b><span style=\"font-weight: 400;\"> 71.5% (NFHS-5, 2023), \u091c\u092c\u0915\u093f \u092a\u0941\u0930\u0941\u0937\u094b\u0902 \u0915\u0947 \u0932\u093f\u090f \u092f\u0939 87.4% \u0939\u0948; \u0935\u0948\u0936\u094d\u0935\u093f\u0915 \u0914\u0938\u0924 79.9% \u0939\u0948\u0964<\/span><\/li>\n<li style=\"font-weight: 400;\" aria-level=\"2\"><b>STEM:<\/b><span style=\"font-weight: 400;\"> STEM \u0938\u094d\u0928\u093e\u0924\u0915\u094b\u0902 \u092e\u0947\u0902 \u0938\u0947 43% \u092e\u0939\u093f\u0932\u093e\u090f\u0901 \u0939\u0948\u0902 (\u0935\u093f\u0936\u094d\u0935 \u0938\u094d\u0924\u0930 \u092a\u0930 \u0938\u092c\u0938\u0947 \u0905\u0927\u093f\u0915), \u0932\u0947\u0915\u093f\u0928 \u0915\u0947\u0935\u0932 14% \u0939\u0940 STEM \u0915\u093e\u0930\u094d\u092f\u092c\u0932 \u092e\u0947\u0902 \u092d\u093e\u0917 \u0932\u0947\u0924\u0940 \u0939\u0948\u0902\u0964<\/span><\/li>\n<\/ul>\n<\/li>\n<li style=\"font-weight: 400;\" aria-level=\"1\"><b>\u0938\u094d\u0935\u093e\u0938\u094d\u0925\u094d\u092f<\/b>\n<ul>\n<li style=\"font-weight: 400;\" aria-level=\"2\"><b>\u092e\u093e\u0924\u0943 \u092e\u0943\u0924\u094d\u092f\u0941 \u0926\u0930: <\/b><span style=\"font-weight: 400;\">1 \u0932\u093e\u0916 \u091c\u0940\u0935\u093f\u0924 \u091c\u0928\u094d\u092e\u094b\u0902 \u092a\u0930 97 (\u0935\u0930\u094d\u0937 2018-20), \u092e\u0939\u0924\u094d\u0924\u094d\u0935\u092a\u0942\u0930\u094d\u0923 \u0938\u0941\u0927\u093e\u0930\u0964<\/span><\/li>\n<li style=\"font-weight: 400;\" aria-level=\"2\"><b>\u090f\u0928\u0940\u092e\u093f\u092f\u093e: <\/b><span style=\"font-weight: 400;\">15-49 \u0935\u0930\u094d\u0937 \u0915\u0940 \u0906\u092f\u0941 \u0915\u0940 57% \u092e\u0939\u093f\u0932\u093e\u090f\u0901 \u090f\u0928\u0940\u092e\u093f\u092f\u093e \u0938\u0947 \u092a\u0940\u0921\u093c\u093f\u0924 (NFHS-5, 2021)<\/span> <span style=\"font-weight: 400;\">\u0939\u0948\u0902\u0964<\/span><\/li>\n<li style=\"font-weight: 400;\" aria-level=\"2\"><b>\u0918\u0930\u0947\u0932\u0942 \u0939\u093f\u0902\u0938\u093e: <\/b><span style=\"font-weight: 400;\">29.3% \u0935\u093f\u0935\u093e\u0939\u093f\u0924 \u092e\u0939\u093f\u0932\u093e\u090f\u0901 \u0918\u0930\u0947\u0932\u0942 \u0939\u093f\u0902\u0938\u093e \u0915\u093e \u0938\u093e\u092e\u0928\u093e \u0915\u0930\u0924\u0940 (NFHS-5, 2021) \u0939\u0948\u0902\u0964<\/span><\/li>\n<\/ul>\n<\/li>\n<li style=\"font-weight: 400;\" aria-level=\"1\"><b>\u0909\u0926\u094d\u092f\u092e\u093f\u0924\u093e \u090f\u0935\u0902 \u0935\u093f\u0924\u094d\u0924\u0940\u092f \u0938\u092e\u093e\u0935\u0947\u0936\u0928<\/b>\n<ul>\n<li style=\"font-weight: 400;\" aria-level=\"2\"><b>\u0938\u094d\u091f\u093e\u0930\u094d\u091f-\u0905\u092a:<\/b><span style=\"font-weight: 400;\"> 73,151 \u0938\u094d\u091f\u093e\u0930\u094d\u091f-\u0905\u092a (\u0915\u0941\u0932 \u0915\u093e 50%) \u092e\u0947\u0902 \u0915\u092e-\u0938\u0947-\u0915\u092e \u090f\u0915 \u092e\u0939\u093f\u0932\u093e \u0928\u093f\u0926\u0947\u0936\u0915 \u0939\u0948\u0902; 7,000 \u092e\u0939\u093f\u0932\u093e\u0913\u0902 \u0915\u0947 \u0928\u0947\u0924\u0943\u0924\u094d\u0935 \u092e\u0947\u0902 \u0939\u0948\u0902 (\u0915\u0941\u0932 \u0915\u093e 7.5%)\u0964<\/span><\/li>\n<li style=\"font-weight: 400;\" aria-level=\"2\"><b>\u0909\u0926\u094d\u092f\u092e: <\/b><span style=\"font-weight: 400;\">\u0917\u0948\u0930-\u0915\u0943\u0937\u093f \u0909\u0926\u094d\u092f\u092e\u094b\u0902 \u092e\u0947\u0902 \u0938\u0947 20% \u092e\u0939\u093f\u0932\u093e\u0913\u0902 \u0915\u0947 \u0938\u094d\u0935\u093e\u092e\u093f\u0924\u094d\u0935 \u0935\u093e\u0932\u0947 \u0939\u0948\u0902, 80% \u0905\u0928\u094c\u092a\u091a\u093e\u0930\u093f\u0915 \u0939\u0948\u0902 (MSME \u0930\u093f\u092a\u094b\u0930\u094d\u091f 2023-24)\u0964 \u0915\u0947\u0935\u0932 13.76% \u0909\u0926\u094d\u092f\u092e\u0940 \u092e\u0939\u093f\u0932\u093e\u090f\u0901 \u0939\u0948\u0902\u0964<\/span><\/li>\n<li style=\"font-weight: 400;\" aria-level=\"2\"><span style=\"font-weight: 400;\">\u092a\u0940\u090f\u092e \u091c\u0928 \u0927\u0928 \u092f\u094b\u091c\u0928\u093e \u0915\u0947 \u0924\u0939\u0924 \u0916\u094b\u0932\u0947 \u0917\u090f \u0932\u0917\u092d\u0917 55% \u092c\u0948\u0902\u0915 \u0916\u093e\u0924\u094b\u0902 \u0915\u093e \u0938\u0902\u091a\u093e\u0932\u0928 \u092e\u0939\u093f\u0932\u093e\u090f\u0901 \u0915\u0930\u0924\u0940 \u0939\u0948\u0902\u0964<\/span><\/li>\n<\/ul>\n<\/li>\n<li style=\"font-weight: 400;\" aria-level=\"1\"><b>\u0928\u0947\u0924\u0943\u0924\u094d\u0935<\/b>\n<ul>\n<li style=\"font-weight: 400;\" aria-level=\"2\"><b>\u0930\u0915\u094d\u0937\u093e: <\/b><span style=\"font-weight: 400;\">\u0932\u0921\u093c\u093e\u0915\u0942 \u092d\u0942\u092e\u093f\u0915\u093e\u0913\u0902 \u0914\u0930 NDA \u092e\u0947\u0902 \u092e\u0939\u093f\u0932\u093e\u090f\u0901; \u0905\u0935\u0928\u0940 \u091a\u0924\u0941\u0930\u094d\u0935\u0947\u0926\u0940 \u092a\u0939\u0932\u0940 \u092e\u0939\u093f\u0932\u093e \u0932\u0921\u093c\u093e\u0915\u0942 \u092a\u093e\u092f\u0932\u091f \u092c\u0928\u0940\u0902 (2016)\u0964 \u0915\u0930\u094d\u0928\u0932 \u0938\u094b\u092b\u093f\u092f\u093e \u0915\u0941\u0930\u0948\u0936\u0940 \u091c\u0948\u0938\u0940 \u092e\u0939\u093f\u0932\u093e\u0913\u0902 \u0915\u0947 \u0928\u0947\u0924\u0943\u0924\u094d\u0935 \u092e\u0947\u0902 \u0911\u092a\u0930\u0947\u0936\u0928 \u0938\u093f\u0902\u0926\u0942\u0930 (2025) &#8220;\u092e\u0939\u093f\u0932\u093e \u0936\u0915\u094d\u0924\u093f&#8221; \u0915\u093e \u092a\u094d\u0930\u0924\u0940\u0915 \u0939\u0948\u0964<\/span><\/li>\n<li style=\"font-weight: 400;\" aria-level=\"2\"><b>\u092a\u0941\u0932\u093f\u0938:<\/b><span style=\"font-weight: 400;\"> \u0930\u093e\u091c\u094d\u092f\u094b\u0902 \u0928\u0947 \u092e\u0939\u093f\u0932\u093e\u0913\u0902 \u0915\u0947 \u0932\u093f\u090f 10-35% \u092a\u0941\u0932\u093f\u0938 \u092a\u0926 \u0906\u0930\u0915\u094d\u0937\u093f\u0924 \u0915\u093f\u090f \u0939\u0948\u0902\u0964<\/span><\/li>\n<li style=\"font-weight: 400;\" aria-level=\"2\"><b>\u0928\u094d\u092f\u093e\u092f\u092a\u093e\u0932\u093f\u0915\u093e: <\/b><span style=\"font-weight: 400;\">\u0909\u091a\u094d\u091a \u0928\u094d\u092f\u093e\u092f\u093e\u0932\u092f \u0915\u0947 14% \u0928\u094d\u092f\u093e\u092f\u093e\u0927\u0940\u0936 \u092e\u0939\u093f\u0932\u093e\u090f\u0901 \u0939\u0948\u0902; \u0928\u094d\u092f\u093e\u092f\u092e\u0942\u0930\u094d\u0924\u093f \u092c\u0940.\u0935\u0940. \u0928\u093e\u0917\u0930\u0924\u094d\u0928 \u092d\u093e\u0930\u0924 \u0915\u0940 \u092a\u0939\u0932\u0940 \u092e\u0939\u093f\u0932\u093e CJI (2027) \u092c\u0928\u0928\u0947 \u0935\u093e\u0932\u0940 \u0939\u0948\u0902\u0964<\/span><\/li>\n<\/ul>\n<\/li>\n<li style=\"font-weight: 400;\" aria-level=\"1\"><b>\u0921\u093f\u091c\u093f\u091f\u0932 \u0938\u092e\u093e\u0935\u0947\u0936\u0928<\/b>\n<ul>\n<li style=\"font-weight: 400;\" aria-level=\"2\"><b>\u092e\u094b\u092c\u093e\u0907\u0932 \u0938\u094d\u0935\u093e\u092e\u093f\u0924\u094d\u0935:<\/b><span style=\"font-weight: 400;\"> 25% \u092e\u0939\u093f\u0932\u093e\u0913\u0902 \u0915\u0947 \u092a\u093e\u0938 \u092e\u094b\u092c\u093e\u0907\u0932 \u092b\u094b\u0928 \u0939\u0948, \u091c\u092c\u0915\u093f 41% \u092a\u0941\u0930\u0941\u0937\u094b\u0902 \u0915\u0947 \u092a\u093e\u0938 \u092e\u094b\u092c\u093e\u0907\u0932 \u092b\u094b\u0928 \u0939\u0948 (GSMA, 2024)\u0964<\/span><\/li>\n<li style=\"font-weight: 400;\" aria-level=\"2\"><b>\u0907\u0902\u091f\u0930\u0928\u0947\u091f \u0924\u0915 \u092a\u0939\u0941\u0901\u091a: <\/b><span style=\"font-weight: 400;\">\u092e\u094b\u092c\u093e\u0907\u0932 \u091c\u0947\u0902\u0921\u0930 \u0917\u0948\u092a \u0930\u093f\u092a\u094b\u0930\u094d\u091f, 2021 \u092e\u0947\u0902 \u092c\u0924\u093e\u092f\u093e \u0917\u092f\u093e \u0939\u0948 \u0915\u093f \u092d\u093e\u0930\u0924\u0940\u092f \u092e\u0939\u093f\u0932\u093e\u0913\u0902 \u0926\u094d\u0935\u093e\u0930\u093e \u092a\u0941\u0930\u0941\u0937\u094b\u0902 \u0915\u0940 \u0924\u0941\u0932\u0928\u093e \u092e\u0947\u0902 \u092e\u094b\u092c\u093e\u0907\u0932 \u0907\u0902\u091f\u0930\u0928\u0947\u091f \u0915\u093e \u0909\u092a\u092f\u094b\u0917 \u0915\u0930\u0928\u0947 \u0915\u0940 \u0938\u0902\u092d\u093e\u0935\u0928\u093e 15% \u0915\u092e \u0939\u0948\u0964<\/span><\/li>\n<\/ul>\n<\/li>\n<\/ul>\n<h4 style=\"text-align: justify;\"><b>\u092d\u093e\u0930\u0924 \u092e\u0947\u0902 \u092e\u0939\u093f\u0932\u093e \u0928\u0947\u0924\u0943\u0924\u094d\u0935 \u0935\u093f\u0915\u093e\u0938 \u0915\u0947 \u0932\u093f\u090f \u0938\u0930\u0915\u093e\u0930\u0940 \u0928\u0940\u0924\u093f\u092f\u093e\u0901 \u090f\u0935\u0902 \u092a\u0939\u0932<\/b><\/h4>\n<ul>\n<li><b>\u0935\u093f\u0927\u093e\u092f\u0940 \u0909\u092a\u093e\u092f<\/b>\n<ul>\n<li style=\"font-weight: 400;\" aria-level=\"2\"><b>\u0928\u093e\u0930\u0940 \u0936\u0915\u094d\u0924\u093f \u0935\u0902\u0926\u0928 \u0905\u0927\u093f\u0928\u093f\u092f\u092e (\u092e\u0939\u093f\u0932\u093e \u0906\u0930\u0915\u094d\u0937\u0923 \u0935\u093f\u0927\u0947\u092f\u0915), 2023: <\/b><span style=\"font-weight: 400;\">\u0932\u094b\u0915\u0938\u092d\u093e, \u0930\u093e\u091c\u094d\u092f \u0935\u093f\u0927\u093e\u0928\u0938\u092d\u093e\u0913\u0902 \u0914\u0930 \u0926\u093f\u0932\u094d\u0932\u0940 \u0935\u093f\u0927\u093e\u0928\u0938\u092d\u093e \u092e\u0947\u0902 \u092e\u0939\u093f\u0932\u093e\u0913\u0902 \u0915\u0947 \u0932\u093f\u090f \u090f\u0915-\u0924\u093f\u0939\u093e\u0908 \u0938\u0940\u091f\u0947\u0902 \u0906\u0930\u0915\u094d\u0937\u093f\u0924 \u0915\u0940 \u0917\u0908\u0902\u0964<\/span>\n<ul>\n<li style=\"font-weight: 400;\" aria-level=\"3\"><span style=\"font-weight: 400;\">\u0928\u090f \u0938\u0902\u0938\u0926 \u092d\u0935\u0928 \u092e\u0947\u0902 \u092a\u093e\u0930\u093f\u0924 \u092a\u0939\u0932\u093e \u092c\u0921\u093c\u093e \u0915\u093e\u0928\u0942\u0928, \u091c\u094b \u092e\u0939\u093f\u0932\u093e \u0928\u0947\u0924\u0943\u0924\u094d\u0935 \u092a\u0930 \u0927\u094d\u092f\u093e\u0928 \u0915\u0947\u0902\u0926\u094d\u0930\u093f\u0924 \u0915\u0930\u0928\u0947 \u0915\u093e \u092a\u094d\u0930\u0924\u0940\u0915 \u0939\u0948\u0964<\/span><\/li>\n<\/ul>\n<\/li>\n<li style=\"font-weight: 400;\" aria-level=\"2\"><b>\u092e\u0941\u0938\u094d\u0932\u093f\u092e \u092e\u0939\u093f\u0932\u093e (\u0935\u093f\u0935\u093e\u0939 \u0905\u0927\u093f\u0915\u093e\u0930 \u0938\u0902\u0930\u0915\u094d\u0937\u0923) \u0905\u0927\u093f\u0928\u093f\u092f\u092e, 2019: <\/b><span style=\"font-weight: 400;\">\u092e\u0941\u0938\u094d\u0932\u093f\u092e \u092e\u0939\u093f\u0932\u093e\u0913\u0902 \u0915\u0947 \u0932\u093f\u090f \u0915\u093e\u0928\u0942\u0928\u0940 \u0938\u0941\u0930\u0915\u094d\u0937\u093e \u0914\u0930 \u0938\u093e\u092e\u093e\u091c\u093f\u0915 \u0928\u094d\u092f\u093e\u092f \u092a\u094d\u0930\u0926\u093e\u0928 \u0915\u0930\u0924\u0947 \u0939\u0941\u090f \u0924\u0924\u094d\u0915\u093e\u0932 \u0924\u0940\u0928 \u0924\u0932\u093e\u0915 \u0915\u094b \u0938\u092e\u093e\u092a\u094d\u0924 \u0915\u093f\u092f\u093e \u0917\u092f\u093e\u0964<\/span><\/li>\n<li style=\"font-weight: 400;\" aria-level=\"2\"><b>\u092e\u093e\u0924\u0943\u0924\u094d\u0935 \u0905\u0935\u0915\u093e\u0936 \u0915\u093e \u0935\u093f\u0938\u094d\u0924\u093e\u0930: <\/b><span style=\"font-weight: 400;\">\u0915\u093e\u092e\u0915\u093e\u091c\u0940 \u092e\u093e\u0924\u093e\u0913\u0902 \u0915\u0940 \u0938\u0939\u093e\u092f\u0924\u093e \u0915\u0947 \u0932\u093f\u090f \u092e\u093e\u0924\u0943\u0924\u094d\u0935 \u0905\u0935\u0915\u093e\u0936 12 \u0938\u0947 \u092c\u0922\u093c\u093e\u0915\u0930 26 \u0938\u092a\u094d\u0924\u093e\u0939 \u0915\u093f\u092f\u093e \u0917\u092f\u093e\u0964<\/span><\/li>\n<\/ul>\n<\/li>\n<\/ul>\n<p style=\"text-align: center;\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"alignnone size-medium wp-image-120909\" src=\"https:\/\/pwonlyias.com\/hi\/wp-content\/uploads\/2025\/06\/1-1-300x134.png\" alt=\"\" width=\"300\" height=\"134\" srcset=\"https:\/\/pwonlyias.com\/hi\/wp-content\/uploads\/2025\/06\/1-1-300x134.png 300w, https:\/\/pwonlyias.com\/hi\/wp-content\/uploads\/2025\/06\/1-1-360x160.png 360w, https:\/\/pwonlyias.com\/hi\/wp-content\/uploads\/2025\/06\/1-1.png 483w\" sizes=\"(max-width: 300px) 100vw, 300px\" \/><\/p>\n<ul>\n<li style=\"font-weight: 400;\" aria-level=\"1\"><b>\u0936\u093f\u0915\u094d\u0937\u093e \u090f\u0935\u0902 \u0938\u094d\u0935\u093e\u0938\u094d\u0925\u094d\u092f \u092f\u094b\u091c\u0928\u093e\u090f\u0901<\/b>\n<ul>\n<li style=\"font-weight: 400;\" aria-level=\"2\"><b>\u092c\u0947\u091f\u0940 \u092c\u091a\u093e\u0913 \u092c\u0947\u091f\u0940 \u092a\u0922\u093c\u093e\u0913 (Beti Bachao Beti Padhao- BBBP): <\/b><span style=\"font-weight: 400;\">\u092c\u093e\u0932 \u0932\u0948\u0902\u0917\u093f\u0915 \u0905\u0928\u0941\u092a\u093e\u0924 \u092e\u0947\u0902 \u0938\u0941\u0927\u093e\u0930 \u0914\u0930 \u092c\u093e\u0932\u093f\u0915\u093e \u0936\u093f\u0915\u094d\u0937\u093e \u0915\u094b \u092c\u0922\u093c\u093e\u0935\u093e \u0926\u0947\u0928\u0947 \u0915\u0947 \u0932\u093f\u090f \u0905\u092d\u093f\u092f\u093e\u0928\u0964<\/span>\n<ul>\n<li style=\"font-weight: 400;\" aria-level=\"3\"><span style=\"font-weight: 400;\">\u0907\u0938\u0915\u0947 \u092a\u0930\u093f\u0923\u093e\u092e\u0938\u094d\u0935\u0930\u0942\u092a \u0932\u0948\u0902\u0917\u093f\u0915 \u0905\u0928\u0941\u092a\u093e\u0924 918 (\u0935\u0930\u094d\u0937 2014-15) \u0938\u0947 \u092c\u0922\u093c\u0915\u0930 937 (\u0935\u0930\u094d\u0937 2020-21) \u0939\u094b \u0917\u092f\u093e \u0914\u0930 \u0932\u0921\u093c\u0915\u093f\u092f\u094b\u0902 \u0915\u0947 \u0932\u093f\u090f \u092e\u093e\u0927\u094d\u092f\u092e\u093f\u0915 \u0936\u093f\u0915\u094d\u0937\u093e \u0928\u093e\u092e\u093e\u0902\u0915\u0928 \u092e\u0947\u0902 \u0935\u0943\u0926\u094d\u0927\u093f \u0939\u0941\u0908\u0964<\/span><\/li>\n<\/ul>\n<\/li>\n<li style=\"font-weight: 400;\" aria-level=\"2\"><b>\u092a\u094b\u0937\u0923 \u0905\u092d\u093f\u092f\u093e\u0928: <\/b><span style=\"font-weight: 400;\">14 \u0932\u093e\u0916 \u0938\u0947 \u0905\u0927\u093f\u0915 \u0906\u0902\u0917\u0928\u0935\u093e\u0921\u093c\u093f\u092f\u094b\u0902 \u0915\u0940 \u0935\u093e\u0938\u094d\u0924\u0935\u093f\u0915 \u0938\u092e\u092f \u0928\u093f\u0917\u0930\u093e\u0928\u0940 \u0914\u0930 \u0938\u0939\u092d\u093e\u0917\u093f\u0924\u093e \u0915\u0947 \u092e\u093e\u0927\u094d\u092f\u092e \u0938\u0947 \u0915\u0941\u092a\u094b\u0937\u0923 \u0915\u094b \u092e\u093f\u091f\u093e\u0928\u0947 \u092a\u0930 \u0927\u094d\u092f\u093e\u0928 \u0915\u0947\u0902\u0926\u094d\u0930\u093f\u0924 \u0915\u093f\u092f\u093e \u0917\u092f\u093e\u0964<\/span>\n<ul>\n<li style=\"font-weight: 400;\" aria-level=\"3\"><span style=\"font-weight: 400;\">\u0932\u0917\u092d\u0917 10 \u0915\u0930\u094b\u0921\u093c \u092e\u0939\u093f\u0932\u093e\u0913\u0902 \u0914\u0930 \u092c\u091a\u094d\u091a\u094b\u0902 \u0915\u094b \u0932\u093e\u092d\u0964<\/span><\/li>\n<\/ul>\n<\/li>\n<li style=\"font-weight: 400;\" aria-level=\"2\"><b>\u0906\u092f\u0941\u0937\u094d\u092e\u093e\u0928 \u092d\u093e\u0930\u0924<\/b><span style=\"font-weight: 400;\">: 5 \u0932\u093e\u0916 \u0930\u0941\u092a\u092f\u0947 \u0924\u0915 \u0915\u093e \u0928\u093f\u0903\u0936\u0941\u0932\u094d\u0915 \u091a\u093f\u0915\u093f\u0924\u094d\u0938\u093e \u0909\u092a\u091a\u093e\u0930 \u092a\u094d\u0930\u0926\u093e\u0928 \u0915\u0930\u0924\u093e \u0939\u0948, \u091c\u093f\u0938\u0938\u0947 \u0938\u094d\u0935\u093e\u0938\u094d\u0925\u094d\u092f \u0938\u0947\u0935\u093e \u092e\u0947\u0902 \u0935\u093f\u0924\u094d\u0924\u0940\u092f \u092c\u093e\u0927\u093e\u0913\u0902 \u0915\u094b \u0915\u092e \u0915\u093f\u092f\u093e \u091c\u093e \u0938\u0915\u0924\u093e \u0939\u0948\u0964<\/span><\/li>\n<\/ul>\n<\/li>\n<li><b>\u0935\u093f\u091c\u094d\u091e\u093e\u0928 \u092a\u094d\u0930\u094c\u0926\u094d\u092f\u094b\u0917\u093f\u0915\u0940<\/b>\n<ul>\n<li style=\"font-weight: 400;\" aria-level=\"2\"><b>\u0935\u093f\u091c\u094d\u091e\u093e\u0928 \u091c\u094d\u092f\u094b\u0924\u093f \u091c\u0948\u0938\u0940 \u092f\u094b\u091c\u0928\u093e\u090f\u0901 \u091b\u093e\u0924\u094d\u0930\u0935\u0943\u0924\u094d\u0924\u093f<\/b><span style=\"font-weight: 400;\"> \u0914\u0930<\/span><b> \u092e\u093e\u0930\u094d\u0917\u0926\u0930\u094d\u0936\u0928 \u0915\u0947 \u092e\u093e\u0927\u094d\u092f\u092e \u0938\u0947 \u0932\u0921\u093c\u0915\u093f\u092f\u094b\u0902 \u0915\u094b STEM \u0915\u0945\u0930\u093f\u092f\u0930 <\/b><span style=\"font-weight: 400;\">\u0905\u092a\u0928\u093e\u0928\u0947 \u0915\u0947 \u0932\u093f\u090f \u092a\u094d\u0930\u094b\u0924\u094d\u0938\u093e\u0939\u093f\u0924 \u0915\u0930\u0924\u0940 \u0939\u0948\u0902\u0964<\/span><\/li>\n<li style=\"font-weight: 400;\" aria-level=\"2\"><b>\u092e\u0939\u093f\u0932\u093e \u0935\u0948\u091c\u094d\u091e\u093e\u0928\u093f\u0915 \u092f\u094b\u091c\u0928\u093e<\/b><span style=\"font-weight: 400;\"> (Women Scientists Scheme -WOS) \u0915\u0945\u0930\u093f\u092f\u0930 \u092c\u094d\u0930\u0947\u0915 \u0915\u0947 \u092c\u093e\u0926 \u0936\u094b\u0927 \u092e\u0947\u0902 \u0935\u093e\u092a\u0938 \u0932\u094c\u091f\u0928\u0947 \u0935\u093e\u0932\u0940 \u092e\u0939\u093f\u0932\u093e\u0913\u0902 \u0915\u093e \u0938\u092e\u0930\u094d\u0925\u0928 \u0915\u0930\u0924\u0940 \u0939\u0948\u0964<\/span><\/li>\n<li style=\"font-weight: 400;\" aria-level=\"2\"><b>\u092a\u094b\u0937\u0923 \u0915\u0947 \u092e\u093e\u0927\u094d\u092f\u092e \u0938\u0947 \u0905\u0928\u0941\u0938\u0902\u0927\u093e\u0928 \u0909\u0928\u094d\u0928\u0924\u093f \u092e\u0947\u0902 \u091c\u094d\u091e\u093e\u0928 \u092d\u093e\u0917\u0940\u0926\u093e\u0930\u0940<\/b> <b>(Knowledge Involvement in Research Advancement through Nurturing- KIRAN)<\/b><span style=\"font-weight: 400;\"> \u091c\u0948\u0938\u0947 \u0915\u093e\u0930\u094d\u092f\u0915\u094d\u0930\u092e \u0935\u093f\u0936\u0947\u0937 \u0930\u0942\u092a \u0938\u0947 \u092e\u0939\u093f\u0932\u093e \u0935\u0948\u091c\u094d\u091e\u093e\u0928\u093f\u0915\u094b\u0902 \u0915\u094b \u0935\u093f\u0924\u094d\u0924\u092a\u094b\u0937\u0923 \u0914\u0930 \u0905\u0928\u0941\u0938\u0902\u0927\u093e\u0928 \u0938\u0939\u093e\u092f\u0924\u093e \u092a\u094d\u0930\u0926\u093e\u0928 \u0915\u0930\u0924\u0947 \u0939\u0948\u0902\u0964<\/span>\n<ul>\n<li style=\"font-weight: 400;\" aria-level=\"3\"><b>\u091a\u0902\u0926\u094d\u0930\u092f\u093e\u0928-3: 100 \u0938\u0947 \u0905\u0927\u093f\u0915 \u092e\u0939\u093f\u0932\u093e \u0935\u0948\u091c\u094d\u091e\u093e\u0928\u093f\u0915\u094b\u0902\/\u0907\u0902\u091c\u0940\u0928\u093f\u092f\u0930\u094b\u0902 \u0928\u0947 \u092f\u094b\u0917\u0926\u093e\u0928 \u0926\u093f\u092f\u093e\u0964<\/b><\/li>\n<\/ul>\n<\/li>\n<\/ul>\n<\/li>\n<li><b>\u0906\u0930\u094d\u0925\u093f\u0915 \u0938\u0936\u0915\u094d\u0924\u0940\u0915\u0930\u0923 \u0914\u0930 \u0906\u091c\u0940\u0935\u093f\u0915\u093e \u0915\u093e\u0930\u094d\u092f\u0915\u094d\u0930\u092e<\/b>\n<ul>\n<li style=\"font-weight: 400;\" aria-level=\"2\"><b>\u092a\u094d\u0930\u0927\u093e\u0928\u092e\u0902\u0924\u094d\u0930\u0940 \u0906\u0935\u093e\u0938 \u092f\u094b\u091c\u0928\u093e &#8211; \u0917\u094d\u0930\u093e\u092e\u0940\u0923 (Pradhan Mantri Awas Yojana Gramin<\/b> <b>PMAY-G): <\/b><span style=\"font-weight: 400;\">PMAY-G \u0915\u0947 \u0924\u0939\u0924 72% \u0938\u0947 \u0905\u0927\u093f\u0915 \u0918\u0930 \u092e\u0939\u093f\u0932\u093e\u0913\u0902 \u0915\u0947 \u0938\u094d\u0935\u093e\u092e\u093f\u0924\u094d\u0935 \u092e\u0947\u0902 \u092f\u093e \u0938\u0939-\u0938\u094d\u0935\u093e\u092e\u093f\u0924\u094d\u0935 \u092e\u0947\u0902 \u0939\u0948\u0902, \u091c\u094b \u0909\u0928\u094d\u0939\u0947\u0902 \u0938\u0902\u092a\u0924\u094d\u0924\u093f \u0915\u0947 \u0905\u0927\u093f\u0915\u093e\u0930 \u0915\u0947 \u0938\u093e\u0925 \u0938\u0936\u0915\u094d\u0924 \u092c\u0928\u093e\u0924\u093e \u0939\u0948\u0964<\/span><\/li>\n<li style=\"font-weight: 400;\" aria-level=\"2\"><b>\u092a\u094d\u0930\u0927\u093e\u0928\u092e\u0902\u0924\u094d\u0930\u0940 \u0909\u091c\u094d\u091c\u094d\u0935\u0932\u093e \u092f\u094b\u091c\u0928\u093e (Pradhan Mantri Ujjwala Yojana-PMUY):<\/b><span style=\"font-weight: 400;\"> 10 \u0915\u0930\u094b\u0921\u093c \u0938\u0947 \u0905\u0927\u093f\u0915 LPG \u0915\u0928\u0947\u0915\u094d\u0936\u0928 \u0935\u093f\u0924\u0930\u093f\u0924 \u0915\u093f\u090f \u0917\u090f, \u091c\u093f\u0938\u0938\u0947 \u0918\u0930 \u0915\u0947 \u0905\u0902\u0926\u0930 \u0935\u093e\u092f\u0941 \u092a\u094d\u0930\u0926\u0942\u0937\u0923 \u0915\u092e \u0939\u0941\u0906 \u0914\u0930 \u092e\u0939\u093f\u0932\u093e\u0913\u0902 \u0915\u0947 \u0938\u094d\u0935\u093e\u0938\u094d\u0925\u094d\u092f \u092e\u0947\u0902 \u0938\u0941\u0927\u093e\u0930 \u0939\u0941\u0906\u0964<\/span><\/li>\n<li style=\"font-weight: 400;\" aria-level=\"2\"><b>\u0938\u094d\u0935\u091a\u094d\u091b \u092d\u093e\u0930\u0924 \u092e\u093f\u0936\u0928 (Swachh Bharat Mission- SBM): <\/b><span style=\"font-weight: 400;\">\u0916\u0941\u0932\u0947 \u092e\u0947\u0902 \u0936\u094c\u091a \u092e\u0941\u0915\u094d\u0924 (Open Defecation Free- ODF) \u0915\u093e \u0926\u0930\u094d\u091c\u093e \u0939\u093e\u0938\u093f\u0932 \u0915\u093f\u092f\u093e, \u091c\u093f\u0938\u0938\u0947 \u092e\u0939\u093f\u0932\u093e\u0913\u0902 \u0915\u0940 \u0938\u094d\u0935\u091a\u094d\u091b\u0924\u093e, \u0938\u0941\u0930\u0915\u094d\u0937\u093e \u0914\u0930 \u0917\u0930\u093f\u092e\u093e \u092e\u0947\u0902 \u0935\u0943\u0926\u094d\u0927\u093f \u0939\u0941\u0908\u0964<\/span><\/li>\n<li style=\"font-weight: 400;\" aria-level=\"2\"><b>\u091c\u0932 \u091c\u0940\u0935\u0928 \u092e\u093f\u0936\u0928: <\/b><span style=\"font-weight: 400;\">\u0917\u094d\u0930\u093e\u092e\u0940\u0923 \u0918\u0930\u094b\u0902 \u092e\u0947\u0902 \u0938\u094d\u0935\u091a\u094d\u091b \u0928\u0932 \u0915\u0947 \u091c\u0932 \u0915\u0940 \u092a\u0939\u0941\u0901\u091a \u0938\u0941\u0928\u093f\u0936\u094d\u091a\u093f\u0924 \u0915\u0930\u0924\u093e \u0939\u0948, \u091c\u093f\u0938\u0938\u0947 \u092e\u0939\u093f\u0932\u093e\u0913\u0902 \u092a\u0930 \u091c\u0932 \u090f\u0915\u0924\u094d\u0930\u093f\u0924 \u0915\u0930\u0928\u0947 \u0915\u093e \u092c\u094b\u091d \u0915\u092e \u0939\u094b\u0924\u093e \u0939\u0948\u0964<\/span><\/li>\n<li style=\"font-weight: 400;\" aria-level=\"2\"><b>\u092a\u0940\u090f\u092e \u092e\u0941\u0926\u094d\u0930\u093e \u092f\u094b\u091c\u0928\u093e \u0914\u0930 \u0938\u094d\u091f\u0948\u0902\u0921-\u0905\u092a \u0907\u0902\u0921\u093f\u092f\u093e: <\/b><span style=\"font-weight: 400;\">\u092a\u0940\u090f\u092e \u092e\u0941\u0926\u094d\u0930\u093e \u092f\u094b\u091c\u0928\u093e \u0928\u0947 \u092e\u0939\u093f\u0932\u093e\u0913\u0902 \u0915\u094b 30 \u0915\u0930\u094b\u0921\u093c \u090b\u0923\u094b\u0902 \u092e\u0947\u0902 \u0938\u0947 69% \u090b\u0923 \u0938\u094d\u0935\u0940\u0915\u0943\u0924 \u0915\u093f\u090f; \u0938\u094d\u091f\u0948\u0902\u0921-\u0905\u092a \u0907\u0902\u0921\u093f\u092f\u093e \u0928\u0947 \u0917\u094d\u0930\u0940\u0928\u092b\u0940\u0932\u094d\u0921 \u092a\u0930\u093f\u092f\u094b\u091c\u0928\u093e\u0913\u0902 \u0915\u0947 \u0932\u093f\u090f \u092e\u0939\u093f\u0932\u093e\u0913\u0902 \u0915\u094b 84% \u090b\u0923 \u092a\u094d\u0930\u0926\u093e\u0928 \u0915\u093f\u090f\u0964<\/span><\/li>\n<li style=\"font-weight: 400;\" aria-level=\"2\"><b>\u092e\u0939\u093f\u0932\u093e \u0938\u092e\u094d\u092e\u093e\u0928 \u092c\u091a\u0924 \u092a\u094d\u0930\u092e\u093e\u0923-\u092a\u0924\u094d\u0930:<\/b><span style=\"font-weight: 400;\"> \u0935\u093f\u0924\u094d\u0924\u0940\u092f \u0938\u092e\u093e\u0935\u0947\u0936\u0928 \u0915\u094b \u092c\u0922\u093c\u093e\u0935\u093e \u0926\u0947\u0928\u0947 \u0915\u0947 \u0932\u093f\u090f \u0935\u0930\u094d\u0937 2023-24 \u0915\u0947 \u092c\u091c\u091f \u092e\u0947\u0902 \u092e\u0939\u093f\u0932\u093e\u0913\u0902 \u0915\u0947 \u0932\u093f\u090f \u090f\u0915 \u0938\u092e\u0930\u094d\u092a\u093f\u0924 \u092c\u091a\u0924 \u092f\u094b\u091c\u0928\u093e \u0936\u0941\u0930\u0942 \u0915\u0940 \u0917\u0908\u0964<\/span><\/li>\n<\/ul>\n<\/li>\n<li style=\"font-weight: 400;\" aria-level=\"1\"><b>\u0938\u0941\u0930\u0915\u094d\u0937\u093e \u0914\u0930 \u0938\u093e\u092e\u093e\u091c\u093f\u0915 \u0938\u0941\u0930\u0915\u094d\u0937\u093e<\/b>\n<ul>\n<li style=\"font-weight: 400;\" aria-level=\"2\"><b>\u092e\u093f\u0936\u0928 \u0936\u0915\u094d\u0924\u093f: <\/b><span style=\"font-weight: 400;\">\u0935\u0928-\u0938\u094d\u091f\u0949\u092a \u0938\u0947\u0902\u091f\u0930 \u0914\u0930 \u0939\u0947\u0932\u094d\u092a\u0932\u093e\u0907\u0928 (181) \u0915\u0947 \u092e\u093e\u0927\u094d\u092f\u092e \u0938\u0947 \u0915\u094c\u0936\u0932 \u0935\u093f\u0915\u093e\u0938, \u0935\u093f\u0924\u094d\u0924\u0940\u092f \u0938\u093e\u0915\u094d\u0937\u0930\u0924\u093e \u0914\u0930 \u0915\u093e\u0928\u0942\u0928\u0940 \u0914\u0930 \u0938\u093e\u092e\u093e\u091c\u093f\u0915 \u0938\u0939\u093e\u092f\u0924\u093e \u0924\u0915 \u092a\u0939\u0941\u0901\u091a \u092a\u094d\u0930\u0926\u093e\u0928 \u0915\u0930\u0924\u093e \u0939\u0948\u0964<\/span><\/li>\n<li style=\"font-weight: 400;\" aria-level=\"2\"><b>\u092e\u0939\u093f\u0932\u093e \u0939\u0947\u0932\u094d\u092a\u0932\u093e\u0907\u0928 \u0914\u0930 \u0936\u0940-\u092c\u0949\u0915\u094d\u0938:<\/b><span style=\"font-weight: 400;\"> \u0939\u093f\u0902\u0938\u093e \u092f\u093e \u0938\u0902\u0915\u091f \u0915\u093e \u0938\u093e\u092e\u0928\u093e \u0915\u0930\u0928\u0947 \u0935\u093e\u0932\u0940 \u092e\u0939\u093f\u0932\u093e\u0913\u0902 \u0915\u094b \u0938\u0939\u093e\u092f\u0924\u093e \u092a\u094d\u0930\u0926\u093e\u0928 \u0915\u0930\u0928\u0947 \u0935\u093e\u0932\u0947 \u092a\u094d\u0932\u0947\u091f\u092b\u0949\u0930\u094d\u092e\u0964<\/span><\/li>\n<\/ul>\n<\/li>\n<li style=\"font-weight: 400;\" aria-level=\"1\"><b>\u0915\u094c\u0936\u0932 \u0935\u093f\u0915\u093e\u0938 \u0914\u0930 \u0915\u094d\u0937\u092e\u0924\u093e \u0928\u093f\u0930\u094d\u092e\u093e\u0923<\/b>\n<ul>\n<li style=\"font-weight: 400;\" aria-level=\"2\"><b>\u092a\u094d\u0930\u0927\u093e\u0928\u092e\u0902\u0924\u094d\u0930\u0940 \u0915\u094c\u0936\u0932 \u0935\u093f\u0915\u093e\u0938 \u092f\u094b\u091c\u0928\u093e (Pradhan Mantri Kaushal Vikas Yojana- PMKVY):<\/b><span style=\"font-weight: 400;\"> \u0915\u094c\u0936\u0932 \u092a\u094d\u0930\u0936\u093f\u0915\u094d\u0937\u0923 \u092e\u0947\u0902 \u092e\u0939\u093f\u0932\u093e\u0913\u0902 \u0915\u0940 \u092d\u093e\u0917\u0940\u0926\u093e\u0930\u0940 42.7% (\u0935\u0930\u094d\u0937 2016) \u0938\u0947 \u092c\u0922\u093c\u0915\u0930 52.3% (\u0935\u0930\u094d\u0937 2024) \u0939\u094b \u0917\u0908\u0964<\/span><\/li>\n<li style=\"font-weight: 400;\" aria-level=\"2\"><b>\u0930\u093e\u0937\u094d\u091f\u094d\u0930\u0940\u092f \u0917\u094d\u0930\u093e\u092e\u0940\u0923 \u0906\u091c\u0940\u0935\u093f\u0915\u093e \u092e\u093f\u0936\u0928 (National Rural Livelihoods Mission- NRLM)\/\u0926\u0940\u0928\u0926\u092f\u093e\u0932 \u0905\u0902\u0924\u094d\u092f\u094b\u0926\u092f \u092f\u094b\u091c\u0928\u093e: <\/b><span style=\"font-weight: 400;\">10 \u0915\u0930\u094b\u0921\u093c \u0938\u0947 \u0905\u0927\u093f\u0915 \u092e\u0939\u093f\u0932\u093e\u0913\u0902 \u0915\u094b<\/span><b> 92 \u0932\u093e\u0916 \u0938\u094d\u0935\u092f\u0902 \u0938\u0939\u093e\u092f\u0924\u093e \u0938\u092e\u0942\u0939\u094b\u0902 (Self-Help Groups- SHG)<\/b><span style=\"font-weight: 400;\"> \u092e\u0947\u0902 \u0938\u0902\u0917\u0920\u093f\u0924 \u0915\u093f\u092f\u093e \u0917\u092f\u093e, \u091c\u093f\u0938\u0938\u0947 \u0935\u093f\u0924\u094d\u0924\u0940\u092f \u0938\u092e\u093e\u0935\u0947\u0936\u0928 \u0914\u0930 \u0909\u0926\u094d\u092f\u092e\u093f\u0924\u093e \u0915\u094b \u092c\u0922\u093c\u093e\u0935\u093e \u092e\u093f\u0932\u093e\u0964<\/span><\/li>\n<li style=\"font-weight: 400;\" aria-level=\"2\"><b>\u0928\u092e\u094b \u0921\u094d\u0930\u094b\u0928 \u0926\u0940\u0926\u0940 \u0905\u092d\u093f\u092f\u093e\u0928:<\/b><span style=\"font-weight: 400;\"> \u0921\u094d\u0930\u094b\u0928 \u0924\u0915\u0928\u0940\u0915 \u0915\u0947 \u092e\u093e\u0927\u094d\u092f\u092e \u0938\u0947 \u0915\u0943\u0937\u093f \u092e\u0947\u0902 \u092e\u0939\u093f\u0932\u093e\u0913\u0902 \u0915\u094b \u0938\u0936\u0915\u094d\u0924 \u092c\u0928\u093e\u0924\u093e \u0939\u0948\u0964<\/span>\n<ul>\n<li style=\"font-weight: 400;\" aria-level=\"3\"><span style=\"font-weight: 400;\">\u092e\u0939\u093f\u0932\u093e\u0913\u0902 \u0915\u0940 \u0906\u092f \u0914\u0930 \u092e\u0928\u094b\u092c\u0932 \u092c\u0922\u093c\u0924\u093e \u0939\u0948\u0964<\/span><\/li>\n<\/ul>\n<\/li>\n<\/ul>\n<\/li>\n<li style=\"font-weight: 400;\" aria-level=\"1\"><b>\u092e\u0939\u093f\u0932\u093e \u0909\u0926\u094d\u092f\u092e\u093f\u092f\u094b\u0902 \u0914\u0930 \u0938\u094d\u091f\u093e\u0930\u094d\u091f-\u0905\u092a\u094d\u0938 \u0915\u0947 \u0932\u093f\u090f \u0938\u092e\u0930\u094d\u0925\u0928<\/b>\n<ul>\n<li style=\"font-weight: 400;\" aria-level=\"2\"><b>\u0938\u094d\u091f\u093e\u0930\u094d\u091f-\u0905\u092a \u0907\u0902\u0921\u093f\u092f\u093e \u092a\u0939\u0932: <\/b><span style=\"font-weight: 400;\">\u0915\u092e-\u0938\u0947-\u0915\u092e \u090f\u0915 \u092e\u0939\u093f\u0932\u093e \u0928\u093f\u0926\u0947\u0936\u0915 \u0935\u093e\u0932\u0940 73,000 \u0938\u0947 \u0905\u0927\u093f\u0915 \u0938\u094d\u091f\u093e\u0930\u094d\u091f-\u0905\u092a \u0915\u094b \u092e\u093e\u0928\u094d\u092f\u0924\u093e \u0926\u0940 \u0917\u0908\u0964<\/span>\n<ul>\n<li style=\"font-weight: 400;\" aria-level=\"3\"><b>\u0938\u094d\u091f\u093e\u0930\u094d\u091f-\u0905\u092a \u0907\u0902\u0921\u093f\u092f\u093e \u0938\u0940\u0921 \u092b\u0902\u0921 \u0938\u094d\u0915\u0940\u092e (Startup India Seed Fund Scheme- SISFS) \u0914\u0930 \u0938\u094d\u091f\u093e\u0930\u094d\u091f-\u0905\u092a\u094d\u0938 \u0915\u0947 \u0932\u093f\u090f \u0915\u094d\u0930\u0947\u0921\u093f\u091f \u0917\u093e\u0930\u0902\u091f\u0940 \u0938\u094d\u0915\u0940\u092e ( Credit Guarantee Scheme for Startups- CGSS)<\/b><span style=\"font-weight: 400;\"> \u092e\u0939\u093f\u0932\u093e\u0913\u0902 \u0915\u0947 \u0928\u0947\u0924\u0943\u0924\u094d\u0935 \u0935\u093e\u0932\u0947 \u0938\u094d\u091f\u093e\u0930\u094d\u091f-\u0905\u092a\u094d\u0938 \u0915\u094b \u0935\u093f\u0924\u094d\u0924\u0940\u092f \u0938\u0939\u093e\u092f\u0924\u093e \u092a\u094d\u0930\u0926\u093e\u0928 \u0915\u0930\u0924\u0940 \u0939\u0948\u0902\u0964<\/span><\/li>\n<\/ul>\n<\/li>\n<li style=\"font-weight: 400;\" aria-level=\"2\"><b>\u0938\u094d\u091f\u0948\u0902\u0921-\u0905\u092a \u0907\u0902\u0921\u093f\u092f\u093e: <\/b><span style=\"font-weight: 400;\">\u0905\u0928\u0941\u0938\u0942\u091a\u093f\u0924 \u091c\u093e\u0924\u093f\/\u0905\u0928\u0941\u0938\u0942\u091a\u093f\u0924 \u091c\u0928\u091c\u093e\u0924\u093f \u0938\u092e\u0941\u0926\u093e\u092f\u094b\u0902 \u0915\u0940 \u092e\u0939\u093f\u0932\u093e \u0909\u0926\u094d\u092f\u092e\u093f\u092f\u094b\u0902 \u0915\u094b \u20b910 \u0932\u093e\u0916 \u0938\u0947 \u20b91 \u0915\u0930\u094b\u0921\u093c \u0924\u0915 \u0915\u0947 \u092c\u0948\u0902\u0915 \u090b\u0923 \u0915\u0940 \u0938\u0941\u0935\u093f\u0927\u093e \u092a\u094d\u0930\u0926\u093e\u0928 \u0915\u0930\u0924\u093e \u0939\u0948\u0964<\/span><\/li>\n<\/ul>\n<\/li>\n<li style=\"font-weight: 400;\" aria-level=\"1\"><b>\u0921\u093f\u091c\u093f\u091f\u0932 \u0938\u093e\u0915\u094d\u0937\u0930\u0924\u093e \u0914\u0930 \u092a\u094d\u0930\u094c\u0926\u094d\u092f\u094b\u0917\u093f\u0915\u0940 \u0924\u0915 \u092a\u0939\u0941\u0901\u091a<\/b>\n<ul>\n<li style=\"font-weight: 400;\" aria-level=\"2\"><b>\u0930\u093e\u0937\u094d\u091f\u094d\u0930\u0940\u092f \u0921\u093f\u091c\u093f\u091f\u0932 \u0938\u093e\u0915\u094d\u0937\u0930\u0924\u093e \u092e\u093f\u0936\u0928 (National Digital Literacy Mission- NDLM)<\/b><span style=\"font-weight: 400;\"> \u091c\u0948\u0938\u0940 \u0921\u093f\u091c\u093f\u091f\u0932 \u0938\u092e\u093e\u0935\u0947\u0936\u0928 \u092f\u094b\u091c\u0928\u093e\u090f\u0901 \u0917\u094d\u0930\u093e\u092e\u0940\u0923 \u0914\u0930 \u0936\u0939\u0930\u0940 \u092e\u0939\u093f\u0932\u093e\u0913\u0902 \u0915\u094b \u0921\u093f\u091c\u093f\u091f\u0932 \u0915\u094c\u0936\u0932 \u092c\u0922\u093c\u093e\u0928\u0947 \u0915\u0947 \u0932\u093f\u090f \u0932\u0915\u094d\u0937\u093f\u0924 \u0915\u0930\u0924\u0940 \u0939\u0948\u0902, \u091c\u094b \u092a\u094d\u0930\u094c\u0926\u094d\u092f\u094b\u0917\u093f\u0915\u0940-\u0938\u0902\u091a\u093e\u0932\u093f\u0924 \u0915\u094d\u0937\u0947\u0924\u094d\u0930\u094b\u0902 \u0915\u0947 \u0932\u093f\u090f \u092e\u0939\u0924\u094d\u0924\u094d\u0935\u092a\u0942\u0930\u094d\u0923 \u0939\u0948\u0964<\/span><\/li>\n<li style=\"font-weight: 400;\" aria-level=\"2\"><b>\u0915\u0943\u0937\u093f \u0921\u094d\u0930\u094b\u0928 \u0938\u0902\u091a\u093e\u0932\u093f\u0924 \u0915\u0930\u0928\u0947 \u0915\u0947 \u0932\u093f\u090f \u092e\u0939\u093f\u0932\u093e \u0938\u094d\u0935\u092f\u0902 \u0938\u0939\u093e\u092f\u0924\u093e \u0938\u092e\u0942\u0939\u094b\u0902<\/b> <b>( Self-Help Groups-SHG)<\/b><span style=\"font-weight: 400;\"> \u0915\u094b \u092a\u094d\u0930\u0936\u093f\u0915\u094d\u0937\u0923 \u0926\u0947\u0928\u093e \u0924\u0915\u0928\u0940\u0915-\u0938\u0915\u094d\u0937\u092e \u0917\u094d\u0930\u093e\u092e\u0940\u0923 \u0935\u093f\u0915\u093e\u0938 \u092e\u0947\u0902 \u092e\u0939\u093f\u0932\u093e\u0913\u0902 \u0915\u0940 \u092c\u0922\u093c\u0924\u0940 \u092d\u0942\u092e\u093f\u0915\u093e \u0915\u094b \u0930\u0947\u0916\u093e\u0902\u0915\u093f\u0924 \u0915\u0930\u0924\u093e \u0939\u0948\u0964<\/span><\/li>\n<\/ul>\n<\/li>\n<\/ul>\n<h4 style=\"text-align: justify;\"><b>\u092e\u0939\u093f\u0932\u093e \u0928\u0947\u0924\u0943\u0924\u094d\u0935 \u0935\u093e\u0932\u0947 \u0935\u093f\u0915\u093e\u0938 \u092e\u0947\u0902 \u091a\u0941\u0928\u094c\u0924\u093f\u092f\u093e\u0901<\/b><\/h4>\n<ul style=\"text-align: justify;\">\n<li style=\"font-weight: 400;\" aria-level=\"1\"><b>\u0917\u0939\u0930\u0940 \u091c\u0921\u093c\u0947\u0902 \u091c\u092e\u093e\u090f \u092c\u0948\u0920\u0940 \u092a\u093f\u0924\u0943\u0938\u0924\u094d\u0924\u093e \u0914\u0930 \u0938\u093e\u092e\u093e\u091c\u093f\u0915 \u092e\u093e\u0928\u0926\u0902\u0921: <\/b><span style=\"font-weight: 400;\">\u092a\u093e\u0930\u0902\u092a\u0930\u093f\u0915 \u0932\u0948\u0902\u0917\u093f\u0915 \u092d\u0942\u092e\u093f\u0915\u093e\u090f\u0901 \u092e\u0939\u093f\u0932\u093e\u0913\u0902 \u0915\u0940 \u0938\u094d\u0935\u093e\u092f\u0924\u094d\u0924\u0924\u093e \u0914\u0930 \u0928\u0947\u0924\u0943\u0924\u094d\u0935 \u092e\u0947\u0902 \u092d\u093e\u0917\u0940\u0926\u093e\u0930\u0940 \u0915\u094b \u092a\u094d\u0930\u0924\u093f\u092c\u0902\u0927\u093f\u0924 \u0915\u0930\u0924\u0940 \u0939\u0948\u0902\u0964<\/span>\n<ul>\n<li style=\"font-weight: 400;\" aria-level=\"2\"><b>\u0915\u0947\u0935\u0932 3% \u092e\u0939\u093f\u0932\u093e\u090f\u0901 \u0939\u0940 \u0938\u094d\u0935\u0924\u0902\u0924\u094d\u0930 \u0918\u0930\u0947\u0932\u0942 \u0928\u093f\u0930\u094d\u0923\u092f<\/b><span style=\"font-weight: 400;\"> \u0932\u0947\u0924\u0940 \u0939\u0948\u0902 (NFHS-5)\u0964\u00a0<\/span><\/li>\n<li style=\"font-weight: 400;\" aria-level=\"2\"><span style=\"font-weight: 400;\">\u0926\u0947\u0916\u092d\u093e\u0932 \u0914\u0930 \u0918\u0930\u0947\u0932\u0942 \u091c\u093f\u092e\u094d\u092e\u0947\u0926\u093e\u0930\u093f\u092f\u094b\u0902 \u0915\u0947 \u092c\u093e\u0930\u0947 \u092e\u0947\u0902 \u0938\u093e\u092e\u093e\u091c\u093f\u0915 \u0905\u092a\u0947\u0915\u094d\u0937\u093e\u090f\u0901 \u0928\u093f\u0930\u094d\u0923\u092f \u0932\u0947\u0928\u0947 \u0915\u0940 \u092a\u094d\u0930\u0915\u094d\u0930\u093f\u092f\u093e\u0913\u0902 \u092e\u0947\u0902 \u0909\u0928\u0915\u0940 \u092d\u093e\u0917\u0940\u0926\u093e\u0930\u0940 \u092e\u0947\u0902 \u092c\u093e\u0927\u093e \u0921\u093e\u0932\u0924\u0940 \u0939\u0948\u0902\u0964<\/span><\/li>\n<\/ul>\n<\/li>\n<li style=\"font-weight: 400;\" aria-level=\"1\"><b>\u092e\u0939\u093f\u0932\u093e \u0936\u094d\u0930\u092e \u092c\u0932 \u092e\u0947\u0902 \u0915\u092e \u092d\u093e\u0917\u0940\u0926\u093e\u0930\u0940: <\/b><span style=\"font-weight: 400;\">\u0939\u093e\u0932 \u0915\u0947 \u0938\u0941\u0927\u093e\u0930 \u0915\u0947 \u092c\u093e\u0935\u091c\u0942\u0926 \u092d\u093e\u0930\u0924 \u0915\u0940 FLFPR \u0915\u092e \u092c\u0928\u0940 \u0939\u0941\u0908 \u0939\u0948\u0964<\/span>\n<ul>\n<li style=\"font-weight: 400;\" aria-level=\"2\"><span style=\"font-weight: 400;\">\u0928\u093f\u092f\u092e\u093f\u0924 \u0935\u0947\u0924\u0928 \u0935\u093e\u0932\u0947 <\/span><b>\u0915\u093e\u0930\u094d\u092f\u094b\u0902 \u092e\u0947\u0902 \u092e\u0939\u093f\u0932\u093e\u0913\u0902 \u0915\u0940 \u0939\u093f\u0938\u094d\u0938\u0947\u0926\u093e\u0930\u0940 21.9% (\u0935\u0930\u094d\u0937 2018-19) \u0938\u0947 \u0918\u091f\u0915\u0930 15.9% (\u0935\u0930\u094d\u0937 2022-23)<\/b><span style=\"font-weight: 400;\"> \u0939\u094b \u0917\u0908\u0964<\/span><\/li>\n<\/ul>\n<\/li>\n<li style=\"font-weight: 400;\" aria-level=\"1\"><b>\u0936\u093f\u0915\u094d\u0937\u093e \u0914\u0930 \u0915\u094c\u0936\u0932 \u0935\u093f\u0915\u093e\u0938 \u0924\u0915 \u0938\u0940\u092e\u093f\u0924 \u092a\u0939\u0941\u0901\u091a: <\/b><span style=\"font-weight: 400;\">\u0936\u0948\u0915\u094d\u0937\u0923\u093f\u0915 \u0905\u0902\u0924\u0930\u093e\u0932 \u0914\u0930 \u0915\u092e \u0906\u092f\u0941 \u092e\u0947\u0902 \u0935\u093f\u0935\u093e\u0939 \u092e\u0939\u093f\u0932\u093e\u0913\u0902 \u0915\u0947 \u0938\u0936\u0915\u094d\u0924\u0940\u0915\u0930\u0923 \u0914\u0930 \u0915\u0945\u0930\u093f\u092f\u0930 \u0935\u093f\u0915\u093e\u0938 \u0915\u094b \u0938\u0940\u092e\u093f\u0924 \u0915\u0930\u0924\u0947 \u0939\u0948\u0902\u0964<\/span>\n<ul>\n<li style=\"font-weight: 400;\" aria-level=\"2\"><b>\u092e\u0939\u093f\u0932\u093e \u0938\u093e\u0915\u094d\u0937\u0930\u0924\u093e \u0926\u0930 65% <\/b><span style=\"font-weight: 400;\">\u0939\u0948, \u091c\u094b \u092a\u0941\u0930\u0941\u0937 \u0938\u093e\u0915\u094d\u0937\u0930\u0924\u093e (82%) \u0938\u0947 \u0915\u092e \u0939\u0948\u0964<\/span><\/li>\n<li style=\"font-weight: 400;\" aria-level=\"2\"><span style=\"font-weight: 400;\">43% STEM \u0938\u094d\u0928\u093e\u0924\u0915 \u092e\u0939\u093f\u0932\u093e\u090f\u0901 \u0939\u094b\u0928\u0947 \u0915\u0947 \u092c\u093e\u0935\u091c\u0942\u0926, \u090f\u0915 \u2018<\/span><b>\u0932\u0940\u0915 \u092a\u093e\u0907\u092a\u0932\u093e\u0907\u0928\u2019<\/b><span style=\"font-weight: 400;\"> \u092e\u094c\u091c\u0942\u0926 \u0939\u0948, \u091c\u094b \u0915\u0908 \u092e\u0939\u093f\u0932\u093e\u0913\u0902 \u0915\u094b \u0935\u0930\u093f\u0937\u094d\u0920 \u092a\u0926\u094b\u0902 \u0924\u0915 \u092a\u0939\u0941\u0901\u091a\u0928\u0947 \u0938\u0947 \u0930\u094b\u0915\u0924\u0940 \u0939\u0948\u0964<\/span><\/li>\n<\/ul>\n<\/li>\n<li style=\"font-weight: 400;\" aria-level=\"1\"><b>\u0932\u0948\u0902\u0917\u093f\u0915 \u0906\u0927\u093e\u0930\u093f\u0924 \u0939\u093f\u0902\u0938\u093e \u0914\u0930 \u0938\u0941\u0930\u0915\u094d\u0937\u093e \u0915\u0947 \u092e\u0941\u0926\u094d\u0926\u0947: <\/b><span style=\"font-weight: 400;\">\u0939\u093f\u0902\u0938\u093e \u0915\u093e \u0921\u0930 \u092e\u0939\u093f\u0932\u093e\u0913\u0902 \u0915\u0940 \u0917\u0924\u093f\u0936\u0940\u0932\u0924\u093e, \u0938\u093e\u0930\u094d\u0935\u091c\u0928\u093f\u0915 \u091c\u0940\u0935\u0928 \u0914\u0930 \u0915\u093e\u0930\u094d\u092f\u092c\u0932 \u092e\u0947\u0902 \u092d\u093e\u0917\u0940\u0926\u093e\u0930\u0940 \u0915\u094b \u092a\u094d\u0930\u0924\u093f\u092c\u0902\u0927\u093f\u0924 \u0915\u0930\u0924\u093e \u0939\u0948\u0964<\/span>\n<ul>\n<li style=\"font-weight: 400;\" aria-level=\"2\"><span style=\"font-weight: 400;\">\u092d\u093e\u0930\u0924 \u092e\u0947\u0902 \u0935\u0930\u094d\u0937 2021 \u092e\u0947\u0902 \u092e\u0939\u093f\u0932\u093e\u0913\u0902 \u0915\u0947 \u0916\u093f\u0932\u093e\u092b 4 \u0932\u093e\u0916 \u0938\u0947 \u0905\u0927\u093f\u0915 \u0905\u092a\u0930\u093e\u0927 \u0926\u0930\u094d\u091c \u0915\u093f\u090f \u0917\u090f (NCRB)\u0964<\/span><\/li>\n<\/ul>\n<\/li>\n<li style=\"font-weight: 400;\" aria-level=\"1\"><b>\u0906\u0930\u094d\u0925\u093f\u0915 \u0905\u0938\u092e\u093e\u0928\u0924\u093e\u090f\u0901 \u0914\u0930 \u0935\u093f\u0924\u094d\u0924\u0940\u092f \u092c\u0939\u093f\u0937\u094d\u0915\u093e\u0930: <\/b><span style=\"font-weight: 400;\">\u092e\u0939\u093f\u0932\u093e\u0913\u0902 \u0915\u094b \u0935\u0947\u0924\u0928 \u0905\u0902\u0924\u0930\u093e\u0932, \u0928\u094c\u0915\u0930\u0940 \u0915\u0940 \u0905\u0938\u0941\u0930\u0915\u094d\u0937\u093e \u0914\u0930 \u0938\u0902\u092a\u093e\u0930\u094d\u0936\u094d\u0935\u093f\u0915 \u0915\u0940 \u0915\u092e\u0940 \u0915\u093e \u0938\u093e\u092e\u0928\u093e \u0915\u0930\u0928\u093e \u092a\u0921\u093c\u0924\u093e \u0939\u0948, \u091c\u093f\u0938\u0938\u0947 \u090b\u0923 \u0924\u0915 \u0909\u0928\u0915\u0940 \u092a\u0939\u0941\u0901\u091a \u0938\u0940\u092e\u093f\u0924 \u0939\u094b \u091c\u093e\u0924\u0940 \u0939\u0948\u0964<\/span>\n<ul>\n<li style=\"font-weight: 400;\" aria-level=\"2\"><span style=\"font-weight: 400;\">\u092d\u093e\u0930\u0924 \u092e\u0947\u0902 \u0915\u0947\u0935\u0932 19% \u2018\u0938\u0940-\u0938\u0942\u091f\u2019 \u092d\u0942\u092e\u093f\u0915\u093e\u090f\u0901 \u092e\u0939\u093f\u0932\u093e\u0913\u0902 \u0915\u0947 \u092a\u093e\u0938 \u0939\u0948\u0902; \u0938\u094d\u091f\u093e\u0930\u094d\u091f-\u0905\u092a \u092e\u0947\u0902 \u092d\u0940 \u0935\u0930\u093f\u0937\u094d\u0920 \u092d\u0942\u092e\u093f\u0915\u093e\u0913\u0902 \u092e\u0947\u0902 \u092e\u0939\u093f\u0932\u093e\u0913\u0902 \u0915\u0940 \u0938\u0902\u0916\u094d\u092f\u093e \u0915\u092e \u0939\u0948\u0964<\/span><\/li>\n<\/ul>\n<\/li>\n<li style=\"font-weight: 400;\" aria-level=\"1\"><b>\u0930\u093e\u091c\u0928\u0940\u0924\u093f\u0915 \u0914\u0930 \u0928\u0947\u0924\u0943\u0924\u094d\u0935 \u0915\u0940 \u092d\u0942\u092e\u093f\u0915\u093e\u0913\u0902 \u092e\u0947\u0902 \u0915\u092e \u092a\u094d\u0930\u0924\u093f\u0928\u093f\u0927\u093f\u0924\u094d\u0935:<\/b><span style=\"font-weight: 400;\"> \u0938\u094d\u0925\u093e\u0928\u0940\u092f \u0936\u093e\u0938\u0928 \u092e\u0947\u0902 \u0906\u0930\u0915\u094d\u0937\u0923 \u0915\u0947 \u092c\u093e\u0935\u091c\u0942\u0926 \u0930\u093e\u091c\u0928\u0940\u0924\u093f\u0915 \u092d\u093e\u0917\u0940\u0926\u093e\u0930\u0940 \u0915\u092e \u092c\u0928\u0940 \u0939\u0941\u0908 \u0939\u0948\u0964<\/span>\n<ul>\n<li style=\"font-weight: 400;\" aria-level=\"2\"><span style=\"font-weight: 400;\">\u0932\u094b\u0915\u0938\u092d\u093e \u0938\u0926\u0938\u094d\u092f\u094b\u0902 \u092e\u0947\u0902 \u092e\u0939\u093f\u0932\u093e\u090f\u0901 \u0915\u0947\u0935\u0932 13.6% \u0914\u0930 \u0930\u093e\u091c\u094d\u092f\u0938\u092d\u093e \u0938\u0926\u0938\u094d\u092f\u094b\u0902 \u092e\u0947\u0902 13% \u0939\u0948\u0902\u0964<\/span><\/li>\n<\/ul>\n<\/li>\n<li style=\"font-weight: 400;\" aria-level=\"1\"><b>\u0921\u093f\u091c\u093f\u091f\u0932 \u0932\u0948\u0902\u0917\u093f\u0915 \u0905\u0902\u0924\u0930\u093e\u0932 \u0914\u0930 \u092a\u094d\u0930\u094c\u0926\u094d\u092f\u094b\u0917\u093f\u0915\u0940 \u092a\u0939\u0941\u0901\u091a: <\/b><span style=\"font-weight: 400;\">\u0938\u0940\u092e\u093f\u0924 \u0921\u093f\u091c\u093f\u091f\u0932 \u0938\u093e\u0915\u094d\u0937\u0930\u0924\u093e \u092e\u0939\u093f\u0932\u093e\u0913\u0902 \u0915\u0940 \u0936\u093f\u0915\u094d\u0937\u093e, \u0935\u093f\u0924\u094d\u0924\u0940\u092f \u0938\u0947\u0935\u093e\u0913\u0902 \u0914\u0930 \u092c\u093e\u091c\u093e\u0930\u094b\u0902 \u0924\u0915 \u092a\u0939\u0941\u0901\u091a \u0915\u094b \u092a\u094d\u0930\u0924\u093f\u092c\u0902\u0927\u093f\u0924 \u0915\u0930\u0924\u0940 \u0939\u0948\u0964<\/span>\n<ul>\n<li style=\"font-weight: 400;\" aria-level=\"2\"><span style=\"font-weight: 400;\">\u0915\u0947\u0935\u0932 25% \u092e\u0939\u093f\u0932\u093e\u0913\u0902 \u0915\u0947 \u092a\u093e\u0938 \u092e\u094b\u092c\u093e\u0907\u0932 \u092b\u094b\u0928 \u0939\u0948\u0902, \u091c\u092c\u0915\u093f \u092a\u0941\u0930\u0941\u0937\u094b\u0902 \u0915\u0947 \u092a\u093e\u0938 41% \u0939\u0948\u0902 (GSMA, 2024)\u0964<\/span><\/li>\n<\/ul>\n<\/li>\n<\/ul>\n<span class=\"vc_green_button\"><\/p>\n<table>\n<tbody>\n<tr>\n<td>\n<h4><b>\u092e\u0939\u093f\u0932\u093e \u0928\u0947\u0924\u0943\u0924\u094d\u0935 \u0906\u0927\u093e\u0930\u093f\u0924 \u0935\u093f\u0915\u093e\u0938 \u0915\u094b \u092c\u0922\u093c\u093e\u0935\u093e \u0926\u0947\u0928\u0947 \u0915\u0947 \u0932\u093f\u090f \u0935\u0948\u0936\u094d\u0935\u093f\u0915 \u092a\u094d\u0930\u092f\u093e\u0938<\/b><\/h4>\n<ul>\n<li style=\"font-weight: 400; text-align: justify;\" aria-level=\"1\"><b>\u092e\u0939\u093f\u0932\u093e\u0913\u0902 \u0915\u0947 \u0935\u093f\u0930\u0941\u0926\u094d\u0927 \u0938\u092d\u0940 \u092a\u094d\u0930\u0915\u093e\u0930 \u0915\u0947 \u092d\u0947\u0926\u092d\u093e\u0935 \u0915\u0947 \u0909\u0928\u094d\u092e\u0942\u0932\u0928 \u092a\u0930 \u0915\u0928\u094d\u0935\u0947\u0902\u0936\u0928 (Convention on the Elimination of All Forms of Discrimination against Women- CEDAW)<\/b><span style=\"font-weight: 400;\">: \u0935\u0930\u094d\u0937 1979 \u092e\u0947\u0902 \u0905\u092a\u0928\u093e\u092f\u093e \u0917\u092f\u093e\u0964<\/span>\n<ul>\n<li style=\"font-weight: 400;\" aria-level=\"2\"><span style=\"font-weight: 400;\">\u0907\u0938\u0915\u0940 \u0938\u094d\u0925\u093e\u092a\u0928\u093e \u092e\u0939\u093f\u0932\u093e\u0913\u0902 \u0915\u0947 \u0905\u0927\u093f\u0915\u093e\u0930\u094b\u0902 \u0915\u0940 \u0926\u0947\u0916-\u0930\u0947\u0916 \u0914\u0930 \u0926\u0941\u0928\u093f\u092f\u093e \u092d\u0930 \u092e\u0947\u0902 \u0909\u0928\u0915\u0940 \u0938\u094d\u0925\u093f\u0924\u093f \u0915\u0940 \u0928\u093f\u0917\u0930\u093e\u0928\u0940 \u0915\u0947 \u0932\u093f\u090f <\/span><b>\u092e\u0939\u093f\u0932\u093e\u0913\u0902 \u0915\u0940 \u0938\u094d\u0925\u093f\u0924\u093f \u092a\u0930 \u0938\u0902\u092f\u0941\u0915\u094d\u0924 \u0930\u093e\u0937\u094d\u091f\u094d\u0930 \u0906\u092f\u094b\u0917 (1946)<\/b><span style=\"font-weight: 400;\"> \u0915\u0947 \u092a\u094d\u0930\u092f\u093e\u0938\u094b\u0902 \u0915\u0947 \u092e\u093e\u0927\u094d\u092f\u092e \u0938\u0947 \u0915\u0940 \u0917\u0908 \u0925\u0940\u0964<\/span><\/li>\n<\/ul>\n<\/li>\n<li style=\"font-weight: 400; text-align: justify;\" aria-level=\"1\"><b>\u0938\u0902\u092f\u0941\u0915\u094d\u0924 \u0930\u093e\u0937\u094d\u091f\u094d\u0930 \u092e\u0939\u093f\u0932\u093e:<\/b><span style=\"font-weight: 400;\"> \u0938\u0902\u092f\u0941\u0915\u094d\u0924 \u0930\u093e\u0937\u094d\u091f\u094d\u0930 \u092e\u0939\u093e\u0938\u092d\u093e \u0926\u094d\u0935\u093e\u0930\u093e \u0935\u0930\u094d\u0937 2010 \u092e\u0947\u0902 \u0917\u0920\u093f\u0924,\u00a0<\/span>\n<ul>\n<li style=\"font-weight: 400;\" aria-level=\"2\"><span style=\"font-weight: 400;\">\u092f\u0939 \u0932\u0948\u0902\u0917\u093f\u0915 \u0938\u092e\u093e\u0928\u0924\u093e \u0915\u094b \u0906\u0917\u0947 \u092c\u0922\u093c\u093e\u0928\u0947 \u0914\u0930 \u0930\u093e\u0937\u094d\u091f\u094d\u0930\u094b\u0902 \u092e\u0947\u0902 \u092e\u0939\u093f\u0932\u093e\u0913\u0902 \u0915\u094b \u0938\u0936\u0915\u094d\u0924 \u092c\u0928\u093e\u0928\u0947 \u0915\u0947 \u0932\u093f\u090f \u0938\u092e\u0930\u094d\u092a\u093f\u0924 \u0935\u0948\u0936\u094d\u0935\u093f\u0915 \u0907\u0915\u093e\u0908 \u0915\u0947 \u0930\u0942\u092a \u092e\u0947\u0902 \u0915\u093e\u0930\u094d\u092f \u0915\u0930\u0924\u093e \u0939\u0948\u0964<\/span><\/li>\n<\/ul>\n<\/li>\n<li style=\"font-weight: 400;\" aria-level=\"1\"><b>\u0905\u0902\u0924\u0930\u0930\u093e\u0937\u094d\u091f\u094d\u0930\u0940\u092f \u092e\u0939\u093f\u0932\u093e \u0926\u093f\u0935\u0938: \u092a\u094d\u0930\u0924\u093f\u0935\u0930\u094d\u0937 8 \u092e\u093e\u0930\u094d\u091a \u0915\u094b \u092e\u0928\u093e\u092f\u093e \u091c\u093e\u0924\u093e \u0939\u0948\u0964<\/b>\n<ul>\n<li style=\"font-weight: 400; text-align: justify;\" aria-level=\"2\"><span style=\"font-weight: 400;\">\u092f\u0939 \u0935\u093f\u0936\u094d\u0935 \u092e\u0947\u0902 \u0935\u093f\u0935\u093f\u0927 \u0930\u093e\u0937\u094d\u091f\u094d\u0930\u0940\u092f, \u0938\u093e\u0902\u0938\u094d\u0915\u0943\u0924\u093f\u0915, \u092d\u093e\u0937\u093e\u092f\u0940, \u0906\u0930\u094d\u0925\u093f\u0915 \u0914\u0930 \u0930\u093e\u091c\u0928\u0940\u0924\u093f\u0915 \u092a\u0943\u0937\u094d\u0920\u092d\u0942\u092e\u093f \u0915\u0940 \u092e\u0939\u093f\u0932\u093e\u0913\u0902 \u0915\u0940 \u0909\u092a\u0932\u092c\u094d\u0927\u093f\u092f\u094b\u0902 \u0915\u093e \u091c\u0936\u094d\u0928 \u092e\u0928\u093e\u0924\u093e \u0939\u0948\u0964<\/span><\/li>\n<li style=\"font-weight: 400; text-align: justify;\" aria-level=\"2\"><b>\u0925\u0940\u092e 2025: \u2018\u0938\u092d\u0940 \u092e\u0939\u093f\u0932\u093e\u0913\u0902 \u0914\u0930 \u0932\u0921\u093c\u0915\u093f\u092f\u094b\u0902 \u0915\u0947 \u0932\u093f\u090f: \u0905\u0927\u093f\u0915\u093e\u0930, \u0938\u092e\u093e\u0928\u0924\u093e, \u0938\u0936\u0915\u094d\u0924\u0940\u0915\u0930\u0923\u2019<\/b><\/li>\n<\/ul>\n<\/li>\n<\/ul>\n<\/td>\n<\/tr>\n<\/tbody>\n<\/table>\n<p><\/span>\n<h4 style=\"text-align: justify;\"><b>\u092e\u0939\u093f\u0932\u093e \u0928\u0947\u0924\u0943\u0924\u094d\u0935 \u0935\u093f\u0915\u093e\u0938 \u0915\u0947 \u0932\u093f\u090f \u0906\u0917\u0947 \u0915\u0940 \u0930\u093e\u0939<\/b><\/h4>\n<ul style=\"text-align: justify;\">\n<li style=\"font-weight: 400;\" aria-level=\"1\"><b>\u0917\u0941\u0923\u0935\u0924\u094d\u0924\u093e\u092a\u0942\u0930\u094d\u0923 \u0936\u093f\u0915\u094d\u0937\u093e \u0914\u0930 \u0915\u094c\u0936\u0932 \u0935\u093f\u0915\u093e\u0938 \u0924\u0915 \u092a\u0939\u0941\u0901\u091a \u0915\u094b \u092c\u0922\u093c\u093e\u0935\u093e \u0926\u0947\u0928\u093e:<\/b><span style=\"font-weight: 400;\"> \u0935\u093f\u0936\u0947\u0937 \u0930\u0942\u092a \u0938\u0947 \u0917\u094d\u0930\u093e\u092e\u0940\u0923 \u0915\u094d\u0937\u0947\u0924\u094d\u0930\u094b\u0902 \u092e\u0947\u0902 \u092e\u093e\u0927\u094d\u092f\u092e\u093f\u0915 \u0914\u0930 \u0909\u091a\u094d\u091a \u0936\u093f\u0915\u094d\u0937\u093e \u0924\u0915 \u0932\u0921\u093c\u0915\u093f\u092f\u094b\u0902 \u0915\u0940 \u092a\u0939\u0941\u0901\u091a \u0915\u094b \u092c\u0947\u0939\u0924\u0930 \u092c\u0928\u093e\u0928\u093e\u0964<\/span>\n<ul>\n<li style=\"font-weight: 400;\" aria-level=\"2\"><span style=\"font-weight: 400;\">\u092a\u094d\u0930\u094c\u0926\u094d\u092f\u094b\u0917\u093f\u0915\u0940 \u0914\u0930 \u0928\u0935\u093e\u091a\u093e\u0930 \u092e\u0947\u0902 \u0932\u0948\u0902\u0917\u093f\u0915 \u0905\u0902\u0924\u0930\u093e\u0932 \u0915\u094b \u092a\u093e\u091f\u0928\u0947 \u0915\u0947 \u0932\u093f\u090f STEM \u0936\u093f\u0915\u094d\u0937\u093e \u0914\u0930 \u0921\u093f\u091c\u093f\u091f\u0932 \u0938\u093e\u0915\u094d\u0937\u0930\u0924\u093e \u0915\u094b \u092c\u0922\u093c\u093e\u0935\u093e \u0926\u0947\u0928\u093e\u0964<\/span><\/li>\n<\/ul>\n<\/li>\n<li style=\"font-weight: 400;\" aria-level=\"1\"><b>\u092e\u0939\u093f\u0932\u093e\u0913\u0902 \u0915\u0947 \u0906\u0930\u094d\u0925\u093f\u0915 \u0938\u0936\u0915\u094d\u0924\u0940\u0915\u0930\u0923 \u0914\u0930 \u0909\u0926\u094d\u092f\u092e\u093f\u0924\u093e \u0915\u094b \u092c\u0922\u093c\u093e\u0935\u093e \u0926\u0947\u0928\u093e: <\/b><span style=\"font-weight: 400;\">\u090b\u0923 \u0938\u0941\u0935\u093f\u0927\u093e\u0913\u0902 (\u092e\u0941\u0926\u094d\u0930\u093e \u092f\u094b\u091c\u0928\u093e, \u0938\u094d\u091f\u0948\u0902\u0921-\u0905\u092a \u0907\u0902\u0921\u093f\u092f\u093e) \u0915\u093e \u0935\u093f\u0938\u094d\u0924\u093e\u0930 \u0915\u0930\u0915\u0947 \u0914\u0930 \u0938\u0902\u092a\u093e\u0930\u094d\u0936\u094d\u0935\u093f\u0915 \u0906\u0935\u0936\u094d\u092f\u0915\u0924\u093e\u0913\u0902 \u0915\u094b \u0906\u0938\u093e\u0928 \u092c\u0928\u093e\u0915\u0930 \u0935\u093f\u0924\u094d\u0924\u0940\u092f \u0938\u092e\u093e\u0935\u0947\u0936\u0928 \u0915\u094b \u092e\u091c\u092c\u0942\u0924 \u0915\u0930\u0928\u093e\u0964<\/span>\n<ul>\n<li style=\"font-weight: 400;\" aria-level=\"2\"><span style=\"font-weight: 400;\">\u092e\u0947\u0902\u091f\u0930\u0936\u093f\u092a, \u0907\u0928\u0915\u094d\u092f\u0942\u092c\u0947\u0936\u0928 \u0914\u0930 \u0906\u0938\u093e\u0928 \u0935\u093f\u0928\u093f\u092f\u093e\u092e\u0915 \u0905\u0928\u0941\u092a\u093e\u0932\u0928 \u0915\u0947 \u0938\u093e\u0925 \u092e\u0939\u093f\u0932\u093e\u0913\u0902 \u0915\u0947 \u0928\u0947\u0924\u0943\u0924\u094d\u0935 \u0935\u093e\u0932\u0947 \u0938\u094d\u091f\u093e\u0930\u094d\u091f-\u0905\u092a \u0915\u093e \u0938\u092e\u0930\u094d\u0925\u0928 \u0915\u0930\u0928\u093e\u0964<\/span><\/li>\n<li style=\"font-weight: 400;\" aria-level=\"2\"><span style=\"font-weight: 400;\">\u0905\u0935\u0948\u0924\u0928\u093f\u0915 \u0926\u0947\u0916\u092d\u093e\u0932 \u0915\u093e\u0930\u094d\u092f \u0915\u094b \u092e\u093e\u0928\u094d\u092f\u0924\u093e \u0926\u0947\u0915\u0930 \u0914\u0930 \u0909\u0938\u0915\u093e \u092e\u0942\u0932\u094d\u092f\u093e\u0902\u0915\u0928 \u0915\u0930\u0915\u0947 \u0914\u092a\u091a\u093e\u0930\u093f\u0915 \u0915\u094d\u0937\u0947\u0924\u094d\u0930\u094b\u0902 \u092e\u0947\u0902 \u092e\u0939\u093f\u0932\u093e\u0913\u0902 \u0915\u0940 \u092d\u093e\u0917\u0940\u0926\u093e\u0930\u0940 \u0915\u094b \u092c\u0922\u093c\u093e\u0935\u093e \u0926\u0947\u0928\u093e\u0964<\/span><\/li>\n<\/ul>\n<\/li>\n<li style=\"font-weight: 400;\" aria-level=\"1\"><b>\u0930\u093e\u091c\u0928\u0940\u0924\u093f\u0915 \u092d\u093e\u0917\u0940\u0926\u093e\u0930\u0940 \u0914\u0930 \u0928\u0947\u0924\u0943\u0924\u094d\u0935 \u092e\u0947\u0902 \u0935\u0943\u0926\u094d\u0927\u093f \u0915\u0930\u0928\u093e: <\/b><span style=\"font-weight: 400;\">\u0935\u093f\u0927\u093e\u0928\u0938\u092d\u093e\u0913\u0902 \u092e\u0947\u0902 \u0905\u0927\u093f\u0915 \u092a\u094d\u0930\u0924\u093f\u0928\u093f\u0927\u093f\u0924\u094d\u0935 \u0915\u0947 \u0932\u093f\u090f \u092e\u0939\u093f\u0932\u093e \u0906\u0930\u0915\u094d\u0937\u0923 \u0935\u093f\u0927\u0947\u092f\u0915 \u0915\u0947 \u0915\u093e\u0930\u094d\u092f\u093e\u0928\u094d\u0935\u092f\u0928 \u092e\u0947\u0902 \u0924\u0947\u091c\u0940 \u0932\u093e\u0928\u093e\u0964<\/span>\n<ul>\n<li style=\"font-weight: 400;\" aria-level=\"2\"><span style=\"font-weight: 400;\">\u092a\u0902\u091a\u093e\u092f\u0924\u0940 \u0930\u093e\u091c \u0938\u0902\u0938\u094d\u0925\u093e\u0913\u0902 \u0915\u0947 \u0915\u094d\u0937\u092e\u0924\u093e \u0928\u093f\u0930\u094d\u092e\u093e\u0923 \u0915\u0947 \u092e\u093e\u0927\u094d\u092f\u092e \u0938\u0947 \u091c\u092e\u0940\u0928\u0940 \u0938\u094d\u0924\u0930 \u092a\u0930 \u092e\u0939\u093f\u0932\u093e\u0913\u0902 \u0915\u0947 \u0928\u0947\u0924\u0943\u0924\u094d\u0935 \u0915\u094b \u092a\u094d\u0930\u094b\u0924\u094d\u0938\u093e\u0939\u093f\u0924 \u0915\u0930\u0928\u093e\u0964<\/span><\/li>\n<\/ul>\n<\/li>\n<li style=\"font-weight: 400;\" aria-level=\"1\"><b>\u0938\u094d\u0935\u093e\u0938\u094d\u0925\u094d\u092f \u0938\u0947\u0935\u093e \u0914\u0930 \u0938\u093e\u092e\u093e\u091c\u093f\u0915 \u0938\u0941\u0930\u0915\u094d\u0937\u093e \u092e\u0947\u0902 \u0938\u0941\u0927\u093e\u0930 \u0915\u0930\u0928\u093e: <\/b><span style=\"font-weight: 400;\">\u0906\u092f\u0941\u0937\u094d\u092e\u093e\u0928 \u092d\u093e\u0930\u0924 \u0914\u0930 \u092a\u094b\u0937\u0923 \u0905\u092d\u093f\u092f\u093e\u0928 \u091c\u0948\u0938\u0940 \u092f\u094b\u091c\u0928\u093e\u0913\u0902 \u0926\u094d\u0935\u093e\u0930\u093e \u0938\u092e\u0930\u094d\u0925\u093f\u0924 \u092e\u093e\u0924\u0943 \u0914\u0930 \u092a\u094d\u0930\u091c\u0928\u0928 \u0938\u094d\u0935\u093e\u0938\u094d\u0925\u094d\u092f \u0938\u0947\u0935\u093e\u0913\u0902 \u0915\u093e \u0935\u093f\u0938\u094d\u0924\u093e\u0930 \u0915\u0930\u0928\u093e\u0964<\/span>\n<ul>\n<li style=\"font-weight: 400;\" aria-level=\"2\"><span style=\"font-weight: 400;\">\u092c\u0947\u0939\u0924\u0930 \u092e\u093e\u0924\u0943\u0924\u094d\u0935 \u0932\u093e\u092d \u0914\u0930 \u0932\u0948\u0902\u0917\u093f\u0915 \u0906\u0927\u093e\u0930\u093f\u0924 \u0939\u093f\u0902\u0938\u093e \u0915\u0947 \u0916\u093f\u0932\u093e\u092b \u0938\u0941\u0930\u0915\u094d\u0937\u093e \u0938\u0939\u093f\u0924 \u0938\u0941\u0930\u0915\u094d\u0937\u093e \u0938\u0902\u091c\u093e\u0932 \u0914\u0930 \u0938\u093e\u092e\u093e\u091c\u093f\u0915 \u0938\u0941\u0930\u0915\u094d\u0937\u093e \u0915\u094b \u092e\u091c\u092c\u0942\u0924 \u0915\u0930\u0928\u093e\u0964<\/span><\/li>\n<\/ul>\n<\/li>\n<li style=\"font-weight: 400;\" aria-level=\"1\"><b>\u0932\u0948\u0902\u0917\u093f\u0915 \u0906\u0927\u093e\u0930\u093f\u0924 \u0939\u093f\u0902\u0938\u093e \u0914\u0930 \u0938\u0941\u0930\u0915\u094d\u0937\u093e \u0938\u0902\u092c\u0902\u0927\u0940 \u091a\u093f\u0902\u0924\u093e\u0913\u0902 \u0915\u094b \u0938\u0902\u092c\u094b\u0927\u093f\u0924 \u0915\u0930\u0928\u093e: <\/b><span style=\"font-weight: 400;\">\u092e\u0939\u093f\u0932\u093e\u0913\u0902 \u0915\u0947 \u0935\u093f\u0930\u0941\u0926\u094d\u0927 \u0905\u092a\u0930\u093e\u0927\u094b\u0902 \u0915\u0947 \u0932\u093f\u090f \u0915\u093e\u0928\u0942\u0928\u094b\u0902 \u0914\u0930 \u2018\u092b\u093e\u0938\u094d\u091f-\u091f\u094d\u0930\u0948\u0915\u2019 \u0905\u0926\u093e\u0932\u0924\u094b\u0902 \u0915\u0947 \u092a\u094d\u0930\u0935\u0930\u094d\u0924\u0928 \u0915\u094b \u092e\u091c\u092c\u0942\u0924 \u0915\u0930\u0928\u093e\u0964<\/span>\n<ul>\n<li style=\"font-weight: 400;\" aria-level=\"2\"><span style=\"font-weight: 400;\">\u092e\u0939\u093f\u0932\u093e\u0913\u0902 \u0915\u0947 \u0932\u093f\u090f <\/span><b>\u092a\u0930\u093f\u0935\u0939\u0928, \u092c\u0947\u0939\u0924\u0930 \u0938\u094d\u091f\u094d\u0930\u0940\u091f \u0932\u093e\u0907\u091f\u093f\u0902\u0917 \u0914\u0930 \u092a\u0941\u0932\u093f\u0938 \u0917\u0936\u094d\u0924 \u091c\u0948\u0938\u0947 \u0938\u093e\u0930\u094d\u0935\u091c\u0928\u093f\u0915 \u0938\u0941\u0930\u0915\u094d\u0937\u093e<\/b><span style=\"font-weight: 400;\"> \u0909\u092a\u093e\u092f\u094b\u0902 \u0915\u093e \u0935\u093f\u0938\u094d\u0924\u093e\u0930 \u0915\u0930\u0928\u093e\u0964<\/span><\/li>\n<\/ul>\n<\/li>\n<li style=\"font-weight: 400;\" aria-level=\"1\"><b>\u0921\u093f\u091c\u093f\u091f\u0932 \u0932\u0948\u0902\u0917\u093f\u0915 \u0935\u093f\u092d\u093e\u091c\u0928 \u0938\u0902\u092c\u0902\u0927\u0940 \u0905\u0902\u0924\u0930\u093e\u0932: <\/b><span style=\"font-weight: 400;\">\u0935\u093f\u0936\u0947\u0937\u0924\u0903 \u0917\u094d\u0930\u093e\u092e\u0940\u0923 \u0915\u094d\u0937\u0947\u0924\u094d\u0930\u094b\u0902 \u092e\u0947\u0902 \u092e\u0939\u093f\u0932\u093e\u0913\u0902 \u0915\u0947 \u0932\u093f\u090f \u0935\u0939\u0928\u0940\u092f \u0938\u094d\u092e\u093e\u0930\u094d\u091f\u092b\u094b\u0928 \u0914\u0930 \u0907\u0902\u091f\u0930\u0928\u0947\u091f \u0915\u0928\u0947\u0915\u094d\u091f\u093f\u0935\u093f\u091f\u0940 \u0924\u0915 \u092a\u0939\u0941\u0901\u091a \u092c\u0922\u093c\u093e\u0928\u093e\u0964<\/span>\n<ul>\n<li style=\"font-weight: 400;\" aria-level=\"2\"><span style=\"font-weight: 400;\">\u092a\u0915\u094d\u0937\u092a\u093e\u0924 \u0938\u0947 \u092c\u091a\u0928\u0947 \u0915\u0947 \u0932\u093f\u090f AI \u0914\u0930 \u0909\u092d\u0930\u0924\u0940 \u092a\u094d\u0930\u094c\u0926\u094d\u092f\u094b\u0917\u093f\u0915\u093f\u092f\u094b\u0902 \u0915\u0947 \u0932\u093f\u090f <\/span><b>\u0932\u0948\u0902\u0917\u093f\u0915-\u0938\u0902\u0935\u0947\u0926\u0928\u0936\u0940\u0932 \u0928\u0940\u0924\u093f\u092f\u094b\u0902 \u0915\u094b \u0932\u093e\u0917\u0942<\/b><span style=\"font-weight: 400;\"> \u0915\u0930\u0928\u093e\u0964<\/span><\/li>\n<\/ul>\n<\/li>\n<li style=\"font-weight: 400;\" aria-level=\"1\"><b>\u0938\u093e\u092e\u093e\u091c\u093f\u0915 \u092e\u093e\u0928\u0926\u0902\u0921\u094b\u0902 \u0915\u094b \u092c\u0926\u0932\u0928\u093e \u0914\u0930 \u0932\u0948\u0902\u0917\u093f\u0915 \u0938\u0902\u0935\u0947\u0926\u0928\u0936\u0940\u0932\u0924\u093e \u0915\u094b \u092c\u0922\u093c\u093e\u0935\u093e \u0926\u0947\u0928\u093e:<\/b><span style=\"font-weight: 400;\"> \u092a\u093f\u0924\u0943\u0938\u0924\u094d\u0924\u093e\u0924\u094d\u092e\u0915 \u092e\u093e\u0928\u0938\u093f\u0915\u0924\u093e \u0915\u094b \u091a\u0941\u0928\u094c\u0924\u0940 \u0926\u0947\u0928\u0947 \u0914\u0930 \u0938\u093e\u091d\u093e \u0918\u0930\u0947\u0932\u0942 \u091c\u093f\u092e\u094d\u092e\u0947\u0926\u093e\u0930\u093f\u092f\u094b\u0902 \u0915\u094b \u092c\u0922\u093c\u093e\u0935\u093e \u0926\u0947\u0928\u0947 \u0915\u0947 \u0932\u093f\u090f \u0930\u093e\u0937\u094d\u091f\u094d\u0930\u0935\u094d\u092f\u093e\u092a\u0940 \u0905\u092d\u093f\u092f\u093e\u0928 \u0938\u0902\u091a\u093e\u0932\u093f\u0924 \u0915\u0930\u0928\u093e\u0964<\/span>\n<ul>\n<li style=\"font-weight: 400;\" aria-level=\"2\"><b>\u0918\u0930 \u0924\u0925\u093e \u0915\u093e\u0930\u094d\u092f\u0938\u094d\u0925\u0932 \u092a\u0930 \u0932\u0948\u0902\u0917\u093f\u0915 \u0938\u092e\u093e\u0928\u0924\u093e \u0915\u094b \u092c\u0922\u093c\u093e\u0935\u093e<\/b><span style=\"font-weight: 400;\"> \u0926\u0947\u0928\u0947 \u092e\u0947\u0902 <\/span><b>\u092a\u0941\u0930\u0941\u0937\u094b\u0902 \u0915\u094b \u0938\u0939\u092f\u094b\u0917\u0940 \u0915\u0947 \u0930\u0942\u092a \u092e\u0947\u0902 \u0936\u093e\u092e\u093f\u0932 <\/b><span style=\"font-weight: 400;\">\u0915\u0930\u0928\u093e\u0964<\/span><\/li>\n<\/ul>\n<\/li>\n<\/ul>\n<h4 style=\"text-align: justify;\"><b>\u0928\u093f\u0937\u094d\u0915\u0930\u094d\u0937<\/b><\/h4>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"font-weight: 400;\">\u092e\u0939\u093f\u0932\u093e\u0913\u0902 \u0915\u0947 \u0928\u0947\u0924\u0943\u0924\u094d\u0935 \u092e\u0947\u0902 \u0935\u093f\u0915\u093e\u0938, \u092d\u093e\u0930\u0924 \u0915\u0940 \u092a\u094d\u0930\u0917\u0924\u093f \u0915\u0947 \u0932\u093f\u090f \u092e\u0939\u0924\u094d\u0924\u094d\u0935\u092a\u0942\u0930\u094d\u0923 \u0939\u0948, \u0906\u0930\u094d\u0925\u093f\u0915, \u0938\u093e\u092e\u093e\u091c\u093f\u0915 \u0914\u0930 \u0930\u093e\u091c\u0928\u0940\u0924\u093f\u0915 \u092a\u0930\u093f\u0935\u0930\u094d\u0924\u0928 \u0915\u094b \u0906\u0917\u0947 \u092c\u0922\u093c\u093e\u0928\u0947 \u0915\u0947 \u0932\u093f\u090f \u092e\u0939\u093f\u0932\u093e\u0913\u0902 \u0915\u094b \u0928\u0947\u0924\u0943\u0924\u094d\u0924\u094d\u0935\u0915\u0930\u094d\u0924\u094d\u0924\u093e\u0913\u0902 \u0915\u0947 \u0930\u0942\u092a \u092e\u0947\u0902 \u0938\u0936\u0915\u094d\u0924 \u092c\u0928\u093e\u0928\u093e \u0939\u094b\u0917\u093e\u0964 \u0932\u0915\u094d\u0937\u093f\u0924 \u0928\u0940\u0924\u093f\u092f\u094b\u0902 \u0915\u0947 \u092e\u093e\u0927\u094d\u092f\u092e \u0938\u0947 \u092a\u093f\u0924\u0943\u0938\u0924\u094d\u0924\u093e, \u0939\u093f\u0902\u0938\u093e \u0914\u0930 \u0921\u093f\u091c\u093f\u091f\u0932 \u0905\u0938\u092e\u093e\u0928\u0924\u093e\u0913\u0902 \u091c\u0948\u0938\u0940 \u091a\u0941\u0928\u094c\u0924\u093f\u092f\u094b\u0902 \u0915\u094b \u0928\u093f\u092f\u0902\u0924\u094d\u0930\u093f\u0924 \u0915\u0930\u0928\u0947 \u0915\u093e \u092a\u094d\u0930\u092f\u093e\u0938\u00a0 \u0935\u0930\u094d\u0937 2047 \u0924\u0915 \u0935\u093f\u0915\u0938\u093f\u0924 \u092d\u093e\u0930\u0924 \u0915\u0947 \u0932\u093f\u090f \u0928\u093e\u0930\u0940 \u0936\u0915\u094d\u0924\u093f \u0915\u0940 \u0915\u094d\u0937\u092e\u0924\u093e \u0915\u094b \u0938\u093e\u0915\u093e\u0930 \u0915\u0930\u0947\u0917\u093e\u0964<\/span><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>\u0938\u0902\u0926\u0930\u094d\u092d\u00a0 \u0939\u093e\u0932 \u0939\u0940 \u092e\u0947\u0902 \u092a\u094d\u0930\u0927\u093e\u0928\u092e\u0902\u0924\u094d\u0930\u0940 \u0928\u0947 \u092e\u0927\u094d\u092f \u092a\u094d\u0930\u0926\u0947\u0936 \u0915\u0947 \u092d\u094b\u092a\u093e\u0932 \u092e\u0947\u0902 \u0905\u0939\u093f\u0932\u094d\u092f\u093e\u092c\u093e\u0908 \u0939\u094b\u0932\u094d\u0915\u0930 \u0915\u0940 300\u0935\u0940\u0902 \u091c\u092f\u0902\u0924\u0940 \u0938\u092e\u093e\u0930\u094b\u0939 \u092e\u0947\u0902 \u092e\u0939\u093f\u0932\u093e\u0913\u0902 \u0915\u0947 \u0928\u0947\u0924\u0943\u0924\u094d\u0935 \u0906\u0927\u093e\u0930\u093f\u0924 \u0935\u093f\u0915\u093e\u0938 \u0915\u094b \u0936\u093e\u0938\u0928 \u0915\u0940 \u0906\u0927\u093e\u0930\u0936\u093f\u0932\u093e \u0918\u094b\u0937\u093f\u0924 \u0915\u093f\u092f\u093e\u0964 \u0938\u0902\u092c\u0902\u0927\u093f\u0924 \u0924\u0925\u094d\u092f \u092a\u094d\u0930\u0927\u093e\u0928\u092e\u0902\u0924\u094d\u0930\u0940 \u0928\u0947 \u0907\u0938 \u092c\u093e\u0924 \u092a\u0930 \u092d\u0940 \u092a\u094d\u0930\u0915\u093e\u0936 \u0921\u093e\u0932\u093e \u0915\u093f \u0938\u0930\u0915\u093e\u0930 \u0932\u094b\u0915\u092e\u093e\u0924\u093e \u0905\u0939\u093f\u0932\u094d\u092f\u093e\u092c\u093e\u0908 \u0939\u094b\u0932\u094d\u0915\u0930 \u0915\u0947 \u2018\u0928\u093e\u0917\u0930\u093f\u0915 \u0926\u0947\u0935\u094b \u092d\u0935:\u2019 (\u0928\u093e\u0917\u0930\u093f\u0915 \u0915\u094b \u092d\u0917\u0935\u093e\u0928 \u0915\u0947 \u0930\u0942\u092a \u092e\u0947\u0902) \u0915\u0947&hellip; <a class=\"more-link\" href=\"https:\/\/pwonlyias.com\/hi\/current-affairs\/women-led-development-in-india\/\">Continue reading <span class=\"screen-reader-text\">\u092d\u093e\u0930\u0924 \u092e\u0947\u0902 \u092e\u0939\u093f\u0932\u093e \u0928\u0947\u0924\u0943\u0924\u094d\u0935 \u0935\u093f\u0915\u093e\u0938<\/span><\/a><\/p>\n","protected":false},"author":37,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[4818],"tags":[],"paper":[4826],"subject":[4853],"acf":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/pwonlyias.com\/hi\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/120908"}],"collection":[{"href":"https:\/\/pwonlyias.com\/hi\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/pwonlyias.com\/hi\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/pwonlyias.com\/hi\/wp-json\/wp\/v2\/users\/37"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/pwonlyias.com\/hi\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=120908"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/pwonlyias.com\/hi\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/120908\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":120910,"href":"https:\/\/pwonlyias.com\/hi\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/120908\/revisions\/120910"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/pwonlyias.com\/hi\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=120908"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/pwonlyias.com\/hi\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=120908"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/pwonlyias.com\/hi\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=120908"},{"taxonomy":"paper","embeddable":true,"href":"https:\/\/pwonlyias.com\/hi\/wp-json\/wp\/v2\/paper?post=120908"},{"taxonomy":"subject","embeddable":true,"href":"https:\/\/pwonlyias.com\/hi\/wp-json\/wp\/v2\/subject?post=120908"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}