{"id":121255,"date":"2025-06-13T14:32:55","date_gmt":"2025-06-13T09:02:55","guid":{"rendered":"https:\/\/pwonlyias.com\/hi\/?p=121255"},"modified":"2025-06-13T14:32:55","modified_gmt":"2025-06-13T09:02:55","slug":"crisis-in-indias-microfinance-sector","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/pwonlyias.com\/hi\/current-affairs\/crisis-in-indias-microfinance-sector\/","title":{"rendered":"\u092d\u093e\u0930\u0924 \u0915\u0947 \u092e\u093e\u0907\u0915\u094d\u0930\u094b\u092b\u093e\u0907\u0928\u0947\u0902\u0938 \u0915\u094d\u0937\u0947\u0924\u094d\u0930 \u092e\u0947\u0902 \u0938\u0902\u0915\u091f"},"content":{"rendered":"<h4 style=\"text-align: justify;\"><b>\u0938\u0902\u0926\u0930\u094d\u092d<\/b><\/h4>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"font-weight: 400;\">\u092d\u093e\u0930\u0924\u0940\u092f \u0930\u093f\u091c\u0930\u094d\u0935 \u092c\u0948\u0902\u0915 (RBI) \u0915\u0947 \u0921\u093f\u092a\u094d\u091f\u0940 \u0917\u0935\u0930\u094d\u0928\u0930<\/span><b> \u090f\u092e. \u0930\u093e\u091c\u0947\u0936\u094d\u0935\u0930 \u0930\u093e\u0935<\/b><span style=\"font-weight: 400;\"> \u0915\u0947 \u0905\u0928\u0941\u0938\u093e\u0930, <\/span><b>\u092e\u093e\u0907\u0915\u094d\u0930\u094b\u092b\u093e\u0907\u0928\u0947\u0902\u0938 \u0915\u094d\u0937\u0947\u0924\u094d\u0930<\/b><span style=\"font-weight: 400;\"> \u0905\u0924\u093f-\u090b\u0923\u0917\u094d\u0930\u0938\u094d\u0924\u0924\u093e, \u0909\u091a\u094d\u091a \u092c\u094d\u092f\u093e\u091c \u0926\u0930\u094b\u0902 \u0914\u0930 \u0915\u0920\u094b\u0930 \u0935\u0938\u0942\u0932\u0940 \u092a\u094d\u0930\u0925\u093e\u0913\u0902 \u0915\u0947 \u0926\u0941\u0937\u094d\u091a\u0915\u094d\u0930 \u0938\u0947 \u0917\u094d\u0930\u0938\u094d\u0924 \u0939\u0948\u0964<\/span><\/p>\n<h4 style=\"text-align: justify;\"><b>\u092e\u093e\u0907\u0915\u094d\u0930\u094b\u092b\u093e\u0907\u0928\u0947\u0902\u0938 \u0915\u0947 \u092c\u093e\u0930\u0947 \u092e\u0947\u0902<\/b><\/h4>\n<ul>\n<li><b>\u0930\u093e\u0937\u094d\u091f\u094d\u0930\u0940\u092f \u0915\u0943\u0937\u093f \u0914\u0930 \u0917\u094d\u0930\u093e\u092e\u0940\u0923 \u0935\u093f\u0915\u093e\u0938 \u092c\u0948\u0902\u0915 (\u0928\u093e\u092c\u093e\u0930\u094d\u0921<\/b><span style=\"font-weight: 400;\">) \u0926\u094d\u0935\u093e\u0930\u093e \u0935\u0930\u094d\u0937 1998 \u092e\u0947\u0902 \u092e\u093e\u0907\u0915\u094d\u0930\u094b\u092b\u093e\u0907\u0928\u0947\u0902\u0938 \u0915\u0947 \u0932\u093f\u090f \u0938\u0939\u093e\u092f\u0915 \u0928\u0940\u0924\u093f \u0914\u0930 \u0928\u093f\u092f\u093e\u092e\u0915 \u0922\u093e\u0901\u091a\u0947 \u092a\u0930 \u0917\u0920\u093f\u0924 \u091f\u093e\u0938\u094d\u0915 \u092b\u094b\u0930\u094d\u0938 \u0915\u0947 \u0905\u0928\u0941\u0938\u093e\u0930:-<\/span>\n<ul>\n<li><span style=\"font-weight: 400;\">\u092e\u093e\u0907\u0915\u094d\u0930\u094b\u092b\u093e\u0907\u0928\u0947\u0902\u0938 \u0938\u0947 \u0924\u093e\u0924\u094d\u092a\u0930\u094d\u092f \u201c<\/span><b>\u0917\u094d\u0930\u093e\u092e\u0940\u0923, \u0905\u0930\u094d\u0926\u094d\u0927-\u0936\u0939\u0930\u0940 \u0914\u0930 \u0936\u0939\u0930\u0940 \u0915\u094d\u0937\u0947\u0924\u094d\u0930\u094b\u0902<\/b><span style=\"font-weight: 400;\"> \u092e\u0947\u0902 \u0917\u0930\u0940\u092c\u094b\u0902 \u0915\u094b \u092c\u0939\u0941\u0924 \u091b\u094b\u091f\u0940 \u0930\u093e\u0936\u093f \u092e\u0947\u0902 \u092c\u091a\u0924, \u090b\u0923 \u0914\u0930 \u0905\u0928\u094d\u092f \u0935\u093f\u0924\u094d\u0924\u0940\u092f \u0938\u0947\u0935\u093e\u0913\u0902 \u0914\u0930 \u0909\u0924\u094d\u092a\u093e\u0926\u094b\u0902 \u0915\u093e \u092a\u094d\u0930\u093e\u0935\u0927\u093e\u0928 \u0915\u0930\u0928\u093e \u0939\u0948, \u0924\u093e\u0915\u093f \u0935\u0947 \u0905\u092a\u0928\u0940 \u0906\u092f \u0915\u093e \u0938\u094d\u0924\u0930 \u092c\u0922\u093c\u093e \u0938\u0915\u0947\u0902 \u0914\u0930 \u091c\u0940\u0935\u0928 \u0938\u094d\u0924\u0930 \u092e\u0947\u0902 \u0938\u0941\u0927\u093e\u0930 \u0915\u0930 \u0938\u0915\u0947\u0902\u201d\u0964<\/span><\/li>\n<\/ul>\n<\/li>\n<li><b>\u0928\u093f\u092f\u093e\u092e\u0915 \u0922\u093e\u0901\u091a\u093e<\/b>\n<ul>\n<li style=\"font-weight: 400;\" aria-level=\"2\"><span style=\"font-weight: 400;\">MFIs \u0915\u093e \u0938\u0902\u091a\u093e\u0932\u0928 RBI \u0915\u0947 <\/span><b>\u0917\u0948\u0930 \u092c\u0948\u0902\u0915\u093f\u0902\u0917 \u0935\u093f\u0924\u094d\u0924\u092a\u094b\u0937\u0923 \u0915\u0902\u092a\u0928\u0940-\u092e\u093e\u0907\u0915\u094d\u0930\u094b\u092b\u093e\u0907\u0928\u0947\u0902\u0938 \u0938\u0902\u0938\u094d\u0925\u093e\u0928 (NBFC-MFIs)-\u0928\u093f\u0930\u094d\u0926\u0947\u0936, 2022<\/b><span style=\"font-weight: 400;\"> \u0926\u094d\u0935\u093e\u0930\u093e \u0915\u093f\u092f\u093e \u091c\u093e\u0924\u093e \u0939\u0948\u0964<\/span><\/li>\n<li style=\"font-weight: 400;\" aria-level=\"2\"><b>\u092e\u093e\u0907\u0915\u094d\u0930\u094b\u092b\u093e\u0907\u0928\u0947\u0902\u0938 \u0907\u0902\u0938\u094d\u091f\u0940\u091f\u094d\u092f\u0942\u0936\u0902\u0938 \u0928\u0947\u091f\u0935\u0930\u094d\u0915 (Microfinance Institutions Network-MFIN)<\/b><span style=\"font-weight: 400;\"> \u0915\u094b \u0907\u0938 \u0915\u094d\u0937\u0947\u0924\u094d\u0930 \u0915\u0947 \u0932\u093f\u090f \u090f\u0915 \u0938\u094d\u0935-\u0928\u093f\u092f\u093e\u092e\u0915 \u0928\u093f\u0915\u093e\u092f \u0915\u0947 \u0930\u0942\u092a \u092e\u0947\u0902 \u0936\u0941\u0930\u0942 \u0915\u093f\u092f\u093e \u0917\u092f\u093e \u0925\u093e \u0914\u0930 \u0938\u092d\u0940 NBFC-MFI \u0907\u0938\u0915\u0940 \u0938\u0926\u0938\u094d\u092f\u0924\u093e \u0915\u0947 \u0932\u093f\u090f \u092a\u093e\u0924\u094d\u0930 \u0939\u0948\u0902\u0964<\/span>\n<ul>\n<li><b>\u0935\u0930\u094d\u0937 2014 \u092e\u0947\u0902, <\/b><span style=\"font-weight: 400;\">MFIN \u0915\u094b \u0914\u092a\u091a\u093e\u0930\u093f\u0915 \u0930\u0942\u092a \u0938\u0947 RBI \u0926\u094d\u0935\u093e\u0930\u093e \u090f\u0915 \u0938\u094d\u0935-\u0928\u093f\u092f\u093e\u092e\u0915 \u0928\u093f\u0915\u093e\u092f \u0915\u0947 \u0930\u0942\u092a \u092e\u0947\u0902 \u092e\u093e\u0928\u094d\u092f\u0924\u093e \u0926\u0940 \u0917\u0908 \u0925\u0940\u0964<\/span><\/li>\n<\/ul>\n<\/li>\n<\/ul>\n<\/li>\n<\/ul>\n<h4 style=\"text-align: justify;\"><b>\u092e\u093e\u0907\u0915\u094d\u0930\u094b\u092b\u093e\u0907\u0928\u0947\u0902\u0938 \u0915\u0947 \u0918\u091f\u0915<\/b><\/h4>\n<ul>\n<li><b>\u092e\u093e\u0907\u0915\u094d\u0930\u094b\u0915\u094d\u0930\u0947\u0921\u093f\u091f: <\/b><span style=\"font-weight: 400;\">\u092c\u093f\u0928\u093e \u0915\u093f\u0938\u0940 \u091c\u092e\u093e\u0928\u0924, \u0938\u094d\u0925\u093f\u0930 \u0930\u094b\u091c\u0917\u093e\u0930 \u092f\u093e \u0938\u0924\u094d\u092f\u093e\u092a\u0928 \u092f\u094b\u0917\u094d\u092f \u0915\u094d\u0930\u0947\u0921\u093f\u091f \u0907\u0924\u093f\u0939\u093e\u0938 \u0915\u0947 \u0935\u094d\u092f\u0915\u094d\u0924\u093f\u092f\u094b\u0902 \u0915\u094b \u092a\u094d\u0930\u0926\u093e\u0928 \u0915\u093f\u090f \u091c\u093e\u0928\u0947 \u0935\u093e\u0932\u0947 \u091b\u094b\u091f\u0947 \u090b\u0923 \u0939\u094b\u0924\u0947 \u0939\u0948\u0902\u0964<\/span>\n<ul>\n<li><b>\u092d\u093e\u0930\u0924\u0940\u092f \u0930\u093f\u091c\u0930\u094d\u0935 \u092c\u0948\u0902\u0915 (RBI) \u0915\u0947 \u0905\u0928\u0941\u0938\u093e\u0930:<\/b> <b>\u092e\u093e\u0907\u0915\u094d\u0930\u094b\u092b\u093e\u0907\u0928\u0947\u0902\u0938 \u090b\u0923<\/b><span style=\"font-weight: 400;\"> \u0915\u094b \u090f\u0915 <\/span><b>\u0938\u0902\u092a\u093e\u0930\u094d\u0936\u094d\u0935\u093f\u0915-\u092e\u0941\u0915\u094d\u0924 \u090b\u0923<\/b><span style=\"font-weight: 400;\"> \u0915\u0947 \u0930\u0942\u092a \u092e\u0947\u0902 \u092a\u0930\u093f\u092d\u093e\u0937\u093f\u0924 \u0915\u093f\u092f\u093e \u091c\u093e\u0924\u093e \u0939\u0948, \u091c\u094b \u20b93,00,000 \u0924\u0915 \u0915\u0940 \u0935\u093e\u0930\u094d\u0937\u093f\u0915 \u0918\u0930\u0947\u0932\u0942 \u0906\u092f \u0935\u093e\u0932\u0947 \u092a\u0930\u093f\u0935\u093e\u0930 \u0915\u094b \u0926\u093f\u092f\u093e \u091c\u093e\u0924\u093e \u0939\u0948\u0964<\/span><\/li>\n<\/ul>\n<\/li>\n<li><b>\u092e\u093e\u0907\u0915\u094d\u0930\u094b\u0938\u0947\u0935\u093f\u0902\u0917\u094d\u0938: <\/b><span style=\"font-weight: 400;\">\u0907\u0938\u092e\u0947\u0902 \u0932\u0918\u0941 \u091c\u092e\u093e \u0906\u0935\u0936\u094d\u092f\u0915\u0924\u093e\u090f\u0901 \u0939\u094b\u0924\u0940 \u0939\u0948\u0902 \u0914\u0930 \u0915\u092e \u0906\u092f \u0935\u093e\u0932\u0947 \u0935\u094d\u092f\u0915\u094d\u0924\u093f\u092f\u094b\u0902 \u0938\u0947 \u0915\u094b\u0908 \u0938\u0947\u0935\u093e \u0936\u0941\u0932\u094d\u0915 \u0928\u0939\u0940\u0902 \u0932\u093f\u092f\u093e \u091c\u093e\u0924\u093e \u0939\u0948\u0964<\/span><\/li>\n<li><b>\u092e\u093e\u0907\u0915\u094d\u0930\u094b\u0907\u0902\u0936\u094d\u092f\u094b\u0930\u0947\u0902\u0938: <\/b><span style=\"font-weight: 400;\">\u0938\u094d\u0935\u093e\u0938\u094d\u0925\u094d\u092f \u0938\u0902\u092c\u0902\u0927\u0940 \u0906\u092a\u093e\u0924 \u0938\u094d\u0925\u093f\u0924\u093f\u092f\u094b\u0902, \u092a\u094d\u0930\u093e\u0915\u0943\u0924\u093f\u0915 \u0906\u092a\u0926\u093e\u0913\u0902, \u092b\u0938\u0932 \u0935\u093f\u092b\u0932\u0924\u093e \u0906\u0926\u093f \u091c\u0948\u0938\u0947 \u091c\u094b\u0916\u093f\u092e\u094b\u0902 \u0915\u093e \u092a\u094d\u0930\u092c\u0902\u0927\u0928 \u0915\u0930\u0928\u0947 \u0915\u0947 \u0932\u093f\u090f \u0915\u093f\u092b\u093e\u092f\u0924\u0940 \u0915\u092e \u092a\u094d\u0930\u0940\u092e\u093f\u092f\u092e \u0914\u0930 \u0915\u0935\u0930\u0947\u091c \u092c\u0940\u092e\u093e \u0909\u0924\u094d\u092a\u093e\u0926\u0964<\/span><\/li>\n<li><b>\u0938\u092e\u0942\u0939 \u090b\u0923 (Group Lending): <\/b><span style=\"font-weight: 400;\">\u090f\u0915 \u0910\u0938\u093e \u092e\u0949\u0921\u0932 \u091c\u0939\u093e\u0901 \u091b\u094b\u091f\u0947 \u0938\u092e\u0942\u0939 \u0938\u0902\u092f\u0941\u0915\u094d\u0924 \u0930\u0942\u092a \u0938\u0947 \u090b\u0923 \u0915\u0940 \u0917\u093e\u0930\u0902\u091f\u0940 \u0926\u0947\u0924\u0947 \u0939\u0948\u0902, \u091c\u0935\u093e\u092c\u0926\u0947\u0939\u0940 \u0915\u094b \u092c\u0922\u093c\u093e\u0935\u093e \u0926\u0947\u0924\u0947 \u0939\u0948\u0902 \u0914\u0930 \u0921\u093f\u092b\u0949\u0932\u094d\u091f \u0926\u0930\u094b\u0902 \u0915\u094b \u0915\u092e \u0915\u0930\u0924\u0947 \u0939\u0948\u0902\u0964<\/span>\n<ul>\n<li style=\"font-weight: 400;\" aria-level=\"2\"><b>\u0909\u0926\u093e\u0939\u0930\u0923: \u0938\u0902\u092f\u0941\u0915\u094d\u0924 \u0926\u0947\u092f\u0924\u093e \u0938\u092e\u0942\u0939 (Joint Liability Group-JLG)<\/b><span style=\"font-weight: 400;\"> 4-10 \u0935\u094d\u092f\u0915\u094d\u0924\u093f\u092f\u094b\u0902 \u0915\u093e \u090f\u0915 \u0905\u0928\u094c\u092a\u091a\u093e\u0930\u093f\u0915 \u0938\u092e\u0942\u0939 \u0939\u094b\u0924\u093e \u0939\u0948, \u091c\u093f\u0938\u092e\u0947\u0902 \u092e\u0941\u0916\u094d\u092f \u0930\u0942\u092a \u0938\u0947 <\/span><b>\u0915\u093f\u0938\u093e\u0928 \u092f\u093e \u0917\u094d\u0930\u093e\u092e\u0940\u0923 \u0936\u094d\u0930\u092e\u093f\u0915 <\/b><span style=\"font-weight: 400;\">\u0936\u093e\u092e\u093f\u0932 \u0939\u094b\u0924\u0947 \u0939\u0948\u0902\u0964<\/span>\n<ul>\n<li style=\"font-weight: 400;\" aria-level=\"3\"><span style=\"font-weight: 400;\">\u090b\u0923 \u0906\u092a\u0938\u0940 \u0917\u093e\u0930\u0902\u091f\u0940 \u0915\u0947 \u092e\u093e\u0927\u094d\u092f\u092e \u0938\u0947 \u0938\u0941\u0930\u0915\u094d\u0937\u093f\u0924 \u0915\u093f\u090f \u091c\u093e\u0924\u0947 \u0939\u0948\u0902, \u091c\u093f\u0938\u092e\u0947\u0902 \u092a\u0941\u0928\u0930\u094d\u092d\u0941\u0917\u0924\u093e\u0928 \u0915\u0940 \u091c\u093f\u092e\u094d\u092e\u0947\u0926\u093e\u0930\u0940 \u0938\u093e\u091d\u093e \u0939\u094b\u0924\u0940 \u0939\u0948\u0964<\/span><\/li>\n<\/ul>\n<\/li>\n<\/ul>\n<\/li>\n<li><b>\u092e\u093e\u0907\u0915\u094d\u0930\u094b\u092b\u093e\u0907\u0928\u0947\u0902\u0938 \u0938\u0902\u0938\u094d\u0925\u093e\u0928 (Microfinance Institutions-MFI): <\/b><span style=\"font-weight: 400;\">\u0935\u093f\u092d\u093f\u0928\u094d\u0928 \u0906\u0915\u093e\u0930 \u0914\u0930 \u0915\u093e\u0928\u0942\u0928\u0940 \u0930\u0942\u092a\u094b\u0902 \u0935\u093e\u0932\u0947 \u0915\u0908 \u0938\u0902\u0917\u0920\u0928 \u092e\u093e\u0907\u0915\u094d\u0930\u094b\u092b\u093e\u0907\u0928\u0947\u0902\u0938 \u0938\u0947\u0935\u093e\u090f\u0901 \u092a\u094d\u0930\u0926\u093e\u0928 \u0915\u0930\u0924\u0947 \u0939\u0948\u0902\u0964<\/span><\/li>\n<\/ul>\n<h4 style=\"text-align: justify;\"><b>\u092d\u093e\u0930\u0924 \u092e\u0947\u0902 \u092e\u093e\u0907\u0915\u094d\u0930\u094b\u092b\u093e\u0907\u0928\u0947\u0902\u0938 \u0915\u0940 \u0938\u094d\u0925\u093f\u0924\u093f<\/b><\/h4>\n<h4 style=\"text-align: justify;\"><b>\u092a\u0948\u092e\u093e\u0928\u093e \u090f\u0935\u0902 \u092a\u0939\u0941\u0901\u091a<\/b><\/h4>\n<ul style=\"text-align: justify;\">\n<li style=\"font-weight: 400;\" aria-level=\"1\"><b>\u092f\u094b\u0917\u0926\u093e\u0928: <\/b><span style=\"font-weight: 400;\">\u092d\u093e\u0930\u0924 \u0915\u0947 <\/span><b>\u0938\u0915\u0932 \u0918\u0930\u0947\u0932\u0942 \u0909\u0924\u094d\u092a\u093e\u0926 \u092e\u0947\u0902 \u0938\u0915\u0932 \u092e\u0942\u0932\u094d\u092f \u0935\u0930\u094d\u0927\u0928 (GVA) <\/b><span style=\"font-weight: 400;\">\u092e\u0947\u0902 2.03 \u092a\u094d\u0930\u0924\u093f\u0936\u0924 \u0915\u093e \u092f\u094b\u0917\u0926\u093e\u0928 \u0914\u0930 1.3 \u0915\u0930\u094b\u0921\u093c \u0928\u094c\u0915\u0930\u093f\u092f\u094b\u0902 \u0915\u093e \u0938\u092e\u0930\u094d\u0925\u0928\u0964<\/span><\/li>\n<li style=\"font-weight: 400;\" aria-level=\"1\"><b>\u0935\u0943\u0926\u094d\u0927\u093f: <\/b><span style=\"font-weight: 400;\">\u092a\u093f\u091b\u0932\u0947 12 \u0935\u0930\u094d\u0937\u094b\u0902 \u092e\u0947\u0902 2,176 \u092a\u094d\u0930\u0924\u093f\u0936\u0924 \u0938\u0947 \u0905\u0927\u093f\u0915 \u0915\u0940 \u0935\u0943\u0926\u094d\u0927\u093f \u0926\u0947\u0916\u0940 \u0917\u0908 \u0939\u0948\u0964<\/span>\n<ul>\n<li style=\"font-weight: 400;\" aria-level=\"2\"><span style=\"font-weight: 400;\">\u092e\u093e\u0930\u094d\u091a 2012 \u092e\u0947\u0902 17,264 \u0915\u0930\u094b\u0921\u093c \u0930\u0941\u092a\u092f\u0947 \u0938\u0947 \u0928\u0935\u0902\u092c\u0930 2024 \u0924\u0915 \u0915\u093e\u0930\u094b\u092c\u093e\u0930 3.93 \u0932\u093e\u0916 \u0915\u0930\u094b\u0921\u093c \u0930\u0941\u092a\u092f\u0947 \u0924\u0915 \u092c\u0922\u093c \u0917\u092f\u093e\u0964<\/span><\/li>\n<\/ul>\n<\/li>\n<li style=\"font-weight: 400;\" aria-level=\"1\"><b>\u0938\u0915\u0932 \u090b\u0923 \u092a\u094b\u0930\u094d\u091f\u092b\u094b\u0932\u093f\u092f\u094b (Gross Loan Portfolio-GLP): <\/b><span style=\"font-weight: 400;\">\u0935\u0930\u094d\u0937 2023 \u092e\u0947\u0902 <\/span><b>3.48 \u0932\u093e\u0916 \u0915\u0930\u094b\u0921\u093c \u0930\u0941\u092a\u092f\u0947 \u0938\u0947 31 \u092e\u093e\u0930\u094d\u091a, 2024 \u0924\u0915 24.5% \u092c\u0922\u093c\u0915\u0930 4.33 \u0932\u093e\u0916 \u0915\u0930\u094b\u0921\u093c<\/b><span style=\"font-weight: 400;\"> \u0930\u0941\u092a\u092f\u0947 \u0939\u094b \u0917\u092f\u093e; <\/span><b>\u0935\u0930\u094d\u0937 2025 \u092e\u0947\u0902 \u0932\u0917\u092d\u0917 \u20b94.5-5 \u0932\u093e\u0916 \u0915\u0930\u094b\u0921\u093c<\/b><span style=\"font-weight: 400;\"> \u0939\u094b\u0928\u0947 \u0915\u093e \u0905\u0928\u0941\u092e\u093e\u0928 \u0939\u0948\u0964<\/span><\/li>\n<li style=\"font-weight: 400;\" aria-level=\"1\"><b>\u0909\u0927\u093e\u0930\u0915\u0930\u094d\u0924\u093e: <\/b><span style=\"font-weight: 400;\">\u0932\u0917\u092d\u0917 7.4 \u0915\u0930\u094b\u0921\u093c \u0905\u0926\u094d\u0935\u093f\u0924\u0940\u092f \u0909\u0927\u093e\u0930\u0915\u0930\u094d\u0924\u093e \u091c\u093f\u0928\u0915\u0947 \u092a\u093e\u0938 14.6 \u0915\u0930\u094b\u0921\u093c \u090b\u0923 \u0916\u093e\u0924\u0947 \u0939\u0948\u0902 (\u0926\u093f\u0938\u0902\u092c\u0930 2023), \u092e\u0941\u0916\u094d\u092f \u0930\u0942\u092a \u0938\u0947 \u092e\u0939\u093f\u0932\u093e\u090f\u0901 (\u0932\u0917\u092d\u0917 98%)\u0964<\/span><\/li>\n<li style=\"font-weight: 400;\" aria-level=\"1\"><b>\u0938\u094d\u0935\u092f\u0902 \u0938\u0939\u093e\u092f\u0924\u093e \u0938\u092e\u0942\u0939: <\/b><span style=\"font-weight: 400;\">\u0932\u0917\u092d\u0917 134 \u0932\u093e\u0916 \u0938\u094d\u0935\u092f\u0902 \u0938\u0939\u093e\u092f\u0924\u093e \u0938\u092e\u0942\u0939 \u091c\u094b 16.2 \u0915\u0930\u094b\u0921\u093c \u092a\u0930\u093f\u0935\u093e\u0930\u094b\u0902 \u0915\u094b \u0915\u0935\u0930 \u0915\u0930\u0924\u0947 \u0939\u0948\u0902, \u091c\u093f\u0928\u0915\u0940 \u092c\u091a\u0924 \u20b958,893 \u0915\u0930\u094b\u0921\u093c \u0939\u0948 \u0914\u0930 \u092c\u0915\u093e\u092f\u093e \u090b\u0923 \u20b9188,079 \u0915\u0930\u094b\u0921\u093c (\u092e\u093e\u0930\u094d\u091a 2023) \u0939\u0948\u0964<\/span><\/li>\n<li style=\"font-weight: 400;\" aria-level=\"1\"><b>\u0905\u0924\u093f\u0926\u0947\u092f\u0924\u093e \u0926\u0930 (Delinquency Rates): <\/b><span style=\"font-weight: 400;\">90 \u0926\u093f\u0928\u094b\u0902 \u0938\u0947 \u0905\u0927\u093f\u0915 \u0938\u092e\u092f \u0938\u0947 \u092c\u0915\u093e\u092f\u093e \u090b\u0923 12% (\u092e\u093e\u0930\u094d\u091a 2022) \u0938\u0947 \u092c\u0922\u093c\u0915\u0930 14% (\u0938\u093f\u0924\u0902\u092c\u0930 2022) \u0939\u094b \u0917\u092f\u093e; \u091c\u094b\u0916\u093f\u092e \u092e\u0947\u0902 \u092a\u094b\u0930\u094d\u091f\u092b\u094b\u0932\u093f\u092f\u094b (PAR) 10.5% (\u092e\u093e\u0930\u094d\u091a 2023) \u092a\u0930 \u0939\u0948\u0964<\/span><\/li>\n<li style=\"font-weight: 400;\" aria-level=\"1\"><b>SHG-BLP: <\/b><span style=\"font-weight: 400;\">134 \u0932\u093e\u0916 SHG, \u20b958,893 \u0915\u0930\u094b\u0921\u093c \u0915\u0940 \u092c\u091a\u0924, \u20b9188,079 \u0915\u0930\u094b\u0921\u093c \u092c\u0915\u093e\u092f\u093e \u090b\u0923 (\u092e\u093e\u0930\u094d\u091a 2023)\u0964<\/span><\/li>\n<li style=\"font-weight: 400;\" aria-level=\"1\"><b>GVA \u092e\u0947\u0902 \u092f\u094b\u0917\u0926\u093e\u0928: <\/b><span style=\"font-weight: 400;\">\u0935\u0930\u094d\u0937 2018-19 \u092e\u0947\u0902<\/span><b> 2%; \u0935\u0930\u094d\u0937 2025-26 \u0924\u0915 2.7-3.5% \u0924\u0915<\/b><span style=\"font-weight: 400;\"> \u092a\u0939\u0941\u0901\u091a\u0928\u0947 \u0915\u093e \u0905\u0928\u0941\u092e\u093e\u0928 (MFIN-NCAER \u0905\u0927\u094d\u092f\u092f\u0928)\u0964<\/span><\/li>\n<li style=\"font-weight: 400;\" aria-level=\"1\"><b>\u0930\u094b\u091c\u0917\u093e\u0930: <\/b><span style=\"font-weight: 400;\">\u092e\u0941\u0916\u094d\u092f \u0930\u0942\u092a \u0938\u0947 \u0917\u094d\u0930\u093e\u092e\u0940\u0923 \u0915\u094d\u0937\u0947\u0924\u094d\u0930\u094b\u0902 \u092e\u0947\u0902 \u0932\u0917\u092d\u0917 130 \u0932\u093e\u0916 \u0928\u094c\u0915\u0930\u093f\u092f\u093e\u0901 \u0909\u0924\u094d\u092a\u0928\u094d\u0928 \u0915\u0930\u0924\u093e \u0939\u0948\u0964<\/span><\/li>\n<li style=\"font-weight: 400;\" aria-level=\"1\"><b>NPA: <\/b><span style=\"font-weight: 400;\">\u0938\u0915\u0932 NPA \u20b950,000 \u0915\u0930\u094b\u0921\u093c (\u0938\u0915\u0932 \u090b\u0923\u094b\u0902 \u0915\u093e \u0932\u0917\u092d\u0917 13%, \u0935\u0930\u094d\u0937 2025 \u0915\u093e \u0905\u0928\u0941\u092e\u093e\u0928)\u0964<\/span><\/li>\n<li style=\"font-weight: 400;\" aria-level=\"1\"><b>\u0915\u094d\u0937\u0947\u0924\u094d\u0930 \u0905\u0935\u0932\u094b\u0915\u0928: <\/b><span style=\"font-weight: 400;\">NBFC-MFIs (39.97%), \u092c\u0948\u0902\u0915 (32.53%), SFB (16.61%), NBFC (10.68%), \u0917\u0948\u0930-\u0932\u093e\u092d\u0915\u093e\u0930\u0940 (0.21%)\u0964<\/span><\/li>\n<\/ul>\n<h4 style=\"text-align: justify;\"><b>\u0915\u094d\u0937\u0947\u0924\u094d\u0930\u0940\u092f \u0935\u093f\u0935\u093f\u0927\u0924\u093e\u00a0<\/b><\/h4>\n<ul style=\"text-align: justify;\">\n<li style=\"font-weight: 400;\" aria-level=\"1\"><b>\u092d\u094c\u0917\u094b\u0932\u093f\u0915 \u0935\u093f\u0924\u0930\u0923: <\/b><span style=\"font-weight: 400;\">\u0935\u0930\u094d\u0924\u092e\u093e\u0928 \u092e\u0947\u0902, <\/span><b>MFI 723 \u091c\u093f\u0932\u094b\u0902 \u092e\u0947\u0902<\/b><span style=\"font-weight: 400;\"> \u0915\u093e\u0930\u094d\u092f \u0915\u0930\u0924\u0947 \u0939\u0948\u0902, \u091c\u093f\u0928\u092e\u0947\u0902 111 \u0906\u0915\u093e\u0902\u0915\u094d\u0937\u0940 \u091c\u093f\u0932\u0947 \u0936\u093e\u092e\u093f\u0932 \u0939\u0948\u0902, \u091c\u094b 28 \u0930\u093e\u091c\u094d\u092f\u094b\u0902 \u0914\u0930 8 \u0915\u0947\u0902\u0926\u094d\u0930\u0936\u093e\u0938\u093f\u0924 \u092a\u094d\u0930\u0926\u0947\u0936\u094b\u0902 \u0915\u094b \u0936\u093e\u092e\u093f\u0932 \u0915\u0930\u0924\u0947 \u0939\u0948\u0902\u0964<\/span>\n<ul>\n<li style=\"font-weight: 400;\" aria-level=\"2\"><span style=\"font-weight: 400;\">\u0917\u094d\u0930\u093e\u092e\u0940\u0923 \u0915\u094d\u0937\u0947\u0924\u094d\u0930\u094b\u0902 \u092e\u0947\u0902 \u090b\u0923 \u092a\u094b\u0930\u094d\u091f\u092b\u094b\u0932\u093f\u092f\u094b \u0915\u093e 76%, \u0936\u0939\u0930\u0940 \u0915\u094d\u0937\u0947\u0924\u094d\u0930\u094b\u0902 \u092e\u0947\u0902 24% \u0939\u0948\u0964<\/span><\/li>\n<li style=\"font-weight: 400;\" aria-level=\"2\"><span style=\"font-weight: 400;\">10 \u0930\u093e\u091c\u094d\u092f\u094b\u0902 \u092e\u0947\u0902 \u090b\u0923 \u092a\u094b\u0930\u094d\u091f\u092b\u094b\u0932\u093f\u092f\u094b \u0915\u093e 82%; \u0936\u0940\u0930\u094d\u0937 <\/span><b>5 (\u092c\u093f\u0939\u093e\u0930, \u0924\u092e\u093f\u0932\u0928\u093e\u0921\u0941, \u092f\u0942\u092a\u0940, \u092a\u0936\u094d\u091a\u093f\u092e \u092c\u0902\u0917\u093e\u0932, \u0915\u0930\u094d\u0928\u093e\u091f\u0915) \u0915\u093e \u0939\u093f\u0938\u094d\u0938\u093e 55%<\/b><span style=\"font-weight: 400;\"> \u0939\u0948\u0964<\/span><\/li>\n<\/ul>\n<\/li>\n<li style=\"font-weight: 400;\" aria-level=\"1\"><b>\u0926\u0915\u094d\u0937\u093f\u0923\u0940 \u0915\u094d\u0937\u0947\u0924\u094d\u0930: <\/b><span style=\"font-weight: 400;\">\u090b\u0923 \u0935\u093f\u0924\u0930\u0923 \u0915\u093e 63%; \u0914\u0938\u0924 SHG \u090b\u0923 = \u20b95.31 \u0932\u093e\u0916 \u0939\u0948\u0964<\/span><\/li>\n<li style=\"font-weight: 400;\" aria-level=\"1\"><b>\u090b\u0923 \u0905\u0902\u0924\u0930 (\u0905\u0916\u093f\u0932 \u092d\u093e\u0930\u0924\u0940\u092f): <\/b><span style=\"font-weight: 400;\">46% (\u092c\u091a\u0924-\u0932\u093f\u0902\u0915\u094d\u0921 SHG \u090b\u0923-\u0932\u093f\u0902\u0915\u094d\u0921 \u0928\u0939\u0940\u0902)\u0964<\/span><\/li>\n<li style=\"font-weight: 400;\" aria-level=\"1\"><b>\u0938\u0930\u094d\u0935\u0936\u094d\u0930\u0947\u0937\u094d\u0920 \u090b\u0923 \u0932\u093f\u0902\u0915\u0947\u091c \u0935\u093e\u0932\u0947 \u0930\u093e\u091c\u094d\u092f: <\/b><span style=\"font-weight: 400;\">\u0915\u0930\u094d\u0928\u093e\u091f\u0915 (98%), \u0924\u0947\u0932\u0902\u0917\u093e\u0928\u093e (96%), \u0906\u0902\u0927\u094d\u0930 \u092a\u094d\u0930\u0926\u0947\u0936 (89%)\u0964<\/span><\/li>\n<li style=\"font-weight: 400;\" aria-level=\"1\"><b>\u0909\u091a\u094d\u091a \u092a\u094b\u0930\u094d\u091f\u092b\u094b\u0932\u093f\u092f\u094b \u0935\u093e\u0932\u0947 \u0930\u093e\u091c\u094d\u092f: <\/b><span style=\"font-weight: 400;\">\u092c\u093f\u0939\u093e\u0930, \u0924\u092e\u093f\u0932\u0928\u093e\u0921\u0941, \u0909\u0924\u094d\u0924\u0930 \u092a\u094d\u0930\u0926\u0947\u0936, \u0915\u0930\u094d\u0928\u093e\u091f\u0915, \u092a\u0936\u094d\u091a\u093f\u092e \u092c\u0902\u0917\u093e\u0932 \u092e\u0947\u0902 \u0909\u0926\u094d\u092f\u094b\u0917 \u092a\u094b\u0930\u094d\u091f\u092b\u094b\u0932\u093f\u092f\u094b \u0915\u093e 58% \u0939\u093f\u0938\u094d\u0938\u093e \u0939\u0948\u0964<\/span><\/li>\n<\/ul>\n<span class=\"vc_green_button\"><\/p>\n<table>\n<tbody>\n<tr>\n<td>\n<h4><b>\u092d\u093e\u0930\u0924 \u092e\u0947\u0902 \u092e\u093e\u0907\u0915\u094d\u0930\u094b\u092b\u093e\u0907\u0928\u0947\u0902\u0938 \u0915\u093e \u0935\u093f\u0915\u093e\u0938<\/b><\/h4>\n<ul>\n<li style=\"font-weight: 400; text-align: justify;\" aria-level=\"1\"><b>\u0935\u0930\u094d\u0937 1974:<\/b><span style=\"font-weight: 400;\"> \u0938\u094d\u0935-\u0928\u093f\u092f\u094b\u091c\u093f\u0924 \u092e\u0939\u093f\u0932\u093e \u0938\u0902\u0918 (Self-Employed Women\u2019s Association-SEWA) \u0928\u0947 \u0905\u0938\u0902\u0917\u0920\u093f\u0924 \u0915\u094d\u0937\u0947\u0924\u094d\u0930 \u0915\u0940 \u092e\u0939\u093f\u0932\u093e\u0913\u0902 \u0915\u094b \u0935\u093f\u0924\u094d\u0924\u0940\u092f \u0938\u0947\u0935\u093e\u090f\u0901 \u092a\u094d\u0930\u0926\u093e\u0928 \u0915\u0930\u0928\u0947 \u0915\u0947 \u0932\u093f\u090f \u0905\u0939\u092e\u0926\u093e\u092c\u093e\u0926 \u092e\u0947\u0902 \u0938\u0947\u0935\u093e \u092c\u0948\u0902\u0915 \u0915\u0940 \u0938\u094d\u0925\u093e\u092a\u0928\u093e \u0915\u0940, \u091c\u094b \u092a\u0939\u0932\u093e \u092a\u0902\u091c\u0940\u0915\u0943\u0924 MFI \u0939\u0948\u0964<\/span><\/li>\n<li style=\"font-weight: 400; text-align: justify;\" aria-level=\"1\"><b>\u0935\u0930\u094d\u0937 1984:<\/b><span style=\"font-weight: 400;\"> \u0928\u093e\u092c\u093e\u0930\u094d\u0921 \u0928\u0947 \u0917\u0930\u0940\u092c\u0940 \u0909\u0928\u094d\u092e\u0942\u0932\u0928 \u0915\u0947 \u0932\u093f\u090f \u090f\u0915 \u0909\u092a\u0915\u0930\u0923 \u0915\u0947 \u0930\u0942\u092a \u092e\u0947\u0902 \u0938\u094d\u0935\u092f\u0902 \u0938\u0939\u093e\u092f\u0924\u093e \u0938\u092e\u0942\u0939 (SHG) \u0932\u093f\u0902\u0915\u0947\u091c \u092e\u0949\u0921\u0932 \u0915\u093e \u0938\u092e\u0930\u094d\u0925\u0928 \u0915\u093f\u092f\u093e \u0924\u0925\u093e<\/span><b> SHG-\u092c\u0948\u0902\u0915 \u0932\u093f\u0902\u0915\u0947\u091c \u0915\u093e\u0930\u094d\u092f\u0915\u094d\u0930\u092e (SHG-BLP)<\/b><span style=\"font-weight: 400;\"> \u0915\u093e \u0938\u0902\u091a\u093e\u0932\u0928 \u0915\u093f\u092f\u093e\u0964<\/span><\/li>\n<li style=\"font-weight: 400; text-align: justify;\" aria-level=\"1\"><b>\u0935\u0930\u094d\u0937 1992:<\/b><span style=\"font-weight: 400;\"> \u0928\u093e\u092c\u093e\u0930\u094d\u0921 \u0928\u0947 \u0914\u092a\u091a\u093e\u0930\u093f\u0915 \u0930\u0942\u092a \u0938\u0947 <\/span><b>SHG-BLP<\/b><span style=\"font-weight: 400;\"> \u0915\u093e \u0936\u0941\u092d\u093e\u0930\u0902\u092d \u0915\u093f\u092f\u093e, \u091c\u094b SHG \u0915\u094b \u092c\u091a\u0924 \u0914\u0930 \u090b\u0923 \u0915\u0947 \u0932\u093f\u090f \u0914\u092a\u091a\u093e\u0930\u093f\u0915 \u092c\u0948\u0902\u0915\u093f\u0902\u0917 \u0938\u0947 \u091c\u094b\u0921\u093c\u0924\u093e \u0939\u0948, \u0924\u0925\u093e \u0938\u0902\u0938\u094d\u0925\u093e\u0917\u0924 \u0938\u0942\u0915\u094d\u0937\u094d\u092e \u0935\u093f\u0924\u094d\u0924 \u0915\u0940 \u0913\u0930 \u092c\u0926\u0932\u093e\u0935 \u0915\u094b \u0926\u0930\u094d\u0936\u093e\u0924\u093e \u0939\u0948\u0964<\/span><\/li>\n<li style=\"font-weight: 400; text-align: justify;\" aria-level=\"1\"><b>\u0935\u0930\u094d\u0937 2004<\/b><span style=\"font-weight: 400;\">: RBI \u0928\u0947 \u092e\u093e\u0907\u0915\u094d\u0930\u094b\u092b\u093e\u0907\u0928\u0947\u0902\u0938 \u090b\u0923 \u0915\u094b <\/span><b>\u092a\u094d\u0930\u093e\u0925\u092e\u093f\u0915\u0924\u093e \u0915\u094d\u0937\u0947\u0924\u094d\u0930 \u090b\u0923 (PSL)<\/b><span style=\"font-weight: 400;\"> \u0915\u0947 \u0905\u0902\u0924\u0930\u094d\u0917\u0924 \u0936\u093e\u092e\u093f\u0932 \u0915\u093f\u092f\u093e \u0924\u0925\u093e MFI \u0915\u094b \u0935\u093f\u0924\u094d\u0924\u0940\u092f \u0938\u092e\u093e\u0935\u0947\u0936\u0928 \u0915\u0947 \u0938\u093e\u0927\u0928 \u0915\u0947 \u0930\u0942\u092a \u092e\u0947\u0902 \u092e\u093e\u0928\u094d\u092f\u0924\u093e \u0926\u0940, \u091c\u093f\u0938\u0938\u0947 \u0915\u094d\u0937\u0947\u0924\u094d\u0930 \u0915\u0940 \u0935\u0943\u0926\u094d\u0927\u093f \u0915\u094b \u092c\u0922\u093c\u093e\u0935\u093e \u092e\u093f\u0932\u093e\u0964<\/span><\/li>\n<li style=\"font-weight: 400; text-align: justify;\" aria-level=\"1\"><b>\u0935\u0930\u094d\u0937 2010<\/b><span style=\"font-weight: 400;\">: \u0906\u0902\u0927\u094d\u0930 \u092a\u094d\u0930\u0926\u0947\u0936 \u092e\u0947\u0902 \u0905\u0924\u094d\u092f\u0927\u093f\u0915 \u0909\u0927\u093e\u0930, \u0909\u091a\u094d\u091a \u092c\u094d\u092f\u093e\u091c \u0926\u0930 \u0914\u0930 \u092c\u0932\u092a\u0942\u0930\u094d\u0935\u0915 \u0935\u0938\u0942\u0932\u0940 \u0915\u0947 \u0915\u093e\u0930\u0923 \u0909\u0924\u094d\u092a\u0928\u094d\u0928 \u0938\u0902\u0915\u091f \u0915\u0947 \u0915\u093e\u0930\u0923 RBI \u0928\u0947 \u0928\u093f\u092f\u093e\u092e\u0915 \u0922\u093e\u0901\u091a\u0947 \u092c\u0928\u093e\u092f\u093e (\u092e\u093e\u0932\u0947\u0917\u093e\u092e \u0938\u092e\u093f\u0924\u093f, 2011)\u0964<\/span><\/li>\n<li style=\"font-weight: 400; text-align: justify;\" aria-level=\"1\"><b>\u0935\u0930\u094d\u0937 2014<\/b><span style=\"font-weight: 400;\">: <\/span><b>\u092e\u093e\u0907\u0915\u094d\u0930\u094b\u092b\u093e\u0907\u0928\u0947\u0902\u0938 \u0907\u0902\u0938\u094d\u091f\u0940\u091f\u094d\u092f\u0942\u0936\u0902\u0938 \u0928\u0947\u091f\u0935\u0930\u094d\u0915 (MFIN)<\/b><span style=\"font-weight: 400;\"> \u0914\u0930 <\/span><b>\u0938\u093e-\u0927\u0928 (Sa-Dhan) \u0915\u094b<\/b><span style=\"font-weight: 400;\"> RBI \u0926\u094d\u0935\u093e\u0930\u093e \u0938\u094d\u0935-\u0928\u093f\u092f\u093e\u092e\u0915 \u0938\u0902\u0917\u0920\u0928 (Self-Regulatory Organizations-SROs) \u0915\u0947 \u0930\u0942\u092a \u092e\u0947\u0902 \u092e\u093e\u0928\u094d\u092f\u0924\u093e \u0926\u0940 \u0917\u0908\u0964<\/span><\/li>\n<\/ul>\n<\/td>\n<\/tr>\n<\/tbody>\n<\/table>\n<p><\/span>\n<h4 style=\"text-align: justify;\"><b>\u092d\u093e\u0930\u0924 \u092e\u0947\u0902 \u092e\u093e\u0907\u0915\u094d\u0930\u094b\u092b\u093e\u0907\u0928\u0947\u0902\u0938 \u0915\u094d\u0937\u0947\u0924\u094d\u0930 \u0915\u093e \u092e\u0939\u0924\u094d\u0924\u094d\u0935<\/b><\/h4>\n<ul>\n<li><b>\u0935\u093f\u0924\u094d\u0924\u0940\u092f \u0938\u092e\u093e\u0935\u0947\u0936\u0928 \u0915\u094b \u092c\u0922\u093c\u093e\u0935\u093e \u0926\u0947\u0924\u093e \u0939\u0948: <\/b><span style=\"font-weight: 400;\">\u092e\u093e\u0907\u0915\u094d\u0930\u094b\u092b\u093e\u0907\u0928\u0947\u0902\u0938 \u0914\u092a\u091a\u093e\u0930\u093f\u0915 \u0935\u093f\u0924\u094d\u0924\u0940\u092f \u0938\u0947\u0935\u093e\u0913\u0902 \u0914\u0930 \u0917\u094d\u0930\u093e\u092e\u0940\u0923 \u0917\u0930\u0940\u092c\u094b\u0902, \u0935\u093f\u0936\u0947\u0937\u0924\u0903 \u092e\u0939\u093f\u0932\u093e\u0913\u0902 \u0914\u0930 \u0939\u093e\u0936\u093f\u090f \u092a\u0930 \u0938\u094d\u0925\u093f\u0924 \u0938\u092e\u0941\u0926\u093e\u092f\u094b\u0902 \u0915\u0947 \u092c\u0940\u091a \u0915\u0947 \u0905\u0902\u0924\u0930\u093e\u0932 \u0915\u094b \u092a\u093e\u091f\u0924\u093e \u0939\u0948\u0964<\/span>\n<ul>\n<li style=\"font-weight: 400;\" aria-level=\"2\"><span style=\"font-weight: 400;\">\u0928\u093e\u092c\u093e\u0930\u094d\u0921 \u0915\u0947 \u0905\u0928\u0941\u0938\u093e\u0930, 144.22 \u0932\u093e\u0916 SHG \u092c\u091a\u0924 \u0938\u0947 \u091c\u0941\u0921\u093c\u0947 \u0939\u0948\u0902, \u091c\u094b \u092e\u093e\u0930\u094d\u091a 2024 \u0924\u0915 17.75 \u0915\u0930\u094b\u0921\u093c \u092a\u0930\u093f\u0935\u093e\u0930\u094b\u0902 \u0915\u094b \u0936\u093e\u092e\u093f\u0932 \u0915\u0930\u0924\u0947 \u0939\u0948\u0902\u0964<\/span><\/li>\n<\/ul>\n<\/li>\n<li><b>\u092e\u0939\u093f\u0932\u093e\u0913\u0902 \u0915\u094b \u0906\u0930\u094d\u0925\u093f\u0915 \u0930\u0942\u092a \u0938\u0947 \u0938\u0936\u0915\u094d\u0924 \u092c\u0928\u093e\u0924\u093e \u0939\u0948: <\/b><span style=\"font-weight: 400;\">\u0905\u0927\u093f\u0915\u0924\u0930 \u092e\u0939\u093f\u0932\u093e \u0909\u0927\u093e\u0930\u0915\u0930\u094d\u0924\u093e\u0913\u0902 \u0915\u094b \u0932\u0915\u094d\u0937\u093f\u0924 \u0915\u0930\u0915\u0947, \u092e\u093e\u0907\u0915\u094d\u0930\u094b\u092b\u093e\u0907\u0928\u0947\u0902\u0938 \u0928\u093f\u0930\u094d\u0923\u092f \u0932\u0947\u0928\u0947, \u0909\u0926\u094d\u092f\u092e\u0936\u0940\u0932\u0924\u093e \u0914\u0930 \u0906\u092f \u0938\u0943\u091c\u0928 \u0915\u094b \u092c\u0922\u093c\u093e\u0935\u093e \u0926\u0947\u0924\u093e \u0939\u0948\u0964<\/span>\n<ul>\n<li style=\"font-weight: 400;\" aria-level=\"2\"><span style=\"font-weight: 400;\">\u0935\u093f\u0924\u094d\u0924 \u0935\u0930\u094d\u0937 2024 \u092e\u0947\u0902 \u0935\u093f\u0924\u0930\u093f\u0924 SHG \u0915\u093e 83% \u0938\u0947 \u0905\u0927\u093f\u0915 \u0914\u0930 SHG \u090b\u0923 \u0915\u093e 96% \u0938\u092d\u0940 \u092e\u0939\u093f\u0932\u093e \u0938\u092e\u0942\u0939\u094b\u0902 \u0915\u094b \u0926\u093f\u092f\u093e \u0917\u092f\u093e\u0964<\/span><\/li>\n<\/ul>\n<\/li>\n<li><b>\u0917\u094d\u0930\u093e\u092e\u0940\u0923 \u0906\u091c\u0940\u0935\u093f\u0915\u093e \u0914\u0930 \u0938\u094d\u0935\u0930\u094b\u091c\u0917\u093e\u0930 \u0915\u094b \u092c\u0922\u093c\u093e\u0935\u093e \u0926\u0947\u0924\u093e \u0939\u0948: <\/b><span style=\"font-weight: 400;\">\u092e\u093e\u0907\u0915\u094d\u0930\u094b\u0915\u094d\u0930\u0947\u0921\u093f\u091f \u0917\u094d\u0930\u093e\u092e\u0940\u0923 \u092d\u093e\u0930\u0924 \u092e\u0947\u0902 \u0915\u0943\u0937\u093f, \u092a\u0936\u0941\u0927\u0928, \u091b\u094b\u091f\u0947 \u0935\u094d\u092f\u093e\u092a\u093e\u0930 \u0914\u0930 \u0938\u0942\u0915\u094d\u0937\u094d\u092e \u0909\u0926\u094d\u092f\u092e\u094b\u0902 \u0915\u093e \u0938\u092e\u0930\u094d\u0925\u0928 \u0915\u0930\u0924\u0947 \u0939\u0948\u0902, \u091c\u093f\u0938\u0938\u0947 \u0905\u0928\u094c\u092a\u091a\u093e\u0930\u093f\u0915 \u0938\u093e\u0939\u0942\u0915\u093e\u0930\u094b\u0902 \u092a\u0930 \u0928\u093f\u0930\u094d\u092d\u0930\u0924\u093e \u0915\u092e \u0939\u094b\u0924\u0940 \u0939\u0948\u0964<\/span>\n<ul>\n<li style=\"font-weight: 400;\" aria-level=\"2\"><span style=\"font-weight: 400;\">\u0935\u093f\u0924\u094d\u0924 \u0935\u0930\u094d\u0937 2024 \u092e\u0947\u0902 SHG-BLP \u0915\u0947 \u0924\u0939\u0924 \u090b\u0923 \u0935\u093f\u0924\u0930\u0923 \u20b92.09 \u0932\u093e\u0916 \u0915\u0930\u094b\u0921\u093c \u0924\u0915 \u092a\u0939\u0941\u0901\u091a \u0917\u092f\u093e, \u091c\u093f\u0938\u092e\u0947\u0902 \u0926\u0915\u094d\u0937\u093f\u0923\u0940 \u0914\u0930 \u092a\u0942\u0930\u094d\u0935\u0940 \u0930\u093e\u091c\u094d\u092f \u092a\u094d\u0930\u092e\u0941\u0916 \u0932\u093e\u092d\u093e\u0930\u094d\u0925\u0940 \u0925\u0947\u0964<\/span><\/li>\n<\/ul>\n<\/li>\n<li><b>\u0917\u0930\u0940\u092c\u0940 \u0914\u0930 \u092d\u0947\u0926\u094d\u092f\u0924\u093e \u0915\u094b \u0915\u092e \u0915\u0930\u0924\u093e \u0939\u0948: <\/b><span style=\"font-weight: 400;\">\u092e\u093e\u0907\u0915\u094d\u0930\u094b\u0915\u094d\u0930\u0947\u0921\u093f\u091f \u0924\u0915 \u092a\u0939\u0941\u0901\u091a \u0917\u0930\u0940\u092c \u092a\u0930\u093f\u0935\u093e\u0930\u094b\u0902 \u0915\u094b \u0906\u092f-\u0909\u0924\u094d\u092a\u093e\u0926\u0915 \u0917\u0924\u093f\u0935\u093f\u0927\u093f\u092f\u094b\u0902 \u092e\u0947\u0902 \u0928\u093f\u0935\u0947\u0936 \u0915\u0930\u0928\u0947, \u0909\u092a\u092d\u094b\u0917 \u0915\u094b \u0938\u0941\u091a\u093e\u0930\u0942 \u092c\u0928\u093e\u0928\u0947 \u0914\u0930 \u0935\u093f\u0924\u094d\u0924\u0940\u092f \u0924\u0928\u093e\u0935\u094b\u0902 \u0915\u093e \u092a\u094d\u0930\u092c\u0902\u0927\u0928 \u0915\u0930\u0928\u0947 \u092e\u0947\u0902 \u092e\u0926\u0926 \u0915\u0930\u0924\u0940 \u0939\u0948\u0964<\/span>\n<ul>\n<li style=\"font-weight: 400;\" aria-level=\"2\"><span style=\"font-weight: 400;\">\u0928\u093e\u092c\u093e\u0930\u094d\u0921 \u0926\u094d\u0935\u093e\u0930\u093e <\/span><b>GRIP (\u0917\u094d\u0930\u0947\u091c\u0941\u090f\u091f\u0947\u0921 \u0930\u0942\u0930\u0932 \u0907\u0928\u0915\u092e \u092a\u094d\u0930\u094b\u0917\u094d\u0930\u093e\u092e) <\/b><span style=\"font-weight: 400;\">\u0909\u0924\u094d\u092a\u093e\u0926\u0915 \u092a\u0930\u093f\u0938\u0902\u092a\u0924\u094d\u0924\u093f\u092f\u094b\u0902 \u0915\u0947 \u0932\u093f\u090f \u0905\u0924\u093f-\u0917\u0930\u0940\u092c \u092e\u0939\u093f\u0932\u093e\u0913\u0902 \u0915\u094b \u0935\u093e\u092a\u0938\u0940 \u092f\u094b\u0917\u094d\u092f \u0905\u0928\u0941\u0926\u093e\u0928 \u092a\u094d\u0930\u0926\u093e\u0928 \u0915\u0930\u0924\u093e \u0939\u0948\u0964<\/span><\/li>\n<\/ul>\n<\/li>\n<li><b>\u0938\u093e\u092e\u093e\u091c\u093f\u0915 \u0935\u093f\u0915\u093e\u0938 \u0914\u0930 \u0938\u093e\u092e\u0942\u0939\u093f\u0915 \u0915\u093e\u0930\u094d\u0930\u0935\u093e\u0908 \u0915\u0947 \u0932\u093f\u090f \u0909\u0924\u094d\u092a\u094d\u0930\u0947\u0930\u0915: <\/b><span style=\"font-weight: 400;\">\u092e\u093e\u0907\u0915\u094d\u0930\u094b\u092b\u093e\u0907\u0928\u0947\u0902\u0938 SHG \u0914\u0930 JLG \u091c\u0948\u0938\u0940 \u0938\u092e\u0941\u0926\u093e\u092f-\u0906\u0927\u093e\u0930\u093f\u0924 \u0938\u0902\u0930\u091a\u0928\u093e\u0913\u0902 \u0915\u094b \u092c\u0922\u093c\u093e\u0935\u093e \u0926\u0947\u0924\u093e \u0939\u0948 \u091c\u094b \u092c\u091a\u0924 \u0915\u0940 \u0906\u0926\u0924\u094b\u0902, \u0905\u0928\u0941\u0936\u093e\u0938\u0928 \u0914\u0930 \u090f\u0915\u091c\u0941\u091f\u0924\u093e \u0915\u094b \u092c\u0922\u093c\u093e\u0935\u093e \u0926\u0947\u0924\u0947 \u0939\u0948\u0902\u0964<\/span>\n<ul>\n<li style=\"font-weight: 400;\" aria-level=\"2\"><span style=\"font-weight: 400;\">SHG \u0938\u092e\u0942\u0939 \u0905\u092c \u0917\u094d\u0930\u093e\u092e\u0940\u0923 \u0909\u0924\u094d\u092a\u093e\u0926\u094b\u0902 \u0915\u0947 \u0921\u093f\u091c\u093f\u091f\u0932 \u0930\u0942\u092a \u0938\u0947 \u0935\u093f\u092a\u0923\u0928 \u0915\u0947 \u0932\u093f\u090f <\/span><b>NRLM \u0914\u0930 ONDC <\/b><span style=\"font-weight: 400;\">\u0915\u0947 \u0938\u093e\u0925 \u090f\u0915\u0940\u0915\u0943\u0924 \u0939\u0948\u0902\u0964<\/span><\/li>\n<\/ul>\n<\/li>\n<li><b>\u0930\u093e\u0937\u094d\u091f\u094d\u0930\u0940\u092f \u0935\u093f\u0915\u093e\u0938 \u0932\u0915\u094d\u0937\u094d\u092f\u094b\u0902 \u0915\u093e \u0938\u092e\u0930\u094d\u0925\u0928 \u0915\u0930\u0924\u093e \u0939\u0948: <\/b><span style=\"font-weight: 400;\">\u092f\u0939 \u0917\u0930\u0940\u092c\u0940 \u092e\u0947\u0902 \u0915\u092e\u0940 (SDG 1), \u0932\u0948\u0902\u0917\u093f\u0915 \u0938\u092e\u093e\u0928\u0924\u093e (SDG 5), \u0914\u0930 \u0938\u092d\u094d\u092f \u0915\u093e\u0930\u094d\u092f (SDG 8) \u091c\u0948\u0938\u0947 SDG \u092e\u0947\u0902 \u092a\u094d\u0930\u0924\u094d\u092f\u0915\u094d\u0937 \u092f\u094b\u0917\u0926\u093e\u0928 \u0926\u0947\u0924\u093e \u0939\u0948\u0964<\/span>\n<ul>\n<li style=\"font-weight: 400;\" aria-level=\"2\"><span style=\"font-weight: 400;\">\u092f\u0939 \u0915\u094d\u0937\u0947\u0924\u094d\u0930 <\/span><b>NRLM, \u092a\u0940\u090f\u092e \u0938\u094d\u0935\u0928\u093f\u0927\u093f (PM SVANidhi), \u0938\u094d\u091f\u0948\u0902\u0921-\u0905\u092a \u0907\u0902\u0921\u093f\u092f\u093e (Stand-Up India) \u0914\u0930 \u0932\u0916\u092a\u0924\u093f \u0926\u0940\u0926\u0940 \u092f\u094b\u091c\u0928\u093e (Lakhpati Didi Scheme)<\/b><span style=\"font-weight: 400;\"> \u091c\u0948\u0938\u0947 \u0938\u0930\u0915\u093e\u0930\u0940 \u092e\u093f\u0936\u0928\u094b\u0902 \u0915\u0947 \u0938\u093e\u0925 \u0938\u0902\u0930\u0947\u0916\u093f\u0924 \u0939\u0948\u0964<\/span><\/li>\n<\/ul>\n<\/li>\n<\/ul>\n<span class=\"vc_green_button\"><\/p>\n<table>\n<tbody>\n<tr>\n<td>\n<h4><b>\u0915\u0947\u0938 \u0938\u094d\u091f\u0921\u0940\u091c \u0914\u0930 \u0938\u092b\u0932\u0924\u093e \u0915\u0940 \u0915\u0939\u093e\u0928\u093f\u092f\u093e\u0901<\/b><\/h4>\n<h4><b>\u091c\u0940\u0935\u093f\u0915\u093e (JEEViKA)- \u092c\u093f\u0939\u093e\u0930 (\u092e\u0939\u093f\u0932\u093e \u0938\u0936\u0915\u094d\u0924\u0940\u0915\u0930\u0923 \u0915\u0947 \u0932\u093f\u090f SHG \u092e\u0949\u0921\u0932)<\/b><\/h4>\n<ul>\n<li style=\"font-weight: 400;\" aria-level=\"1\"><b>\u092c\u093f\u0939\u093e\u0930 \u0917\u094d\u0930\u093e\u092e\u0940\u0923 \u0906\u091c\u0940\u0935\u093f\u0915\u093e \u0938\u0902\u0935\u0930\u094d\u0927\u0928 \u0938\u094b\u0938\u093e\u0907\u091f\u0940 (Bihar Rural Livelihoods Promotion Society)<\/b><span style=\"font-weight: 400;\"> \u0915\u0947 \u0924\u0939\u0924 <\/span><b>\u091c\u0940\u0935\u093f\u0915\u093e (JEEViKA) \u0928\u0947<\/b><span style=\"font-weight: 400;\"> \u0932\u093e\u0916\u094b\u0902 \u0917\u094d\u0930\u093e\u092e\u0940\u0923 \u092e\u0939\u093f\u0932\u093e\u0913\u0902 \u0915\u094b \u0938\u094d\u0935\u092f\u0902 \u0938\u0939\u093e\u092f\u0924\u093e \u0938\u092e\u0942\u0939\u094b\u0902 \u0915\u0947 \u0930\u0942\u092a \u092e\u0947\u0902 \u0938\u092b\u0932\u0924\u093e\u092a\u0942\u0930\u094d\u0935\u0915 \u0938\u0902\u0917\u0920\u093f\u0924 \u0915\u093f\u092f\u093e \u0939\u0948\u0964<\/span><\/li>\n<li style=\"font-weight: 400;\" aria-level=\"1\"><span style=\"font-weight: 400;\">\u0935\u0930\u094d\u0937 2023-24 \u0924\u0915, \u0907\u0938\u0928\u0947 1 \u0915\u0930\u094b\u0921\u093c \u0938\u0947 \u0905\u0927\u093f\u0915 \u092e\u0939\u093f\u0932\u093e\u0913\u0902 \u0915\u094b \u092c\u091a\u0924 \u0914\u0930 \u090b\u0923 \u0924\u0915 \u092a\u0939\u0941\u0901\u091a \u092c\u0928\u093e\u0928\u0947 \u092e\u0947\u0902 \u0938\u0915\u094d\u0937\u092e \u092c\u0928\u093e\u092f\u093e, \u091c\u093f\u0928\u092e\u0947\u0902 \u0938\u0947 \u0915\u0908 <\/span><b>\u0921\u0947\u092f\u0930\u0940, \u0915\u0943\u0937\u093f \u092a\u094d\u0930\u0938\u0902\u0938\u094d\u0915\u0930\u0923 \u0914\u0930 \u0938\u093f\u0932\u093e\u0908 \u0935\u094d\u092f\u0935\u0938\u093e\u092f<\/b><span style=\"font-weight: 400;\"> \u0938\u0902\u091a\u093e\u0932\u093f\u0924 \u0915\u0930 \u0930\u0939\u0940 \u0939\u0948\u0902\u0964<\/span><\/li>\n<\/ul>\n<h4><b>\u0915\u0922\u093c\u093e\u0908 \u0915\u0947 \u0938\u092a\u0928\u0947 (Embroidering Dreams): \u0932\u092e\u094d\u092c\u093e\u0928\u0940 \u092e\u0939\u093f\u0932\u093e (Lambani Women), \u0935\u093f\u091c\u092f\u092a\u0941\u0930\u093e (\u0915\u0930\u094d\u0928\u093e\u091f\u0915)<\/b><\/h4>\n<ul>\n<li style=\"font-weight: 400;\" aria-level=\"1\"><span style=\"font-weight: 400;\">\u0932\u092e\u094d\u092c\u093e\u0928\u0940 \u0906\u0926\u093f\u0935\u093e\u0938\u0940 \u092e\u0939\u093f\u0932\u093e\u0913\u0902 \u0928\u0947 \u0928\u093e\u092c\u093e\u0930\u094d\u0921 \u0915\u0947 LEDP \u092a\u094d\u0930\u0936\u093f\u0915\u094d\u0937\u0923 \u0915\u0947 \u0924\u0939\u0924 \u092a\u094d\u0930\u093e\u092a\u094d\u0924 \u0938\u0939\u093e\u092f\u0924\u093e \u0938\u0947 \u092a\u093e\u0930\u0902\u092a\u0930\u093f\u0915 \u0915\u0922\u093c\u093e\u0908 \u0915\u094b \u090f\u0915 \u0935\u094d\u092f\u0935\u0939\u093e\u0930\u094d\u092f \u0909\u0926\u094d\u092f\u092e \u092e\u0947\u0902 \u092c\u0926\u0932 \u0926\u093f\u092f\u093e\u0964<\/span><\/li>\n<li style=\"font-weight: 400;\" aria-level=\"1\"><b><i>\u2018\u0932\u092e\u094d\u092c\u093e\u0928\u0940 \u092c\u094d\u092f\u0942\u091f\u0940 \u0925\u094d\u0930\u0947\u0921\u094d\u0938\u2019<\/i><\/b><span style=\"font-weight: 400;\"> \u0909\u0924\u094d\u092a\u093e\u0926\u0915 \u0938\u092e\u0942\u0939 \u0928\u0947 <\/span><b>\u20b96.8 \u0932\u093e\u0916 \u0915\u0947 \u0911\u0930\u094d\u0921\u0930<\/b><span style=\"font-weight: 400;\"> \u0905\u0930\u094d\u091c\u093f\u0924 \u0915\u093f\u090f; \u092e\u0939\u093f\u0932\u093e\u0913\u0902 \u0928\u0947 \u092a\u094d\u0930\u0926\u0930\u094d\u0936\u0928\u0940 \u0938\u094d\u091f\u093e\u0932\u094b\u0902 \u0914\u0930 \u0936\u0939\u0930-\u0906\u0927\u093e\u0930\u093f\u0924 \u092c\u0941\u091f\u0940\u0915 \u0915\u0947 \u092e\u093e\u0927\u094d\u092f\u092e \u0938\u0947 \u092a\u0939\u091a\u093e\u0928 \u092c\u0928\u093e\u0908\u0964<\/span><\/li>\n<\/ul>\n<h4><b>\u0935\u093f\u0930\u093e\u0938\u0924 \u0915\u0947 \u0915\u0930\u0918\u0947 (Looms of Legacy): \u0909\u0921\u0941\u092a\u0940 \u0938\u093e\u0921\u093c\u0940 \u092a\u0941\u0928\u0930\u0941\u0926\u094d\u0927\u093e\u0930 (\u0915\u0930\u094d\u0928\u093e\u091f\u0915)<\/b><\/h4>\n<ul>\n<li style=\"font-weight: 400;\" aria-level=\"1\"><span style=\"font-weight: 400;\">\u0928\u093e\u092c\u093e\u0930\u094d\u0921, \u0915\u093e\u0926\u093f\u0915\u0947 \u091f\u094d\u0930\u0938\u094d\u091f (Kadike Trust) \u0914\u0930 \u0924\u093e\u0932\u093f\u092a\u093e\u0921\u0940 \u0935\u0940\u0935\u0930\u094d\u0938 \u0938\u094b\u0938\u093e\u0907\u091f\u0940 (Talipady Weavers Society) \u0928\u0947 \u092a\u094d\u0930\u0936\u093f\u0915\u094d\u0937\u0923 \u0914\u0930 \u0921\u093f\u091c\u093f\u091f\u0932 \u092e\u093e\u0930\u094d\u0915\u0947\u091f\u093f\u0902\u0917 \u0915\u0947 \u092e\u093e\u0927\u094d\u092f\u092e \u0938\u0947 <\/span><b>GI-\u091f\u0948\u0917 \u0935\u093e\u0932\u0940 \u0909\u0921\u0941\u092a\u0940 \u0938\u093e\u0921\u093c\u093f\u092f\u094b\u0902<\/b><span style=\"font-weight: 400;\"> \u0915\u094b \u092a\u0941\u0928\u0930\u094d\u091c\u0940\u0935\u093f\u0924 \u0915\u093f\u092f\u093e\u0964<\/span><\/li>\n<li style=\"font-weight: 400;\" aria-level=\"1\"><span style=\"font-weight: 400;\">\u092c\u0941\u0928\u0915\u0930\u094b\u0902 \u0915\u0940 \u0938\u0902\u0916\u094d\u092f\u093e 8 \u0938\u0947 \u092c\u0922\u093c\u0915\u0930 34 \u0939\u094b \u0917\u0908, \u091c\u093f\u0928\u092e\u0947\u0902 \u091c\u094d\u092f\u093e\u0926\u093e\u0924\u0930 \u092e\u0939\u093f\u0932\u093e\u090f\u0901 \u0925\u0940\u0902; \u0911\u0928\u0932\u093e\u0907\u0928 \u0914\u0930 \u0911\u092b\u0932\u093e\u0907\u0928 \u092c\u093f\u0915\u094d\u0930\u0940 \u092e\u0947\u0902 \u0935\u0943\u0926\u094d\u0927\u093f \u0915\u0947 \u0938\u093e\u0925 \u092e\u093e\u0938\u093f\u0915 \u0906\u092f <\/span><b>\u20b93,000 \u0938\u0947 \u092c\u0922\u093c\u0915\u0930 \u20b910,000 <\/b><span style=\"font-weight: 400;\">\u0939\u094b \u0917\u0908\u0964<\/span><\/li>\n<\/ul>\n<h4><b>LED \u092c\u0932\u094d\u092c \u0905\u0938\u0947\u0902\u092c\u0932\u0940 \u2013 \u0928\u0948\u0928\u0940\u0924\u093e\u0932 (\u0909\u0924\u094d\u0924\u0930\u093e\u0916\u0902\u0921)<\/b><\/h4>\n<ul>\n<li style=\"font-weight: 400;\" aria-level=\"1\"><span style=\"font-weight: 400;\">\u0938\u094d\u0935\u092f\u0902 \u0938\u0939\u093e\u092f\u0924\u093e \u0938\u092e\u0942\u0939 \u0915\u0940 90 \u092e\u0939\u093f\u0932\u093e\u0913\u0902 \u0915\u094b LED \u092c\u0932\u094d\u092c \u092c\u0928\u093e\u0928\u0947 \u0915\u093e \u092a\u094d\u0930\u0936\u093f\u0915\u094d\u0937\u0923 \u0926\u093f\u092f\u093e \u0917\u092f\u093e \u0914\u0930 \u0909\u0928\u094d\u0939\u0947\u0902 <\/span><b>\u0938\u0930\u0932\u093e \u0907\u0932\u0947\u0915\u094d\u091f\u094d\u0930\u0949\u0928\u093f\u0915\u094d\u0938<\/b><span style=\"font-weight: 400;\"> \u0938\u0947 \u0911\u0930\u094d\u0921\u0930 \u092a\u094d\u0930\u093e\u092a\u094d\u0924 \u0939\u0941\u090f\u0964<\/span><\/li>\n<li style=\"font-weight: 400;\" aria-level=\"1\"><span style=\"font-weight: 400;\">\u0909\u0928\u094d\u0939\u094b\u0902\u0928\u0947 \u0938\u093e\u092e\u0942\u0939\u093f\u0915 \u0930\u0942\u092a \u0938\u0947 \u20b945,600 \u0915\u092e\u093e\u090f, \u091c\u093f\u0938\u0938\u0947 \u092a\u0924\u093e \u091a\u0932\u093e \u0915\u093f \u0915\u0948\u0938\u0947 \u0915\u092e \u0932\u093e\u0917\u0924 \u0935\u093e\u0932\u0947, \u0915\u0941\u0936\u0932 \u0938\u0942\u0915\u094d\u0937\u094d\u092e \u0909\u0926\u094d\u092f\u092e \u0917\u094d\u0930\u093e\u092e\u0940\u0923 \u092e\u0939\u093f\u0932\u093e\u0913\u0902 \u0915\u094b \u0938\u0936\u0915\u094d\u0924 \u092c\u0928\u093e \u0938\u0915\u0924\u0947 \u0939\u0948\u0902 \u0914\u0930 \u090a\u0930\u094d\u091c\u093e \u0926\u0915\u094d\u0937\u0924\u093e \u0915\u094b \u092c\u0922\u093c\u093e\u0935\u093e \u0926\u0947 \u0938\u0915\u0924\u0947 \u0939\u0948\u0902\u0964<\/span><\/li>\n<\/ul>\n<\/td>\n<\/tr>\n<\/tbody>\n<\/table>\n<p style=\"text-align: justify;\"><\/span>\n<span class=\"vc_green_button\"><\/p>\n<table>\n<tbody>\n<tr>\n<td>\n<h4><b>\u092d\u093e\u0930\u0924 \u092e\u0947\u0902 \u092e\u093e\u0907\u0915\u094d\u0930\u094b\u092b\u093e\u0907\u0928\u0947\u0902\u0938 \u0915\u094d\u0937\u0947\u0924\u094d\u0930 \u092e\u0947\u0902 \u0915\u093e\u0930\u094d\u092f\u0930\u0924 \u0935\u093f\u0924\u094d\u0924\u0940\u092f \u0938\u0902\u0938\u094d\u0925\u093e\u0928\u094b\u0902 \u0915\u0940 \u0936\u094d\u0930\u0947\u0923\u093f\u092f\u093e\u0901<\/b><\/h4>\n<ul>\n<li style=\"font-weight: 400; text-align: justify;\" aria-level=\"1\"><b>\u0917\u0948\u0930-\u092c\u0948\u0902\u0915\u093f\u0902\u0917 \u0935\u093f\u0924\u094d\u0924\u0940\u092f \u0915\u0902\u092a\u0928\u0940 &#8211; \u092e\u093e\u0907\u0915\u094d\u0930\u094b-\u092b\u093e\u0907\u0928\u0947\u0902\u0938 \u0938\u0902\u0938\u094d\u0925\u093e\u0928 (NBFC-MFIs): <\/b><span style=\"font-weight: 400;\">\u0935\u093f\u0936\u0947\u0937\u0940\u0915\u0943\u0924 NBFC \u092c\u093f\u0928\u093e \u0915\u093f\u0938\u0940 \u091c\u092e\u093e\u0928\u0924 \u0915\u0947 \u0915\u092e \u0906\u092f \u0935\u093e\u0932\u0947 \u0938\u092e\u0942\u0939\u094b\u0902 \u0915\u094b \u0932\u0918\u0941 \u090b\u0923 \u092a\u094d\u0930\u0926\u093e\u0928 \u0915\u0930\u0928\u0947 \u092a\u0930 \u0927\u094d\u092f\u093e\u0928 \u0915\u0947\u0902\u0926\u094d\u0930\u093f\u0924 \u0915\u0930\u0924\u0947 \u0939\u0948\u0902, \u091c\u093f\u0938\u0915\u093e \u0909\u0926\u094d\u0926\u0947\u0936\u094d\u092f \u0935\u093f\u0924\u094d\u0924\u0940\u092f \u0938\u092e\u093e\u0935\u0947\u0936\u0928 \u0915\u094b \u092c\u0922\u093c\u093e\u0935\u093e \u0926\u0947\u0928\u093e \u0939\u0948\u0964<\/span>\n<ul>\n<li style=\"font-weight: 400;\" aria-level=\"2\"><b>30 \u091c\u0942\u0928 2024 \u0924\u0915, NBFC-MFIs<\/b><span style=\"font-weight: 400;\"> \u092e\u093e\u0907\u0915\u094d\u0930\u094b-\u0915\u094d\u0930\u0947\u0921\u093f\u091f \u0915\u0947 \u0938\u092c\u0938\u0947 \u092c\u0921\u093c\u0947 \u092a\u094d\u0930\u0926\u093e\u0924\u093e \u0939\u0948\u0902, \u091c\u093f\u0928\u0915\u0940 \u092c\u0915\u093e\u092f\u093e \u090b\u0923 \u0930\u093e\u0936\u093f <\/span><b>1,68,747 \u0915\u0930\u094b\u0921\u093c \u0930\u0941\u092a\u092f\u0947<\/b><span style=\"font-weight: 400;\"> \u0939\u0948, \u091c\u094b \u0915\u0941\u0932 \u0909\u0926\u094d\u092f\u094b\u0917 \u092a\u094b\u0930\u094d\u091f\u092b\u094b\u0932\u093f\u092f\u094b \u0915\u093e <\/span><b>39.8%<\/b><span style=\"font-weight: 400;\"> \u0939\u0948\u0964<\/span><\/li>\n<\/ul>\n<\/li>\n<li style=\"font-weight: 400; text-align: justify;\" aria-level=\"1\"><b>\u092c\u0948\u0902\u0915: <\/b><span style=\"font-weight: 400;\">\u0932\u093e\u0907\u0938\u0947\u0902\u0938 \u092a\u094d\u0930\u093e\u092a\u094d\u0924 \u0935\u093f\u0924\u094d\u0924\u0940\u092f \u0938\u0902\u0938\u094d\u0925\u093e\u0928 \u091c\u094b <\/span><b>\u0935\u094d\u092f\u0915\u094d\u0924\u093f\u092f\u094b\u0902 \u0914\u0930 \u0935\u094d\u092f\u0935\u0938\u093e\u092f\u094b\u0902 \u0915\u094b<\/b><span style=\"font-weight: 400;\"> \u091c\u092e\u093e \u0938\u094d\u0935\u0940\u0915\u093e\u0930 \u0915\u0930\u0928\u0947, \u090b\u0923 \u092a\u094d\u0930\u0926\u093e\u0928 \u0915\u0930\u0928\u0947 \u0914\u0930 \u0935\u093f\u092d\u093f\u0928\u094d\u0928 \u092c\u0948\u0902\u0915\u093f\u0902\u0917 \u0938\u0947\u0935\u093e\u090f\u0901 \u092a\u094d\u0930\u0926\u093e\u0928 \u0915\u0930\u0928\u0947 \u0915\u0947 \u0932\u093f\u090f \u0905\u0927\u093f\u0915\u0943\u0924 \u0939\u0948\u0902\u0964<\/span>\n<ul>\n<li style=\"font-weight: 400;\" aria-level=\"2\"><b>30 \u091c\u0942\u0928 2024 \u0924\u0915, <\/b><span style=\"font-weight: 400;\">\u092c\u0948\u0902\u0915\u094b\u0902 \u0915\u0947 \u092a\u093e\u0938 \u092e\u093e\u0907\u0915\u094d\u0930\u094b-\u0915\u094d\u0930\u0947\u0921\u093f\u091f \u092e\u0947\u0902 \u092a\u094b\u0930\u094d\u091f\u092b\u094b\u0932\u093f\u092f\u094b \u0915\u093e \u0926\u0942\u0938\u0930\u093e \u0938\u092c\u0938\u0947 \u092c\u0921\u093c\u093e \u0939\u093f\u0938\u094d\u0938\u093e \u0939\u0948, \u091c\u093f\u0938\u0915\u093e <\/span><b>\u0915\u0941\u0932 \u090b\u0923 \u092c\u0915\u093e\u092f\u093e 1,38,003 \u0915\u0930\u094b\u0921\u093c \u0930\u0941\u092a\u092f\u0947<\/b><span style=\"font-weight: 400;\"> \u0939\u0948, \u091c\u094b \u0915\u0941\u0932 \u092e\u093e\u0907\u0915\u094d\u0930\u094b\u0915\u094d\u0930\u0947\u0921\u093f\u091f \u0915\u093e<\/span><b> 32.5%<\/b><span style=\"font-weight: 400;\"> \u0939\u0948\u0964<\/span><\/li>\n<\/ul>\n<\/li>\n<li style=\"font-weight: 400; text-align: justify;\" aria-level=\"1\"><b>\u0932\u0918\u0941 \u0935\u093f\u0924\u094d\u0924 \u092c\u0948\u0902\u0915 (Small Finance Banks-SFBs): <\/b><span style=\"font-weight: 400;\">\u092f\u0947<\/span> <span style=\"font-weight: 400;\">\u0935\u093f\u0936\u0947\u0937 \u0930\u0942\u092a \u0938\u0947 \u0935\u0902\u091a\u093f\u0924 \u0935\u0930\u094d\u0917\u094b\u0902, \u091c\u093f\u0928\u092e\u0947\u0902 \u0932\u0918\u0941 \u0935\u094d\u092f\u0935\u0938\u093e\u092f, \u0938\u0940\u092e\u093e\u0902\u0924 \u0915\u093f\u0938\u093e\u0928 \u0914\u0930 \u0938\u0942\u0915\u094d\u0937\u094d\u092e \u0909\u0926\u094d\u092f\u092e \u0936\u093e\u092e\u093f\u0932 \u0939\u0948\u0902, \u0915\u094b \u092c\u0941\u0928\u093f\u092f\u093e\u0926\u0940 \u092c\u0948\u0902\u0915\u093f\u0902\u0917 \u0938\u0947\u0935\u093e\u090f\u0901 \u092a\u094d\u0930\u0926\u093e\u0928 \u0915\u0930\u0928\u0947 \u0915\u0947 \u0932\u093f\u090f \u0938\u094d\u0925\u093e\u092a\u093f\u0924 \u0915\u093f\u090f \u0917\u090f \u0935\u093f\u0936\u093f\u0937\u094d\u091f \u092c\u0948\u0902\u0915 \u0939\u0948\u0902\u0964<\/span>\n<ul>\n<li style=\"font-weight: 400;\" aria-level=\"2\"><span style=\"font-weight: 400;\">30 \u091c\u0942\u0928 2024 \u0924\u0915, SFBs \u0915\u0947 \u092a\u093e\u0938 \u0915\u0941\u0932 \u090b\u0923 \u0930\u093e\u0936\u093f 72,430 \u0915\u0930\u094b\u0921\u093c \u0930\u0941\u092a\u092f\u0947 \u0939\u0948, \u091c\u093f\u0938\u0915\u0940 \u0915\u0941\u0932 \u0939\u093f\u0938\u094d\u0938\u0947\u0926\u093e\u0930\u0940 17.1% \u0939\u0948\u0964<\/span><\/li>\n<\/ul>\n<\/li>\n<li style=\"font-weight: 400; text-align: justify;\" aria-level=\"1\"><b>\u0917\u0948\u0930-\u092c\u0948\u0902\u0915\u093f\u0902\u0917 \u0935\u093f\u0924\u094d\u0924\u0940\u092f \u0915\u0902\u092a\u0928\u093f\u092f\u093e\u0901 (NBFC): <\/b><span style=\"font-weight: 400;\">\u0935\u093f\u0924\u094d\u0924\u0940\u092f \u0938\u0902\u0938\u094d\u0925\u093e\u090f\u0901 \u091c\u094b \u092c\u0948\u0902\u0915\u094b\u0902 \u0915\u0947 \u0938\u092e\u093e\u0928 \u0915\u093e\u0930\u094d\u092f \u0915\u0930\u0924\u0940 \u0939\u0948\u0902, \u091c\u0948\u0938\u0947 \u0915\u093f \u0909\u0927\u093e\u0930 \u0926\u0947\u0928\u093e \u0914\u0930 \u0928\u093f\u0935\u0947\u0936 \u0915\u0930\u0928\u093e, \u0932\u0947\u0915\u093f\u0928 \u092c\u0948\u0902\u0915\u093f\u0902\u0917 \u0932\u093e\u0907\u0938\u0947\u0902\u0938 \u0928\u0939\u0940\u0902 \u0930\u0916\u0928\u093e \u092f\u093e \u092e\u093e\u0901\u0917 \u091c\u092e\u093e \u0938\u094d\u0935\u0940\u0915\u093e\u0930 \u0928\u0939\u0940\u0902 \u0915\u0930\u0928\u093e\u0964<\/span><\/li>\n<li style=\"font-weight: 400;\" aria-level=\"1\"><b>\u0905\u0928\u094d\u092f (\u0917\u0948\u0930-\u0932\u093e\u092d\u0915\u093e\u0930\u0940 MFIs \u0938\u0939\u093f\u0924): <\/b><span style=\"font-weight: 400;\">\u0917\u0948\u0930-\u0932\u093e\u092d\u0915\u093e\u0930\u0940 \u0938\u0902\u0917\u0920\u0928, \u091f\u094d\u0930\u0938\u094d\u091f \u092f\u093e \u0927\u093e\u0930\u093e 8 \u0915\u0940 \u0915\u0902\u092a\u0928\u093f\u092f\u093e\u0901 \u091c\u0948\u0938\u0940 \u0938\u0902\u0938\u094d\u0925\u093e\u090f\u0901, \u091c\u094b \u0932\u093e\u092d \u0915\u0947 \u0909\u0926\u094d\u0926\u0947\u0936\u094d\u092f \u0915\u0947 \u092c\u093f\u0928\u093e \u0906\u0930\u094d\u0925\u093f\u0915 \u0935\u093f\u0915\u093e\u0938 \u0915\u094b \u092c\u0922\u093c\u093e\u0935\u093e \u0926\u0947\u0928\u0947 \u0915\u0947 \u0932\u093f\u090f \u0938\u0942\u0915\u094d\u0937\u094d\u092e-\u0935\u093f\u0924\u094d\u0924 \u0917\u0924\u093f\u0935\u093f\u0927\u093f\u092f\u094b\u0902 \u092e\u0947\u0902 \u0938\u0902\u0932\u0917\u094d\u0928 \u0939\u0948\u0902\u0964<\/span>\n<ul>\n<li style=\"font-weight: 400; text-align: justify;\" aria-level=\"2\"><b>\u0930\u093e\u0937\u094d\u091f\u094d\u0930\u0940\u092f \u0917\u094d\u0930\u093e\u092e\u0940\u0923 \u0906\u091c\u0940\u0935\u093f\u0915\u093e \u092e\u093f\u0936\u0928 (NRLM)<\/b><span style=\"font-weight: 400;\"> \u092d\u0940 \u0905\u092a\u0928\u0947 \u0938\u094d\u0935\u092f\u0902 \u0938\u0939\u093e\u092f\u0924\u093e \u0938\u092e\u0942\u0939 (SHG) \u092c\u0948\u0902\u0915 \u0932\u093f\u0902\u0915\u0947\u091c \u0915\u093e\u0930\u094d\u092f\u0915\u094d\u0930\u092e (SHG-BLP) \u0915\u0947 \u092e\u093e\u0927\u094d\u092f\u092e \u0938\u0947 \u0938\u0942\u0915\u094d\u0937\u094d\u092e \u0935\u093f\u0924\u094d\u0924 \u091c\u0917\u0924 \u092e\u0947\u0902 \u092e\u0939\u0924\u094d\u0924\u094d\u0935\u092a\u0942\u0930\u094d\u0923 \u092f\u094b\u0917\u0926\u093e\u0928 \u0926\u0947\u0924\u093e \u0939\u0948\u0964<\/span><\/li>\n<\/ul>\n<\/li>\n<\/ul>\n<\/td>\n<\/tr>\n<\/tbody>\n<\/table>\n<p><\/span>\n<h4 style=\"text-align: justify;\"><b>\u0935\u0930\u094d\u0924\u092e\u093e\u0928 \u0938\u0902\u0915\u091f<\/b><\/h4>\n<ul style=\"text-align: justify;\">\n<li style=\"font-weight: 400;\" aria-level=\"1\"><b>\u0909\u091a\u094d\u091a NPA: <\/b><span style=\"font-weight: 400;\">\u0938\u0915\u0932 NPA <\/span><b>\u092e\u093e\u0930\u094d\u091a 2025 \u092e\u0947\u0902 16% \u0924\u0915<\/b><span style=\"font-weight: 400;\"> \u092a\u0939\u0941\u0901\u091a \u0917\u092f\u093e, \u091c\u094b \u0935\u0930\u094d\u0937 2024 \u092e\u0947\u0902 <\/span><b>8.8%<\/b><span style=\"font-weight: 400;\"> \u0925\u093e\u0964<\/span><\/li>\n<li style=\"font-weight: 400;\" aria-level=\"1\"><b>PAR \u092e\u0947\u0902 \u0935\u0943\u0926\u094d\u0927\u093f: <\/b><span style=\"font-weight: 400;\">\u0935\u093f\u0924\u094d\u0924 \u0935\u0930\u094d\u0937 2025 \u092e\u0947\u0902 31 \u0926\u093f\u0928\u094b\u0902 \u0938\u0947 \u0905\u0927\u093f\u0915 \u0915\u0940 <\/span><b>\u092c\u0915\u093e\u092f\u093e \u090b\u0923 \u0930\u093e\u0936\u093f (PAR >31 \u0926\u093f\u0928) \u092e\u0947\u0902 163% <\/b><span style=\"font-weight: 400;\">\u0915\u0940 \u0935\u0943\u0926\u094d\u0927\u093f \u0926\u0930\u094d\u091c \u0915\u0940 \u0917\u0908, \u091c\u094b <\/span><b>\u20b943,075 \u0915\u0930\u094b\u0921\u093c<\/b><span style=\"font-weight: 400;\"> \u0924\u0915 \u092a\u0939\u0941\u0901\u091a \u0917\u0908\u0964\u00a0<\/span>\n<ul>\n<li style=\"font-weight: 400;\" aria-level=\"2\"><span style=\"font-weight: 400;\">\u092e\u093e\u0930\u094d\u091a 2024 \u0924\u0915 90 \u0926\u093f\u0928\u094b\u0902 \u0938\u0947 \u0905\u0927\u093f\u0915 \u0915\u093e NPA 1.16% \u0924\u0915 \u092a\u0939\u0941\u0901\u091a \u0917\u092f\u093e\u0964<\/span><\/li>\n<\/ul>\n<\/li>\n<li style=\"font-weight: 400;\" aria-level=\"1\"><b>\u090b\u0923 \u092a\u094b\u0930\u094d\u091f\u092b\u094b\u0932\u093f\u092f\u094b \u0915\u093e \u0918\u091f\u0924\u093e \u0906\u0915\u093e\u0930: <\/b><span style=\"font-weight: 400;\">\u0935\u093f\u0924\u094d\u0924 \u0935\u0930\u094d\u0937 2025 \u092e\u0947\u0902 \u0938\u0915\u0932 \u090b\u0923 \u092a\u094b\u0930\u094d\u091f\u092b\u094b\u0932\u093f\u092f\u094b \u092e\u0947\u0902 13.9% <\/span><b>(\u20b9442,700 \u0915\u0930\u094b\u0921\u093c \u0938\u0947 \u20b9381,200 \u0915\u0930\u094b\u0921\u093c) <\/b><span style=\"font-weight: 400;\">\u0915\u0940 \u0917\u093f\u0930\u093e\u0935\u091f \u0906\u0908\u0964<\/span><\/li>\n<li style=\"font-weight: 400;\" aria-level=\"1\"><b>\u0932\u093e\u092d\u092a\u094d\u0930\u0926\u0924\u093e \u092e\u0947\u0902 \u0917\u093f\u0930\u093e\u0935\u091f: \u0909\u0926\u093e\u0939\u0930\u0923 \u0915\u0947 \u0932\u093f\u090f, <\/b><span style=\"font-weight: 400;\">\u090b\u0923 \u0935\u0943\u0926\u094d\u0927\u093f \u0915\u0947 \u092c\u093e\u0935\u091c\u0942\u0926 \u0915\u094d\u0930\u0947\u0921\u093f\u091f \u090f\u0915\u094d\u0938\u0947\u0938 \u0917\u094d\u0930\u093e\u092e\u0940\u0923 \u0915\u0947 \u0936\u0941\u0926\u094d\u0927 \u0932\u093e\u092d (PAT) \u092e\u0947\u0902 46.4% \u0915\u0940 \u0917\u093f\u0930\u093e\u0935\u091f \u0906\u0908\u0964<\/span><\/li>\n<\/ul>\n<h4 style=\"text-align: justify;\"><b>\u092d\u093e\u0930\u0924 \u0915\u0947 \u092e\u093e\u0907\u0915\u094d\u0930\u094b\u092b\u093e\u0907\u0928\u0947\u0902\u0938 \u0915\u094d\u0937\u0947\u0924\u094d\u0930 \u092e\u0947\u0902 \u0938\u0902\u0915\u091f \u0915\u0947 \u092a\u094d\u0930\u092e\u0941\u0916 \u0915\u093e\u0930\u0923<\/b><\/h4>\n<ul>\n<li><b>\u0905\u0924\u093f-\u090b\u0923\u0917\u094d\u0930\u0938\u094d\u0924\u0924\u093e \u0914\u0930 \u0915\u0908 \u0909\u0927\u093e\u0930: <\/b><span style=\"font-weight: 400;\">\u0915\u0908 \u0909\u0927\u093e\u0930\u0915\u0930\u094d\u0924\u093e\u0913\u0902 \u0928\u0947 \u0915\u0908 MFI \u0914\u0930 \u0905\u0928\u094c\u092a\u091a\u093e\u0930\u093f\u0915 \u0938\u094d\u0930\u094b\u0924\u094b\u0902 \u0938\u0947 \u090b\u0923 \u0932\u093f\u092f\u093e \u0939\u0948, \u091c\u093f\u0938\u0938\u0947 \u0905\u0938\u094d\u0925\u093f\u0930 \u090b\u0923 \u0915\u093e \u0926\u0941\u0937\u094d\u091a\u0915\u094d\u0930 \u092c\u0928 \u0917\u092f\u093e \u0939\u0948\u0964<\/span>\n<ul>\n<li style=\"font-weight: 400;\" aria-level=\"2\"><span style=\"font-weight: 400;\">\u0926\u0947\u0936 \u092e\u0947\u0902 6.6 \u0915\u0930\u094b\u0921\u093c \u0938\u0947 \u0905\u0927\u093f\u0915 \u0909\u0927\u093e\u0930\u0915\u0930\u094d\u0924\u093e \u0939\u0948\u0902, \u0932\u0947\u0915\u093f\u0928 \u0915\u0908 \u0909\u0927\u093e\u0930 \u0938\u094d\u0930\u094b\u0924\u094b\u0902 \u0938\u0947 \u0932\u093f\u090f \u0917\u090f \u090b\u0923\u094b\u0902 \u0915\u0947 \u0915\u093e\u0930\u0923, \u0935\u093f\u0936\u0947\u0937 \u0930\u0942\u092a \u0938\u0947 \u092c\u093f\u0939\u093e\u0930 \u0914\u0930 \u0909\u0924\u094d\u0924\u0930 \u092a\u094d\u0930\u0926\u0947\u0936 \u092e\u0947\u0902 \u0905\u0924\u093f-\u090b\u0923\u0917\u094d\u0930\u0938\u094d\u0924\u0924\u093e \u0915\u0940 \u0938\u094d\u0925\u093f\u0924\u093f \u0909\u0924\u094d\u092a\u0928\u094d\u0928 \u0939\u094b \u0917\u0908 \u0939\u0948\u0964<\/span><\/li>\n<\/ul>\n<\/li>\n<li><b>\u0938\u0902\u092f\u0941\u0915\u094d\u0924 \u0926\u0947\u092f\u0924\u093e \u0938\u092e\u0942\u0939 (JLG) \u092e\u0949\u0921\u0932 \u0915\u093e \u0935\u093f\u0916\u0902\u0921\u0928: <\/b><span style=\"font-weight: 400;\">\u0909\u0927\u093e\u0930\u0915\u0930\u094d\u0924\u093e\u0913\u0902 \u0915\u0940 \u092a\u094d\u0930\u094b\u092b\u093e\u0907\u0932 \u092e\u0947\u0902 \u092c\u0926\u0932\u093e\u0935 \u0914\u0930 \u0938\u0939\u0915\u0930\u094d\u092e\u0940 \u091c\u0935\u093e\u092c\u0926\u0947\u0939\u0940 \u0915\u0940 \u0917\u093f\u0930\u093e\u0935\u091f \u0928\u0947 \u0938\u0902\u092f\u0941\u0915\u094d\u0924 \u0926\u0947\u092f\u0924\u093e \u0938\u092e\u0942\u0939 (JLG) \u0915\u0940 \u0938\u093e\u092e\u093e\u091c\u093f\u0915 \u0938\u0902\u092a\u093e\u0930\u094d\u0936\u094d\u0935\u093f\u0915 \u0936\u0915\u094d\u0924\u093f \u0915\u094b \u0915\u092e\u091c\u094b\u0930 \u0915\u0930 \u0926\u093f\u092f\u093e \u0939\u0948\u0964<\/span>\n<ul>\n<li style=\"font-weight: 400;\" aria-level=\"2\"><span style=\"font-weight: 400;\">RBI \u0915\u0947 \u0905\u0928\u0941\u0938\u093e\u0930, \u0936\u0939\u0930\u0940 \u092a\u094d\u0930\u0935\u093e\u0938 \u0914\u0930 \u0915\u092e \u0938\u093e\u092e\u0941\u0926\u093e\u092f\u093f\u0915 \u0938\u093e\u092e\u0902\u091c\u0938\u094d\u092f \u0915\u0947 \u092c\u0940\u091a JLG \u092e\u0949\u0921\u0932 \u0915\u092e \u092a\u094d\u0930\u092d\u093e\u0935\u0940 \u0939\u094b\u0924\u093e \u091c\u093e \u0930\u0939\u093e \u0939\u0948\u0964<\/span><\/li>\n<\/ul>\n<\/li>\n<li><b>\u0909\u091a\u094d\u091a \u092c\u094d\u092f\u093e\u091c \u0926\u0930\u0947\u0902 \u0914\u0930 \u092a\u0930\u093f\u091a\u093e\u0932\u0928 \u0932\u093e\u0917\u0924: <\/b><span style=\"font-weight: 400;\">MFI \u091b\u094b\u091f\u0947 \u0906\u0915\u093e\u0930 \u0914\u0930 \u0909\u091a\u094d\u091a \u092a\u094d\u0930\u0936\u093e\u0938\u0928\u093f\u0915 \u0932\u093e\u0917\u0924\u094b\u0902 \u0915\u0947 \u0915\u093e\u0930\u0923 \u0935\u093e\u0923\u093f\u091c\u094d\u092f\u093f\u0915 \u092c\u0948\u0902\u0915\u094b\u0902 \u0915\u0940 \u0924\u0941\u0932\u0928\u093e \u092e\u0947\u0902 18-26% \u092c\u094d\u092f\u093e\u091c \u0932\u0947\u0924\u0947 \u0939\u0948\u0902\u0964<\/span>\n<ul>\n<li style=\"font-weight: 400;\" aria-level=\"2\"><span style=\"font-weight: 400;\">\u0935\u0930\u094d\u0937 2022 \u092e\u0947\u0902 RBI \u0926\u094d\u0935\u093e\u0930\u093e \u092c\u094d\u092f\u093e\u091c \u0926\u0930\u094b\u0902 \u0915\u094b \u0935\u093f\u0928\u093f\u092f\u092e\u093f\u0924 \u0915\u0930\u0928\u0947 \u0915\u0947 \u092c\u093e\u0926, \u0915\u0941\u091b <\/span><b>NBFC-MFI<\/b><span style=\"font-weight: 400;\"> \u0928\u0947 45% \u0924\u0915 \u0936\u0941\u0932\u094d\u0915 \u0932\u0947\u0928\u093e \u0936\u0941\u0930\u0942 \u0915\u0930 \u0926\u093f\u092f\u093e, \u091c\u093f\u0938\u0938\u0947 \u092a\u0939\u0932\u0947 \u0938\u0947 \u0939\u0940 \u0924\u0928\u093e\u0935\u0917\u094d\u0930\u0938\u094d\u0924 \u0917\u094d\u0930\u093e\u092e\u0940\u0923 \u0909\u0927\u093e\u0930\u0915\u0930\u094d\u0924\u093e\u0913\u0902 \u092a\u0930 \u092c\u094b\u091d \u092c\u0922\u093c \u0917\u092f\u093e\u0964<\/span><\/li>\n<\/ul>\n<\/li>\n<li><b>\u0906\u0930\u094d\u0925\u093f\u0915 \u0914\u0930 \u091c\u0932\u0935\u093e\u092f\u0941 \u0924\u0928\u093e\u0935: <\/b><span style=\"font-weight: 400;\">\u0915\u094b\u0935\u093f\u0921-19, \u0935\u093f\u092e\u0941\u0926\u094d\u0930\u0940\u0915\u0930\u0923, GST \u0930\u094b\u0932\u0906\u0909\u091f, \u092e\u0941\u0926\u094d\u0930\u093e\u0938\u094d\u092b\u0940\u0924\u093f \u0914\u0930 \u0916\u0930\u093e\u092c \u092e\u094c\u0938\u092e \u091c\u0948\u0938\u0947 \u0932\u0917\u093e\u0924\u093e\u0930 \u0906\u0930\u094d\u0925\u093f\u0915 \u0924\u0928\u093e\u0935\u094b\u0902 \u0928\u0947 \u0917\u094d\u0930\u093e\u092e\u0940\u0923 \u0906\u092f \u0915\u094b \u092c\u093e\u0927\u093f\u0924 \u0915\u093f\u092f\u093e \u0939\u0948\u0964<\/span>\n<ul>\n<li style=\"font-weight: 400;\" aria-level=\"2\"><span style=\"font-weight: 400;\">\u0935\u093f\u0924\u094d\u0924 \u0935\u0930\u094d\u0937 2025 \u092e\u0947\u0902 GDP \u0935\u0943\u0926\u094d\u0927\u093f \u0927\u0940\u092e\u0940 \u0939\u094b\u0915\u0930 <\/span><b>6.4%<\/b><span style=\"font-weight: 400;\"> \u0939\u094b \u0917\u0908, \u091c\u092c\u0915\u093f \u092c\u093e\u0922\u093c, \u0939\u0940\u091f\u0935\u0947\u0935 \u0914\u0930 \u091a\u0941\u0928\u093e\u0935 \u0935\u094d\u092f\u0935\u0927\u093e\u0928\u094b\u0902 \u0928\u0947 \u0909\u0927\u093e\u0930\u0915\u0930\u094d\u0924\u093e\u0913\u0902 \u0915\u0940 \u092a\u0941\u0928\u0930\u094d\u092d\u0941\u0917\u0924\u093e\u0928 \u0915\u094d\u0937\u092e\u0924\u093e\u0913\u0902 \u0915\u094b \u0914\u0930 \u0915\u092e \u0915\u0930 \u0926\u093f\u092f\u093e\u0964<\/span><\/li>\n<\/ul>\n<\/li>\n<li><b>\u0935\u093f\u0928\u093f\u092f\u093e\u092e\u0915 \u0914\u0930 \u0930\u093e\u091c\u0928\u0940\u0924\u093f\u0915 \u0905\u0928\u093f\u0936\u094d\u091a\u093f\u0924\u0924\u093e: <\/b><span style=\"font-weight: 400;\">\u0932\u0917\u093e\u0924\u093e\u0930 \u0928\u0940\u0924\u093f\u0917\u0924 \u092c\u0926\u0932\u093e\u0935, RBI \u0915\u0947 \u0938\u0916\u094d\u0924 \u0926\u093f\u0936\u093e-\u0928\u093f\u0930\u094d\u0926\u0947\u0936 \u0914\u0930 \u091c\u092c\u0930\u0928 \u0935\u0938\u0942\u0932\u0940 \u0915\u0947 \u0916\u093f\u0932\u093e\u092b \u0930\u093e\u091c\u094d\u092f-\u0938\u094d\u0924\u0930\u0940\u092f \u0915\u093e\u0928\u0942\u0928\u094b\u0902 \u0928\u0947 \u092d\u094d\u0930\u092e \u0915\u0940 \u0938\u094d\u0925\u093f\u0924\u093f \u0914\u0930 \u0928\u0915\u0926\u0940 \u0915\u0940 \u0915\u092e\u0940 \u0909\u0924\u094d\u092a\u0928\u094d\u0928 \u0915\u0940 \u0939\u0948\u0964<\/span>\n<ul>\n<li style=\"font-weight: 400;\" aria-level=\"2\"><span style=\"font-weight: 400;\">\u0924\u092e\u093f\u0932\u0928\u093e\u0921\u0941 \u0914\u0930 \u0915\u0930\u094d\u0928\u093e\u091f\u0915 \u0928\u0947 \u0935\u0938\u0942\u0932\u0940 \u0909\u0924\u094d\u092a\u0940\u0921\u093c\u0928 \u0915\u0947 \u0916\u093f\u0932\u093e\u092b \u0915\u093e\u0928\u0942\u0928 \u092a\u093e\u0930\u093f\u0924 \u0915\u093f\u090f, \u0914\u0930 \u0915\u0930\u094d\u091c \u092e\u0941\u0915\u094d\u0924\u093f \u0905\u092d\u093f\u092f\u093e\u0928 \u091c\u0948\u0938\u0947 \u0905\u092d\u093f\u092f\u093e\u0928\u094b\u0902 \u0928\u0947 \u090b\u0923 \u092e\u093e\u092b\u0940 \u0915\u0940 \u0909\u092e\u094d\u092e\u0940\u0926\u094b\u0902 \u0915\u094b \u092c\u0922\u093c\u093e\u0915\u0930 \u092a\u0941\u0928\u0930\u094d\u092d\u0941\u0917\u0924\u093e\u0928 \u0938\u0902\u092c\u0902\u0927\u0940 \u0905\u0928\u0941\u0936\u093e\u0938\u0928 \u0915\u094b \u0915\u092e \u0915\u093f\u092f\u093e\u0964<\/span><\/li>\n<\/ul>\n<\/li>\n<li><b>\u0905\u0928\u093f\u092f\u092e\u093f\u0924 \u092f\u093e \u0906\u0915\u094d\u0930\u093e\u092e\u0915 \u090b\u0923\u0926\u093e\u0924\u093e\u0913\u0902 \u0915\u093e \u0909\u0926\u092f: <\/b><span style=\"font-weight: 400;\">\u0915\u0941\u091b \u0905\u0928\u093f\u092f\u092e\u093f\u0924 MFI \u091c\u092c\u0930\u0928 \u0935\u0938\u0942\u0932\u0940 \u0915\u093e \u0938\u0939\u093e\u0930\u093e \u0932\u0947\u0924\u0947 \u0939\u0948\u0902, \u091c\u093f\u0938\u0938\u0947 \u0915\u094d\u0937\u0947\u0924\u094d\u0930 \u0915\u0940 \u091b\u0935\u093f \u0916\u0930\u093e\u092c \u0939\u094b\u0924\u0940 \u0939\u0948 \u0914\u0930 \u0921\u093f\u092b\u0949\u0932\u094d\u091f \u091c\u094b\u0916\u093f\u092e \u092c\u0922\u093c\u0924\u093e \u0939\u0948\u0964<\/span>\n<ul>\n<li style=\"font-weight: 400;\" aria-level=\"2\"><span style=\"font-weight: 400;\">\u0915\u0930\u094d\u0928\u093e\u091f\u0915 \u092e\u0947\u0902 \u0909\u0927\u093e\u0930\u0915\u0930\u094d\u0924\u093e\u0913\u0902 \u0915\u0940 \u0906\u0924\u094d\u092e\u0939\u0924\u094d\u092f\u093e \u0915\u0947 \u092e\u093e\u092e\u0932\u0947 \u0938\u0902\u0917\u094d\u0930\u0939 \u090f\u091c\u0947\u0902\u091f\u094b\u0902 \u0915\u0947 \u0926\u092c\u093e\u0935 \u0938\u0947 \u091c\u0941\u0921\u093c\u0947 \u0925\u0947; \u0910\u0938\u0940 \u0918\u091f\u0928\u093e\u0913\u0902 \u0928\u0947 \u0938\u0930\u0915\u093e\u0930\u094b\u0902 \u0915\u094b \u0905\u0928\u0948\u0924\u093f\u0915 \u092a\u094d\u0930\u0925\u093e\u0913\u0902 \u0915\u0947 \u0935\u093f\u0930\u0941\u0926\u094d\u0927 \u0915\u093e\u0928\u0942\u0928 \u092c\u0928\u093e\u0928\u0947 \u0915\u0947 \u0932\u093f\u090f \u092e\u091c\u092c\u0942\u0930 \u0915\u093f\u092f\u093e \u0939\u0948\u0964<\/span><\/li>\n<\/ul>\n<\/li>\n<li><b>\u0915\u092e\u091c\u094b\u0930 \u0915\u094d\u0930\u0947\u0921\u093f\u091f \u092e\u0942\u0932\u094d\u092f\u093e\u0902\u0915\u0928 \u0914\u0930 \u0921\u0947\u091f\u093e \u0905\u0902\u0924\u0930\u093e\u0932: <\/b><span style=\"font-weight: 400;\">MFI \u092a\u094d\u0930\u093e\u092f\u0903 \u092a\u0941\u0930\u093e\u0928\u0947 \u0915\u094d\u0930\u0947\u0921\u093f\u091f \u092c\u094d\u092f\u0942\u0930\u094b \u0921\u0947\u091f\u093e \u092f\u093e \u0905\u0927\u0942\u0930\u0947 \u0906\u092f \u0926\u0938\u094d\u0924\u093e\u0935\u0947\u091c\u094b\u0902 \u0915\u0947 \u0906\u0927\u093e\u0930 \u092a\u0930 \u090b\u0923 \u0926\u0947\u0924\u0947 \u0939\u0948\u0902, \u091c\u093f\u0938\u0938\u0947 \u0916\u0930\u093e\u092c \u2018\u0905\u0902\u0921\u0930\u0930\u093e\u0907\u091f\u093f\u0902\u0917\u2019 \u0939\u094b\u0924\u0940 \u0939\u0948\u0964<\/span><\/li>\n<li style=\"list-style-type: none;\">\n<ul>\n<li style=\"font-weight: 400;\" aria-level=\"2\"><span style=\"font-weight: 400;\">\u0909\u0927\u093e\u0930\u0915\u0930\u094d\u0924\u093e \u0915\u0947 \u0915\u094d\u0930\u0947\u0921\u093f\u091f \u0907\u0924\u093f\u0939\u093e\u0938 \u0905\u092a\u0921\u0947\u091f \u092e\u0947\u0902 \u0932\u0917\u092d\u0917 \u090f\u0915 \u092e\u0939\u0940\u0928\u0947 \u0915\u093e \u0905\u0902\u0924\u0930\u093e\u0932 \u0939\u094b\u0924\u093e \u0939\u0948; \u0907\u0938\u0938\u0947 \u0915\u0908 MFI \u0915\u094b \u092a\u0941\u0928\u0930\u094d\u092d\u0941\u0917\u0924\u093e\u0928 \u0915\u094d\u0937\u092e\u0924\u093e \u0915\u093e \u092a\u0942\u0930\u0940 \u0924\u0930\u0939 \u0938\u0947 \u0906\u0915\u0932\u0928 \u0915\u093f\u090f \u092c\u093f\u0928\u093e \u0938\u092e\u093e\u0928\u093e\u0902\u0924\u0930 \u090b\u0923 \u0938\u094d\u0935\u0940\u0915\u0943\u0924 \u0915\u0930\u0928\u0947 \u0915\u0940 \u0905\u0928\u0941\u092e\u0924\u093f \u092e\u093f\u0932\u0924\u0940 \u0939\u0948\u0964<\/span><\/li>\n<\/ul>\n<\/li>\n<\/ul>\n<h4 style=\"text-align: justify;\"><b>\u092d\u093e\u0930\u0924 \u0915\u0947 \u092e\u093e\u0907\u0915\u094d\u0930\u094b\u092b\u093e\u0907\u0928\u0947\u0902\u0938 \u0915\u094d\u0937\u0947\u0924\u094d\u0930 \u092e\u0947\u0902 \u0938\u0902\u0915\u091f \u0915\u0947 \u092a\u094d\u0930\u092e\u0941\u0916 \u092a\u094d\u0930\u092d\u093e\u0935<\/b><\/h4>\n<ul>\n<li><b>\u0938\u0902\u0938\u094d\u0925\u093e\u0928\u094b\u0902 \u092e\u0947\u0902 \u0917\u0948\u0930-\u0928\u093f\u0937\u094d\u092a\u093e\u0926\u093f\u0924 \u0906\u0938\u094d\u0924\u093f\u092f\u094b\u0902 (NPA) \u092e\u0947\u0902 \u0935\u0943\u0926\u094d\u0927\u093f: <\/b><span style=\"font-weight: 400;\">\u092e\u093e\u0907\u0915\u094d\u0930\u094b\u092b\u093e\u0907\u0928\u0947\u0902\u0938 \u0938\u0902\u0915\u091f \u0915\u0947 \u0915\u093e\u0930\u0923 \u090b\u0923 \u092a\u0930\u093f\u0938\u0902\u092a\u0924\u094d\u0924\u093f \u0915\u0940 \u0917\u0941\u0923\u0935\u0924\u094d\u0924\u093e \u092e\u0947\u0902 \u0924\u0940\u0935\u094d\u0930 \u0917\u093f\u0930\u093e\u0935\u091f \u0906\u0908 \u0939\u0948, \u091c\u093f\u0938\u0938\u0947 \u0938\u0902\u0938\u094d\u0925\u093e\u0917\u0924 \u092c\u0948\u0932\u0947\u0902\u0938 \u0936\u0940\u091f \u092a\u0930 \u0926\u092c\u093e\u0935 \u092a\u0921\u093c\u093e \u0939\u0948\u0964<\/span>\n<ul>\n<li style=\"font-weight: 400;\" aria-level=\"2\"><span style=\"font-weight: 400;\">MFI \u092a\u0932\u094d\u0938 \u0915\u0947 \u0905\u0928\u0941\u0938\u093e\u0930, \u0915\u094d\u0937\u0947\u0924\u094d\u0930\u0935\u093e\u0930 NPA \u092c\u0922\u093c\u0915\u0930 8.72% \u0939\u094b \u0917\u092f\u093e, \u091c\u093f\u0938\u092e\u0947\u0902 <\/span><b>SFBs 16.72% \u0915\u0947 \u0909\u091a\u094d\u091a \u0938\u094d\u0924\u0930 \u092a\u0930<\/b><span style=\"font-weight: 400;\"> \u092a\u0939\u0941\u0902\u091a \u0917\u092f\u093e \u0914\u0930 \u0917\u0948\u0930-\u0932\u093e\u092d\u0915\u093e\u0930\u0940 \u0915\u094d\u0937\u0947\u0924\u094d\u0930 <\/span><b>\u0935\u093f\u0924\u094d\u0924 \u0935\u0930\u094d\u0937 2024 \u0924\u0915 39.33%<\/b><span style=\"font-weight: 400;\"> \u092a\u0930 \u092a\u0939\u0941\u0902\u091a \u0917\u092f\u093e\u0964<\/span><\/li>\n<\/ul>\n<\/li>\n<li><b>\u0909\u0927\u093e\u0930\u0915\u0930\u094d\u0924\u093e \u0915\u0940 \u0938\u093e\u0916 \u092e\u0947\u0902 \u0915\u092e\u0940: <\/b><span style=\"font-weight: 400;\">\u092c\u093e\u0930-\u092c\u093e\u0930 \u0905\u0927\u093f\u0915 \u0909\u0927\u093e\u0930 \u0932\u0947\u0928\u0947 \u0938\u0947 \u0917\u0930\u0940\u092c \u0909\u0927\u093e\u0930\u0915\u0930\u094d\u0924\u093e\u0913\u0902 \u0915\u093e \u0915\u094d\u0930\u0947\u0921\u093f\u091f \u0916\u0930\u093e\u092c \u0939\u094b \u0917\u092f\u093e \u0939\u0948, \u091c\u093f\u0938\u0938\u0947 \u092d\u0935\u093f\u0937\u094d\u092f \u092e\u0947\u0902 \u0909\u0928\u0915\u0947 \u0935\u093f\u0924\u094d\u0924 \u0924\u0915 \u092a\u0939\u0941\u0901\u091a \u0938\u0940\u092e\u093f\u0924 \u0939\u094b \u0917\u0908 \u0939\u0948\u0964<\/span>\n<ul>\n<li style=\"font-weight: 400;\" aria-level=\"2\"><span style=\"font-weight: 400;\">\u0915\u0930\u094d\u0928\u093e\u091f\u0915 \u0905\u0927\u094d\u092f\u093e\u0926\u0947\u0936 \u0915\u0947 \u092c\u093e\u0926, \u0939\u093e\u0935\u0947\u0930\u0940 \u091c\u093f\u0932\u0947 \u092e\u0947\u0902 \u092a\u0941\u0928\u0930\u094d\u092d\u0941\u0917\u0924\u093e\u0928<\/span><b> \u0926\u0930\u0947\u0902 30%<\/b><span style=\"font-weight: 400;\"> \u0924\u0915 \u0917\u093f\u0930 \u0917\u0908\u0902\u0964<\/span><\/li>\n<\/ul>\n<\/li>\n<li><b>\u092a\u0941\u0928\u0930\u094d\u092d\u0941\u0917\u0924\u093e\u0928 \u0938\u0902\u0938\u094d\u0915\u0943\u0924\u093f \u0915\u093e \u0935\u093f\u0918\u091f\u0928: <\/b><span style=\"font-weight: 400;\">\u0935\u093f\u0936\u094d\u0935\u093e\u0938-\u0906\u0927\u093e\u0930\u093f\u0924 \u092a\u0941\u0928\u0930\u094d\u092d\u0941\u0917\u0924\u093e\u0928 \u0915\u0940 \u092d\u093e\u0935\u0928\u093e \u091c\u094b \u0915\u092d\u0940 \u092e\u093e\u0907\u0915\u094d\u0930\u094b\u092b\u093e\u0907\u0928\u0947\u0902\u0938 \u0915\u094b \u092a\u0930\u093f\u092d\u093e\u0937\u093f\u0924 \u0915\u0930\u0924\u0940 \u0925\u0940, \u0935\u0939 \u0915\u092e\u091c\u094b\u0930 \u0939\u094b \u0930\u0939\u0940 \u0939\u0948\u0964<\/span>\n<ul>\n<li style=\"font-weight: 400;\" aria-level=\"2\"><span style=\"font-weight: 400;\">\u092c\u093f\u0939\u093e\u0930 \u0914\u0930 \u0909\u0924\u094d\u0924\u0930 \u092a\u094d\u0930\u0926\u0947\u0936 \u092e\u0947\u0902 \u092c\u0939\u0941-\u090b\u0923\u0917\u094d\u0930\u0938\u094d\u0924\u0924\u093e \u0914\u0930 \u090b\u0923 \u092e\u093e\u092b\u0940 (\u0915\u0930\u094d\u091c \u092e\u093e\u092b\u0940) \u0915\u0940 \u0938\u0902\u092d\u093e\u0935\u0928\u093e\u0913\u0902 \u0915\u0940 \u0909\u092e\u094d\u092e\u0940\u0926 \u0915\u0947 \u0915\u093e\u0930\u0923,<\/span><b> \u0935\u093f\u0924\u094d\u0924 \u0935\u0930\u094d\u0937 2023-24 \u092e\u0947\u0902 \u0938\u0902\u0917\u094d\u0930\u0939\u0923 \u0926\u0930 90% <\/b><span style=\"font-weight: 400;\">\u0938\u0947 \u0928\u0940\u091a\u0947 \u0917\u093f\u0930 \u0917\u0908\u0964<\/span><\/li>\n<\/ul>\n<\/li>\n<li><b>MFIs \u0915\u0947 \u0932\u093f\u090f \u0924\u0930\u0932\u0924\u093e \u0914\u0930 \u0932\u093e\u092d\u092a\u094d\u0930\u0926\u0924\u093e \u0938\u0902\u0915\u091f: <\/b><span style=\"font-weight: 400;\">\u091c\u0948\u0938\u0947-\u091c\u0948\u0938\u0947 \u092a\u0941\u0928\u0930\u094d\u092d\u0941\u0917\u0924\u093e\u0928 \u092e\u0947\u0902 \u0915\u092e\u0940 \u0914\u0930 \u091a\u0942\u0915 \u092e\u0947\u0902 \u0935\u0943\u0926\u094d\u0927\u093f \u0939\u094b\u0924\u0940 \u0939\u0948, MFIs \u0915\u094b \u092c\u0922\u093c\u0924\u0947 \u0924\u0930\u0932\u0924\u093e \u0924\u0928\u093e\u0935 \u0914\u0930 \u0918\u091f\u0924\u0947 \u092e\u0941\u0928\u093e\u092b\u0947 \u0915\u093e \u0938\u093e\u092e\u0928\u093e \u0915\u0930\u0928\u093e \u092a\u0921\u093c\u0924\u093e \u0939\u0948\u0964<\/span>\n<ul>\n<li style=\"font-weight: 400;\" aria-level=\"2\"><span style=\"font-weight: 400;\">\u0935\u093f\u0924\u094d\u0924 \u0935\u0930\u094d\u0937 2025 \u092e\u0947\u0902 NBFC-MFIs \u090b\u0923 \u0935\u093f\u0924\u094d\u0924\u092a\u094b\u0937\u0923 \u092e\u0947\u0902<\/span><b> 35.7%<\/b><span style=\"font-weight: 400;\"> \u0915\u0940 \u0917\u093f\u0930\u093e\u0935\u091f \u0906\u0908, \u091c\u093f\u0938\u0938\u0947 \u0907\u0915\u094d\u0935\u093f\u091f\u0940 \u091c\u0941\u091f\u093e\u0928\u0947 \u0915\u094b \u092e\u091c\u092c\u0942\u0930 \u0939\u094b\u0928\u093e \u092a\u0921\u093c\u093e\u0964<\/span><\/li>\n<\/ul>\n<\/li>\n<li><b>\u0928\u093f\u0935\u0947\u0936\u0915 \u0914\u0930 \u090b\u0923\u0926\u093e\u0924\u093e \u0915\u093e \u0935\u093f\u0936\u094d\u0935\u093e\u0938 \u0916\u094b\u0928\u093e: <\/b><span style=\"font-weight: 400;\">\u0938\u0902\u0938\u094d\u0925\u093e\u0917\u0924 \u090b\u0923\u0926\u093e\u0924\u093e \u0914\u0930 \u092c\u0948\u0902\u0915 MFIs \u0915\u094b \u0935\u093f\u0924\u094d\u0924 \u092a\u094b\u0937\u0923 \u0926\u0947\u0928\u0947 \u092e\u0947\u0902 \u0938\u0924\u0930\u094d\u0915 \u0939\u094b \u0930\u0939\u0947 \u0939\u0948\u0902, \u091c\u093f\u0938\u0938\u0947 \u0915\u094d\u0937\u0947\u0924\u094d\u0930\u0940\u092f \u090b\u0923 \u092a\u094d\u0930\u0935\u093e\u0939 \u0938\u0916\u094d\u0924 \u0939\u094b \u0930\u0939\u093e \u0939\u0948\u0964<\/span>\n<ul>\n<li style=\"font-weight: 400;\" aria-level=\"2\"><span style=\"font-weight: 400;\">RBI \u0928\u0947 NBFC-MFIs \u0915\u0947 \u0932\u093f\u090f <\/span><b>\u092f\u094b\u0917\u094d\u092f\u0924\u093e \u092a\u0930\u093f\u0938\u0902\u092a\u0924\u094d\u0924\u093f \u092e\u093e\u0928\u0926\u0902\u0921\u094b\u0902 \u0915\u094b 75% \u0938\u0947 \u0918\u091f\u093e\u0915\u0930 60% <\/b><span style=\"font-weight: 400;\">\u0915\u0930 \u0926\u093f\u092f\u093e \u0939\u0948, \u0914\u0930 \u090b\u0923\u0926\u093e\u0924\u093e \u0905\u092c MFIs \u0938\u0947 \u0909\u091a\u094d\u091a \u092a\u0942\u0901\u091c\u0940 \u092c\u092b\u0930 \u0914\u0930 \u091c\u094b\u0916\u093f\u092e \u092a\u094d\u0930\u0940\u092e\u093f\u092f\u092e \u0915\u0940 \u092e\u093e\u0902\u0917 \u0915\u0930 \u0930\u0939\u0947 \u0939\u0948\u0902\u0964<\/span><\/li>\n<\/ul>\n<\/li>\n<li><b>\u092e\u0939\u093f\u0932\u093e \u0938\u0936\u0915\u094d\u0924\u0940\u0915\u0930\u0923 \u0914\u0930 SHG \u092a\u094d\u0930\u0917\u0924\u093f \u092e\u0947\u0902 \u0935\u094d\u092f\u0935\u0927\u093e\u0928:<\/b><span style=\"font-weight: 400;\"> \u090b\u0923 \u0915\u0940 \u0938\u0940\u092e\u093f\u0924 \u0909\u092a\u0932\u092c\u094d\u0927\u0924\u093e \u0914\u0930 \u092c\u0922\u093c\u0924\u093e \u090b\u0923 \u0924\u0928\u093e\u0935 \u092e\u0939\u093f\u0932\u093e\u0913\u0902 \u0926\u094d\u0935\u093e\u0930\u093e <\/span><b>\u0938\u094d\u0935\u092f\u0902 \u0938\u0939\u093e\u092f\u0924\u093e \u0938\u092e\u0942\u0939 (SHG) \u0906\u0902\u0926\u094b\u0932\u0928\u094b\u0902<\/b><span style=\"font-weight: 400;\"> \u0915\u0947 \u092e\u093e\u0927\u094d\u092f\u092e \u0938\u0947 \u0905\u0930\u094d\u091c\u093f\u0924 \u0938\u093e\u092e\u093e\u091c\u093f\u0915 \u090f\u0935\u0902 \u0906\u0930\u094d\u0925\u093f\u0915 \u092a\u094d\u0930\u0917\u0924\u093f \u0915\u094b \u092a\u094d\u0930\u092d\u093e\u0935\u093f\u0924 \u0915\u0930 \u0930\u0939\u0947 \u0939\u0948\u0902\u0964<\/span>\n<ul>\n<li style=\"font-weight: 400;\" aria-level=\"2\"><span style=\"font-weight: 400;\">17.75 \u0915\u0930\u094b\u0921\u093c \u092a\u0930\u093f\u0935\u093e\u0930\u094b\u0902 \u0924\u0915 \u092a\u0939\u0941\u0901\u091a\u0928\u0947 \u0915\u0947 \u092c\u093e\u0935\u091c\u0942\u0926, \u0935\u0930\u094d\u0937 2023-24 \u092e\u0947\u0902 \u0915\u0947\u0935\u0932 54% SHG \u090b\u0923-\u0932\u093f\u0902\u0915\u094d\u0921 \u0939\u0948\u0902, \u091c\u092c\u0915\u093f \u0909\u0924\u094d\u0924\u0930\u0940 \u0914\u0930 \u092e\u0927\u094d\u092f \u0930\u093e\u091c\u094d\u092f \u092c\u0939\u0941\u0924 \u092a\u0940\u091b\u0947 \u0939\u0948\u0902\u0964<\/span><\/li>\n<\/ul>\n<\/li>\n<li><b>\u0917\u094d\u0930\u093e\u092e\u0940\u0923 \u0906\u0930\u094d\u0925\u093f\u0915 \u092d\u0947\u0926\u094d\u092f\u0924\u093e \u0914\u0930 \u0905\u0928\u094c\u092a\u091a\u093e\u0930\u093f\u0915\u0924\u093e: <\/b><span style=\"font-weight: 400;\">\u0938\u0938\u094d\u0924\u0940 \u0935\u093f\u0924\u094d\u0924 \u0924\u0915 \u0916\u0930\u093e\u092c \u092a\u0939\u0941\u0901\u091a \u0917\u094d\u0930\u093e\u092e\u0940\u0923 \u0909\u0927\u093e\u0930\u0915\u0930\u094d\u0924\u093e\u0913\u0902 \u0915\u094b \u0905\u0928\u094c\u092a\u091a\u093e\u0930\u093f\u0915 \u090b\u0923\u0926\u093e\u0924\u093e\u0913\u0902 \u0915\u0940 \u0913\u0930 \u0938\u094d\u0925\u093e\u0928\u093e\u0902\u0924\u0930\u093f\u0924 \u0915\u0930\u0924\u0940 \u0939\u0948, \u091c\u093f\u0938\u0938\u0947 \u0909\u0928\u0915\u0947 \u0936\u094b\u0937\u0923 \u0915\u093e \u091c\u094b\u0916\u093f\u092e \u092c\u0922\u093c \u091c\u093e\u0924\u093e \u0939\u0948\u0964<\/span>\n<ul>\n<li style=\"font-weight: 400;\" aria-level=\"2\"><span style=\"font-weight: 400;\">\u0928\u093e\u092c\u093e\u0930\u094d\u0921 \u0928\u0947 \u0935\u093f\u0936\u0947\u0937 \u0930\u0942\u092a \u0938\u0947<\/span><b> \u0909\u0924\u094d\u0924\u0930-\u092a\u0942\u0930\u094d\u0935\u0940 \u0914\u0930 \u092e\u0927\u094d\u092f \u092d\u093e\u0930\u0924<\/b><span style=\"font-weight: 400;\"> \u092e\u0947\u0902 \u092c\u0922\u093c\u0924\u0947 \u0917\u094d\u0930\u093e\u092e\u0940\u0923 \u090b\u0923 \u0905\u0902\u0924\u0930\u093e\u0932 \u0915\u094b \u091a\u093f\u0939\u094d\u0928\u093f\u0924 \u0915\u093f\u092f\u093e, \u091c\u0939\u093e\u0901 MFIs \u0915\u092e \u0939\u094b \u0930\u0939\u0947 \u0939\u0948\u0902, \u0914\u0930 \u092c\u0948\u0902\u0915 \u0924\u0915 \u092a\u0939\u0941\u0901\u091a \u0915\u092e \u0939\u0948\u0964<\/span><\/li>\n<\/ul>\n<\/li>\n<\/ul>\n<span class=\"vc_green_button\"><\/p>\n<table>\n<tbody>\n<tr>\n<td>\n<h4><b>\u092d\u093e\u0930\u0924 \u0915\u0947 \u092e\u093e\u0907\u0915\u094d\u0930\u094b\u092b\u093e\u0907\u0928\u0947\u0902\u0938 \u0915\u094d\u0937\u0947\u0924\u094d\u0930 \u092e\u0947\u0902 \u092a\u094d\u0930\u092e\u0941\u0916 \u0938\u0902\u0915\u091f<\/b><\/h4>\n<ul>\n<li style=\"font-weight: 400; text-align: justify;\" aria-level=\"1\"><b>\u0906\u0902\u0927\u094d\u0930 \u092a\u094d\u0930\u0926\u0947\u0936 \u0938\u0902\u0915\u091f (2010): <\/b><span style=\"font-weight: 400;\">\u092e\u0941\u0916\u094d\u092f\u0924\u0903 \u092e\u093e\u0907\u0915\u094d\u0930\u094b\u092b\u093e\u0907\u0928\u0947\u0902\u0938 \u0938\u0902\u0938\u094d\u0925\u093e\u0913\u0902 (MFI) \u0926\u094d\u0935\u093e\u0930\u093e \u0906\u0915\u094d\u0930\u093e\u092e\u0915 \u090b\u0923 \u0935\u093f\u0924\u0930\u0923, 20-30% \u0915\u0940 \u0909\u091a\u094d\u091a \u092c\u094d\u092f\u093e\u091c \u0926\u0930\u0947\u0902, \u090f\u0915 \u0939\u0940 \u0909\u0927\u093e\u0930\u0915\u0930\u094d\u0924\u093e \u0915\u094b \u0915\u0908 \u090b\u0923 \u0926\u0947\u0928\u093e \u0914\u0930 \u092c\u0932\u092a\u0942\u0930\u094d\u0935\u0915 \u0935\u0938\u0942\u0932\u0940 \u092a\u094d\u0930\u0925\u093e\u0913\u0902 \u0915\u0947 \u0915\u093e\u0930\u0923 \u0909\u0924\u094d\u092a\u0928\u094d\u0928 \u0939\u0941\u0906\u0964<\/span>\n<ul>\n<li style=\"font-weight: 400;\" aria-level=\"2\"><b>\u092a\u094d\u0930\u092d\u093e\u0935: <\/b><span style=\"font-weight: 400;\">\u0909\u0927\u093e\u0930\u0915\u0930\u094d\u0924\u093e\u0913\u0902 \u0915\u093e \u0905\u0924\u094d\u092f\u0927\u093f\u0915 \u090b\u0923\u0917\u094d\u0930\u0938\u094d\u0924 \u0939\u094b\u0928\u093e, \u0906\u0924\u094d\u092e\u0939\u0924\u094d\u092f\u093e\u090f\u0901, \u0938\u093e\u0930\u094d\u0935\u091c\u0928\u093f\u0915 \u092a\u094d\u0930\u0924\u093f\u0915\u094d\u0930\u093f\u092f\u093e\u090f\u0901 \u0914\u0930 \u0930\u093e\u091c\u094d\u092f \u0938\u0930\u0915\u093e\u0930 \u0915\u093e \u0939\u0938\u094d\u0924\u0915\u094d\u0937\u0947\u092a (\u090f. \u092a\u0940. \u092e\u093e\u0907\u0915\u094d\u0930\u094b\u092b\u093e\u0907\u0928\u0947\u0902\u0938 \u0905\u0927\u094d\u092f\u093e\u0926\u0947\u0936, 2010)\u0964<\/span><\/li>\n<li style=\"font-weight: 400;\" aria-level=\"2\"><b>\u092a\u0930\u093f\u0923\u093e\u092e: <\/b><span style=\"font-weight: 400;\">RBI \u0928\u0947 \u0935\u093f\u0928\u093f\u092f\u093e\u092e\u0915 \u0922\u093e\u0901\u091a\u093e (\u092e\u093e\u0932\u0947\u0917\u093e\u092e \u0938\u092e\u093f\u0924\u093f \u0915\u0940 \u0938\u093f\u092b\u093e\u0930\u093f\u0936\u0947\u0902) \u092a\u0947\u0936 \u0915\u093f\u092f\u093e, \u092c\u094d\u092f\u093e\u091c \u0926\u0930\u094b\u0902 \u0915\u094b \u0938\u0940\u092e\u093f\u0924 \u0915\u093f\u092f\u093e \u0914\u0930 NBFC-MFIs \u0936\u094d\u0930\u0947\u0923\u0940 \u0915\u0940 \u0938\u094d\u0925\u093e\u092a\u0928\u093e \u0915\u0940\u0964<\/span><\/li>\n<\/ul>\n<\/li>\n<li style=\"font-weight: 400; text-align: justify;\" aria-level=\"1\"><b>\u0935\u093f\u092e\u0941\u0926\u094d\u0930\u0940\u0915\u0930\u0923 \u0915\u0947 \u092c\u093e\u0926 \u0915\u093e \u0938\u0902\u0915\u091f (2016-17): <\/b><span style=\"font-weight: 400;\">\u0928\u0915\u0926\u0940 \u0915\u0940 \u0915\u092e\u0940 \u0928\u0947 \u092a\u0941\u0928\u0930\u094d\u092d\u0941\u0917\u0924\u093e\u0928 \u0915\u094b \u092c\u093e\u0927\u093f\u0924 \u0915\u093f\u092f\u093e, \u0909\u0927\u093e\u0930\u0915\u0930\u094d\u0924\u093e\u0913\u0902 \u0928\u0947 \u0905\u0927\u093f\u0915 \u090b\u0923 \u0932\u093f\u092f\u093e, MFI \u0926\u094d\u0935\u093e\u0930\u093e \u0915\u092e\u091c\u094b\u0930 \u091c\u094b\u0916\u093f\u092e \u092a\u094d\u0930\u092c\u0902\u0927\u0928\u0964<\/span>\n<ul>\n<li style=\"font-weight: 400;\" aria-level=\"2\"><b>\u092a\u094d\u0930\u092d\u093e\u0935: <\/b><span style=\"font-weight: 400;\">\u0917\u0948\u0930-\u0928\u093f\u0937\u094d\u092a\u093e\u0926\u093f\u0924 \u092a\u0930\u093f\u0938\u0902\u092a\u0924\u094d\u0924\u093f\u092f\u094b\u0902 (NPA) \u092e\u0947\u0902 \u0935\u0943\u0926\u094d\u0927\u093f, \u090b\u0923 \u0935\u093f\u0924\u0930\u0923 \u092e\u0947\u0902 \u0917\u093f\u0930\u093e\u0935\u091f, \u0914\u0930 \u0909\u0927\u093e\u0930\u0915\u0930\u094d\u0924\u093e\u0913\u0902 \u0915\u0947 \u092c\u0940\u091a \u0935\u093f\u0936\u094d\u0935\u093e\u0938 \u0915\u0940 \u0915\u092e\u0940\u0964<\/span><\/li>\n<\/ul>\n<\/li>\n<li style=\"font-weight: 400;\" aria-level=\"1\"><b>COVID-19 \u092a\u094d\u0930\u092d\u093e\u0935 (2020-21): <\/b><span style=\"font-weight: 400;\">\u0932\u0949\u0915\u0921\u093e\u0909\u0928 \u0928\u0947 \u0906\u092f-\u0909\u0924\u094d\u092a\u093e\u0926\u0915 \u0917\u0924\u093f\u0935\u093f\u0927\u093f\u092f\u094b\u0902 \u0915\u094b \u0930\u094b\u0915 \u0926\u093f\u092f\u093e, \u0938\u094d\u0925\u0917\u0928 \u0928\u0947 MFI \u0915\u0940 \u0924\u0930\u0932\u0924\u093e \u0915\u094b \u0915\u092e \u0915\u0930 \u0926\u093f\u092f\u093e, \u0914\u0930 \u0906\u092a\u0942\u0930\u094d\u0924\u093f \u0936\u094d\u0930\u0943\u0902\u0916\u0932\u093e \u092e\u0947\u0902 \u0935\u094d\u092f\u0935\u0927\u093e\u0928 \u0939\u0941\u0906\u0964<\/span>\n<ul>\n<li style=\"font-weight: 400; text-align: justify;\" aria-level=\"2\"><b>\u092a\u094d\u0930\u092d\u093e\u0935: <\/b><span style=\"font-weight: 400;\">NPA \u092e\u0947\u0902 \u0935\u0943\u0926\u094d\u0927\u093f , MFI \u0915\u0947 \u0932\u093f\u090f \u0924\u0930\u0932\u0924\u093e \u0915\u0940 \u0915\u092e\u0940, \u0914\u0930 \u090b\u0923 \u0935\u0943\u0926\u094d\u0927\u093f \u092e\u0947\u0902 \u092e\u0902\u0926\u0940\u0964<\/span><\/li>\n<\/ul>\n<\/li>\n<\/ul>\n<\/td>\n<\/tr>\n<\/tbody>\n<\/table>\n<p style=\"text-align: justify;\"><\/span>\n<span class=\"vc_green_button\"><\/p>\n<table>\n<tbody>\n<tr>\n<td>\n<h4><b>\u092d\u093e\u0930\u0924 \u092e\u0947\u0902 \u092e\u093e\u0907\u0915\u094d\u0930\u094b\u092b\u093e\u0907\u0928\u0947\u0902\u0938 \u0915\u0947 \u0932\u093f\u090f \u092a\u094d\u0930\u092e\u0941\u0916 \u0938\u092e\u093f\u0924\u093f\u092f\u093e\u0901<\/b><\/h4>\n<ul>\n<li style=\"font-weight: 400; text-align: justify;\" aria-level=\"1\"><b>\u0935\u093f\u0924\u094d\u0924\u0940\u092f \u0938\u092e\u093e\u0935\u0947\u0936\u0928 \u092a\u0930 \u0930\u0902\u0917\u0930\u093e\u091c\u0928 \u0938\u092e\u093f\u0924\u093f (2008): <\/b><span style=\"font-weight: 400;\">\u0935\u093f\u0924\u094d\u0924\u0940\u092f \u0938\u092e\u093e\u0935\u0947\u0936\u0928 \u092a\u094d\u0930\u093e\u092a\u094d\u0924 \u0915\u0930\u0928\u0947 \u092e\u0947\u0902 \u092e\u093e\u0907\u0915\u094d\u0930\u094b\u092b\u093e\u0907\u0928\u0947\u0902\u0938 \u0915\u0940 \u092d\u0942\u092e\u093f\u0915\u093e \u092a\u0930 \u092a\u094d\u0930\u0915\u093e\u0936 \u0921\u093e\u0932\u093e\u0964<\/span><\/li>\n<li style=\"font-weight: 400; text-align: justify;\" aria-level=\"1\"><b>\u0935\u093e\u0908.\u090f\u091a. \u092e\u093e\u0932\u0947\u0917\u093e\u092e \u0938\u092e\u093f\u0924\u093f (2011): <\/b><span style=\"font-weight: 400;\">\u0907\u0938\u0915\u0940 \u0938\u094d\u0925\u093e\u092a\u0928\u093e<\/span><b> \u092d\u093e\u0930\u0924\u0940\u092f \u0930\u093f\u091c\u0930\u094d\u0935 \u092c\u0948\u0902\u0915 (RBI) \u0926\u094d\u0935\u093e\u0930\u093e \u0935\u0930\u094d\u0937 2010 \u092e\u0947\u0902 \u0906\u0902\u0927\u094d\u0930 \u092a\u094d\u0930\u0926\u0947\u0936 \u092e\u093e\u0907\u0915\u094d\u0930\u094b\u092b\u093e\u0907\u0928\u0947\u0902\u0938 \u0938\u0902\u0915\u091f<\/b><span style=\"font-weight: 400;\"> \u0915\u0940 \u092a\u0943\u0937\u094d\u0920\u092d\u0942\u092e\u093f \u092e\u0947\u0902 \u092e\u093e\u0907\u0915\u094d\u0930\u094b\u092b\u093e\u0907\u0928\u0947\u0902\u0938 \u0915\u094d\u0937\u0947\u0924\u094d\u0930 \u092e\u0947\u0902 \u092e\u0941\u0926\u094d\u0926\u094b\u0902 \u0914\u0930 \u091a\u093f\u0902\u0924\u093e\u0913\u0902 \u0915\u093e \u0905\u0927\u094d\u092f\u092f\u0928 \u0915\u0930\u0928\u0947 \u0915\u0947 \u0932\u093f\u090f \u0915\u0940 \u0917\u0908 \u0925\u0940\u0964<\/span><\/li>\n<\/ul>\n<\/td>\n<\/tr>\n<\/tbody>\n<\/table>\n<p><\/span>\n<h4 style=\"text-align: justify;\"><b>\u092e\u093e\u0907\u0915\u094d\u0930\u094b\u092b\u093e\u0907\u0928\u0947\u0902\u0938 \u0938\u0902\u0915\u091f \u0938\u0947 \u0928\u093f\u092a\u091f\u0928\u0947 \u0915\u0947 \u0932\u093f\u090f \u0938\u0930\u0915\u093e\u0930 \u0914\u0930 RBI \u0915\u0947 \u0909\u092a\u093e\u092f<\/b><\/h4>\n<ul>\n<li><b>SHG-\u092c\u0948\u0902\u0915 \u0932\u093f\u0902\u0915\u0947\u091c \u0915\u093e\u0930\u094d\u092f\u0915\u094d\u0930\u092e (SHG-BLP): <\/b><span style=\"font-weight: 400;\">\u0907\u0938\u0947 \u0935\u0930\u094d\u0937<\/span><b> 1992 \u092e\u0947\u0902 \u0928\u093e\u092c\u093e\u0930\u094d\u0921 \u0926\u094d\u0935\u093e\u0930\u093e<\/b><span style=\"font-weight: 400;\"> \u0936\u0941\u0930\u0942 \u0915\u093f\u092f\u093e \u0917\u092f\u093e \u0925\u093e\u0964 \u0907\u0938 \u0915\u093e\u0930\u094d\u092f\u0915\u094d\u0930\u092e \u0915\u0947 \u0924\u0939\u0924 \u092c\u0948\u0902\u0915\u094b\u0902 \u0915\u094b SHG \u0915\u0947 \u0932\u093f\u090f \u092c\u091a\u0924 \u0916\u093e\u0924\u0947 \u0916\u094b\u0932\u0928\u0947 \u0915\u0940 \u0905\u0928\u0941\u092e\u0924\u093f \u0926\u0940 \u0917\u0908 \u0925\u0940\u0964<\/span>\n<ul>\n<li style=\"font-weight: 400;\" aria-level=\"2\"><b>\u092c\u0948\u0902\u0915 \u0938\u0916\u0940 (Bank Sakhis), SHG<\/b><span style=\"font-weight: 400;\"> \u0938\u0947 \u092a\u094d\u0930\u0936\u093f\u0915\u094d\u0937\u093f\u0924 \u0938\u0926\u0938\u094d\u092f \u092e\u0927\u094d\u092f\u0938\u094d\u0925 \u0915\u0947 \u0930\u0942\u092a \u092e\u0947\u0902 \u0915\u093e\u0930\u094d\u092f \u0915\u0930\u0924\u0947 \u0939\u0948\u0902, <\/span><b>\u0932\u0947\u0928-\u0926\u0947\u0928 \u0914\u0930 \u0906\u0935\u0947\u0926\u0928 \u092a\u094d\u0930\u0915\u094d\u0930\u093f\u092f\u093e\u0913\u0902 \u092e\u0947\u0902 SHG \u0938\u0926\u0938\u094d\u092f\u094b\u0902<\/b><span style=\"font-weight: 400;\"> \u0915\u0940 \u0938\u0939\u093e\u092f\u0924\u093e \u0915\u0930\u0924\u0947 \u0939\u0948\u0902\u0964<\/span><\/li>\n<\/ul>\n<\/li>\n<li><b>\u0928\u093e\u092c\u093e\u0930\u094d\u0921 \u0926\u094d\u0935\u093e\u0930\u093e \u0938\u0942\u0915\u094d\u0937\u094d\u092e \u0935\u093f\u0924\u094d\u0924 \u0935\u093f\u0915\u093e\u0938 \u0914\u0930 \u0907\u0915\u094d\u0935\u093f\u091f\u0940 \u092b\u0902\u0921: \u0928\u093e\u092c\u093e\u0930\u094d\u0921 \u0928\u0947 \u0935\u0930\u094d\u0937 2006 \u092e\u0947\u0902<\/b><span style=\"font-weight: 400;\"> \u2018<\/span><b>\u092e\u093e\u0907\u0915\u094d\u0930\u094b\u092b\u093e\u0907\u0928\u0947\u0902\u0938 \u0921\u0935\u0932\u092a\u092e\u0947\u0902\u091f \u090f\u0902\u0921 \u0907\u0915\u094d\u0935\u093f\u091f\u0940 \u092b\u0902\u0921\u2019 (Micro Finance Development and Equity Fund-MFDEF) <\/b><span style=\"font-weight: 400;\">\u0938\u094d\u0925\u093e\u092a\u093f\u0924 \u0915\u093f\u092f\u093e \u0925\u093e, \u0924\u093e\u0915\u093f \u0938\u0947\u092e\u0940-\u0907\u0915\u094d\u0935\u093f\u091f\u0940 \u0914\u0930 \u0905\u0927\u0940\u0928\u0938\u094d\u0925 \u090b\u0923 \u0909\u092a\u0915\u0930\u0923\u094b\u0902 \u0915\u0947 \u0938\u093e\u0925 MFIs \u0915\u0940 \u092e\u0926\u0926 \u0915\u0940 \u091c\u093e \u0938\u0915\u0947\u0964<\/span><\/li>\n<li><b>\u092a\u094d\u0930\u0927\u093e\u0928\u092e\u0902\u0924\u094d\u0930\u0940 \u092e\u0941\u0926\u094d\u0930\u093e \u092f\u094b\u091c\u0928\u093e: <\/b><span style=\"font-weight: 400;\">\u092d\u093e\u0930\u0924 \u0938\u0930\u0915\u093e\u0930 \u0928\u0947 \u0935\u0930\u094d\u0937 2015 \u092e\u0947\u0902 \u0917\u0948\u0930-\u0915\u0949\u0930\u094d\u092a\u094b\u0930\u0947\u091f, \u0917\u0948\u0930-\u0915\u0943\u0937\u093f \u0932\u0918\u0941\/\u0938\u0942\u0915\u094d\u0937\u094d\u092e \u0909\u0926\u094d\u092f\u092e\u094b\u0902 \u0915\u094b 10 \u0932\u093e\u0916 \u0930\u0941\u092a\u092f\u0947 \u0924\u0915 \u0915\u093e \u090b\u0923 \u092a\u094d\u0930\u0926\u093e\u0928 \u0915\u0930\u0928\u0947 \u0915\u0947 \u0932\u093f\u090f \u0907\u0938\u0947 \u0932\u0949\u0928\u094d\u091a \u0915\u093f\u092f\u093e \u0925\u093e\u0964<\/span><\/li>\n<li><b>\u0928\u093e\u092c\u093e\u0930\u094d\u0921 \u0915\u093e \u0908-\u0936\u0915\u094d\u0924\u093f \u0915\u093e\u0930\u094d\u092f\u0915\u094d\u0930\u092e: <\/b><span style=\"font-weight: 400;\">\u0908-\u0936\u0915\u094d\u0924\u093f \u092a\u0930\u093f\u092f\u094b\u091c\u0928\u093e \u0915\u093e \u092a\u094d\u0930\u093e\u0925\u092e\u093f\u0915 \u0932\u0915\u094d\u0937\u094d\u092f \u0935\u093f\u092d\u093f\u0928\u094d\u0928 SHG \u0915\u0947 \u0916\u093e\u0924\u094b\u0902 \u0915\u094b \u0921\u093f\u091c\u093f\u091f\u0932 \u092c\u0928\u093e\u0928\u093e \u0914\u0930 \u0938\u092e\u0942\u0939\u094b\u0902 \u0915\u0947 \u0938\u0926\u0938\u094d\u092f\u094b\u0902 \u0915\u094b \u0935\u093f\u0924\u094d\u0924\u0940\u092f \u0938\u092e\u093e\u0935\u0947\u0936\u0928 \u0915\u0947 \u0926\u093e\u092f\u0930\u0947 \u092e\u0947\u0902 \u0932\u093e\u0928\u093e \u0939\u0948\u0964<\/span><\/li>\n<li aria-level=\"1\"><b>\u092a\u0940\u090f\u092e \u0938\u094d\u091f\u094d\u0930\u0940\u091f \u0935\u0947\u0902\u0921\u0930\u094d\u0938 \u0906\u0924\u094d\u092e\u0928\u093f\u0930\u094d\u092d\u0930 \u0928\u093f\u0927\u093f (\u092a\u0940\u090f\u092e \u0938\u094d\u0935\u0928\u093f\u0927\u093f): <\/b><span style=\"font-weight: 400;\">\u0915\u0947\u0902\u0926\u094d\u0930\u0940\u092f<\/span> <span style=\"font-weight: 400;\">\u0906\u0935\u093e\u0938 \u0914\u0930 \u0936\u0939\u0930\u0940 \u0915\u093e\u0930\u094d\u092f\u092e\u0902\u0924\u094d\u0930\u093e\u0932\u092f \u0928\u0947 \u0932\u0917\u092d\u0917 50 \u0932\u093e\u0916 \u0938\u094d\u091f\u094d\u0930\u0940\u091f \u0935\u0947\u0902\u0921\u0930\u094d\u0938 \u0915\u094b \u090f\u0915 \u0935\u0930\u094d\u0937 \u0915\u0940 \u0905\u0935\u0927\u093f \u0915\u0947 \u0932\u093f\u090f<\/span><b> 10,000 \u0930\u0941\u092a\u092f\u0947 \u0924\u0915 \u0915\u0947 \u0938\u0902\u092a\u093e\u0930\u094d\u0936\u094d\u0935\u093f\u0915 \u092e\u0941\u0915\u094d\u0924 \u0915\u093e\u0930\u094d\u092f\u0936\u0940\u0932 \u092a\u0942\u0901\u091c\u0940 \u090b\u0923 <\/b><span style=\"font-weight: 400;\">\u0915\u0940 \u0938\u0941\u0935\u093f\u0927\u093e \u0926\u0947\u0928\u0947 \u0915\u0947 \u0932\u093f\u090f \u0907\u0938 \u092f\u094b\u091c\u0928\u093e \u0915\u094b \u0936\u0941\u0930\u0942 \u0915\u093f\u092f\u093e\u0964<\/span><\/li>\n<li><b>\u0915\u0941\u0926\u0941\u092e\u094d\u092c\u0936\u094d\u0930\u0940 (Kudumbashree): <\/b><span style=\"font-weight: 400;\">\u092f\u0939 \u0915\u0947\u0930\u0932 \u0938\u0930\u0915\u093e\u0930 \u0926\u094d\u0935\u093e\u0930\u093e<\/span><b> \u0935\u0930\u094d\u0937 1998<\/b><span style=\"font-weight: 400;\"> \u092e\u0947\u0902 \u0936\u0941\u0930\u0942 \u0915\u093f\u092f\u093e \u0917\u092f\u093e \u090f\u0915 \u092e\u0939\u093f\u0932\u093e \u0938\u0936\u0915\u094d\u0924\u0940\u0915\u0930\u0923 \u0914\u0930 \u0917\u0930\u0940\u092c\u0940 \u0909\u0928\u094d\u092e\u0942\u0932\u0928 \u0915\u093e\u0930\u094d\u092f\u0915\u094d\u0930\u092e \u0939\u0948\u0964<\/span>\n<ul>\n<li style=\"font-weight: 400;\" aria-level=\"2\"><span style=\"font-weight: 400;\">\u092f\u0939 \u092e\u093e\u0907\u0915\u094d\u0930\u094b\u092b\u093e\u0907\u0928\u0947\u0902\u0938 \u092a\u0930 \u0915\u0947\u0902\u0926\u094d\u0930\u093f\u0924 \u0939\u0948 \u0924\u0925\u093e \u0917\u094d\u0930\u093e\u092e\u0940\u0923 \u0914\u0930 \u0936\u0939\u0930\u0940 \u0915\u094d\u0937\u0947\u0924\u094d\u0930\u094b\u0902 \u092e\u0947\u0902 \u092e\u0939\u093f\u0932\u093e\u0913\u0902 \u0915\u094b \u0938\u094d\u0935\u092f\u0902 \u0938\u0939\u093e\u092f\u0924\u093e \u0938\u092e\u0942\u0939\u094b\u0902 (SHGs) \u0915\u0947 \u092e\u093e\u0927\u094d\u092f\u092e \u0938\u0947 \u092c\u091a\u0924, \u090b\u0923 \u0914\u0930 \u0935\u093f\u0924\u094d\u0924\u0940\u092f \u0938\u0939\u093e\u092f\u0924\u093e \u0924\u0915 \u092a\u0939\u0941\u0901\u091a \u092a\u094d\u0930\u0926\u093e\u0928 \u0915\u0930\u0924\u093e \u0939\u0948\u0964<\/span><\/li>\n<\/ul>\n<\/li>\n<li><b>\u092e\u093e\u0907\u0915\u094d\u0930\u094b\u092b\u093e\u0907\u0928\u0947\u0902\u0938 \u090b\u0923\u094b\u0902 \u0915\u0947 \u0932\u093f\u090f RBI \u0915\u093e \u0935\u093f\u0928\u093f\u092f\u093e\u092e\u0915 \u0922\u093e\u0902\u091a\u093e<\/b>\n<ul>\n<li aria-level=\"2\"><b>\u0935\u0930\u094d\u0937 2011 \u092e\u0947\u0902 NBFC-MFI \u0915\u093e \u0928\u093f\u0930\u094d\u092e\u093e\u0923: <\/b><span style=\"font-weight: 400;\">\u0917\u094d\u0930\u093e\u0939\u0915-\u0915\u0947\u0902\u0926\u094d\u0930\u093f\u0924 \u092a\u094d\u0930\u0925\u093e\u0913\u0902 \u092a\u0930 \u0927\u094d\u092f\u093e\u0928 \u0915\u0947\u0902\u0926\u094d\u0930\u093f\u0924 \u0915\u0930\u0924\u0947 \u0939\u0941\u090f \u092e\u093e\u0907\u0915\u094d\u0930\u094b\u092b\u093e\u0907\u0928\u0947\u0902\u0938 \u0938\u0902\u0938\u094d\u0925\u093e\u0928\u094b\u0902 \u0915\u0947 \u0932\u093f\u090f \u090f\u0915 \u0905\u0932\u0917 \u0936\u094d\u0930\u0947\u0923\u0940 \u092c\u0928\u093e\u0908 \u0917\u0908, \u091c\u0948\u0938\u0947 \u0915\u093f \u0909\u0927\u093e\u0930\u0915\u0930\u094d\u0924\u093e \u090b\u0923\u0917\u094d\u0930\u0938\u094d\u0924\u0924\u093e \u0915\u094b \u0938\u0940\u092e\u093f\u0924 \u0915\u0930\u0928\u093e \u0914\u0930 \u092a\u093e\u0930\u0926\u0930\u094d\u0936\u0940 \u092e\u0942\u0932\u094d\u092f \u0928\u093f\u0930\u094d\u0927\u093e\u0930\u0923\u0964<\/span><\/li>\n<li><b>\u0935\u0930\u094d\u0937 2022 \u092e\u0947\u0902 \u0938\u0941\u0938\u0902\u0917\u0924 \u0926\u093f\u0936\u093e-\u0928\u093f\u0930\u094d\u0926\u0947\u0936\u00a0<\/b>\n<ol style=\"list-style-type: lower-roman;\">\n<li aria-level=\"3\"><span style=\"font-weight: 400;\">RBI \u0928\u0947 \u0905\u092c \u092e\u093e\u0907\u0915\u094d\u0930\u094b\u092b\u093e\u0907\u0928\u0947\u0902\u0938 \u0915\u0947 \u0930\u0942\u092a \u092e\u0947\u0902 \u092f\u094b\u0917\u094d\u092f \u0939\u094b\u0928\u0947 \u0915\u0947 \u0932\u093f\u090f \u090b\u0923 \u0915\u0947 \u0932\u093f\u090f <\/span><b>300,000 \u0930\u0941\u092a\u092f\u0947 \u0915\u0940 \u090f\u0915 \u0938\u093e\u092e\u093e\u0928\u094d\u092f \u0918\u0930\u0947\u0932\u0942 \u0938\u0940\u092e\u093e<\/b><span style=\"font-weight: 400;\"> \u0928\u093f\u0930\u094d\u0927\u093e\u0930\u093f\u0924 \u0915\u0940 \u0939\u0948\u0964<\/span><\/li>\n<li><span style=\"font-weight: 400;\">NBFC-MFI \u0932\u093e\u0907\u0938\u0947\u0902\u0938 \u0915\u0947 \u0932\u093f\u090f \u0905\u0930\u094d\u0939\u0924\u093e \u092a\u094d\u0930\u093e\u092a\u094d\u0924 \u0915\u0930\u0928\u0947 \u0915\u0947 \u0932\u093f\u090f \u0938\u0902\u0938\u094d\u0925\u093e\u0913\u0902 \u0915\u0947 \u092a\u093e\u0938 \u092e\u093e\u0907\u0915\u094d\u0930\u094b\u092b\u093e\u0907\u0928\u0947\u0902\u0938 \u092e\u0947\u0902 <\/span><b>\u0915\u092e-\u0938\u0947-\u0915\u092e 75%<\/b><span style=\"font-weight: 400;\"> \u0938\u0902\u092a\u0924\u094d\u0924\u093f \u0939\u094b\u0928\u0940 \u091a\u093e\u0939\u093f\u090f \u0914\u0930 NBFC \u092a\u0930 \u0938\u0940\u092e\u093e \u0915\u094b \u092a\u0939\u0932\u0947 10% \u0915\u0947 \u092e\u0941\u0915\u093e\u092c\u0932\u0947 25% \u0938\u0902\u092a\u0924\u094d\u0924\u093f \u0924\u0915 \u092c\u0922\u093c\u093e \u0926\u093f\u092f\u093e \u0917\u092f\u093e \u0939\u0948\u0964<\/span><\/li>\n<\/ol>\n<\/li>\n<li aria-level=\"2\"><b>\u0909\u0927\u093e\u0930 \u0926\u0947\u0928\u0947 \u092a\u0930 \u0938\u0932\u093e\u0939: <\/b><span style=\"font-weight: 400;\">\u090f\u0915 \u0938\u0947 \u0905\u0927\u093f\u0915 \u0909\u0927\u093e\u0930 \u0926\u0947\u0928\u0947 \u0915\u094b \u0930\u094b\u0915\u0928\u0947 \u0914\u0930 &#8220;<\/span><b>\u090f\u0935\u0930\u0917\u094d\u0930\u0940\u0928\u093f\u0902\u0917&#8221; \u090b\u0923<\/b><span style=\"font-weight: 400;\"> \u091c\u0948\u0938\u0940 \u0905\u0928\u0948\u0924\u093f\u0915 \u092a\u094d\u0930\u0925\u093e\u0913\u0902 \u0915\u094b \u0938\u0902\u092c\u094b\u0927\u093f\u0924 \u0915\u0930\u0928\u0947 \u0915\u0947 \u0932\u093f\u090f \u0938\u092e\u092f-\u0938\u092e\u092f \u092a\u0930 \u0938\u0932\u093e\u0939 \u091c\u093e\u0930\u0940 \u0915\u0940 \u091c\u093e\u0924\u0940 \u0939\u0948\u0964<\/span><\/li>\n<li><b>\u0928\u093f\u0930\u0902\u0924\u0930 \u0928\u093f\u0917\u0930\u093e\u0928\u0940: <\/b><span style=\"font-weight: 400;\">RBI \u092a\u094d\u0930\u092d\u093e\u0935\u0940 \u091c\u094b\u0916\u093f\u092e \u092a\u094d\u0930\u092c\u0902\u0927\u0928 \u0914\u0930 \u0928\u093f\u092f\u093e\u092e\u0915 \u0928\u093f\u0917\u0930\u093e\u0928\u0940 \u0915\u0947 \u0932\u093f\u090f \u0915\u094d\u0930\u0947\u0921\u093f\u091f \u0938\u0942\u091a\u0928\u093e \u0915\u0902\u092a\u0928\u093f\u092f\u094b\u0902 (CICs) \u0915\u094b \u0935\u093e\u0938\u094d\u0924\u0935\u093f\u0915 \u0938\u092e\u092f \u0921\u0947\u091f\u093e \u092a\u094d\u0930\u0938\u094d\u0924\u0941\u0924 \u0915\u0930\u0928\u0947 \u092a\u0930 \u091c\u094b\u0930 \u0926\u0947\u0924\u093e \u0939\u0948\u0964<\/span><\/li>\n<\/ul>\n<\/li>\n<\/ul>\n<h4 style=\"text-align: justify;\"><b>\u092e\u093e\u0907\u0915\u094d\u0930\u094b\u092b\u093e\u0907\u0928\u0947\u0902\u0938 \u0938\u0902\u0915\u091f \u0938\u0947 \u0928\u093f\u092a\u091f\u0928\u0947 \u0915\u0947 \u0932\u093f\u090f \u0930\u093e\u091c\u094d\u092f \u0938\u094d\u0924\u0930\u0940\u092f \u092a\u0939\u0932<\/b><\/h4>\n<ul style=\"text-align: justify;\">\n<li style=\"font-weight: 400;\" aria-level=\"1\"><b>\u0906\u0902\u0927\u094d\u0930 \u092a\u094d\u0930\u0926\u0947\u0936 \u092e\u093e\u0907\u0915\u094d\u0930\u094b\u092b\u093e\u0907\u0928\u0947\u0902\u0938 \u0905\u0927\u094d\u092f\u093e\u0926\u0947\u0936 (2010): <\/b><span style=\"font-weight: 400;\">\u0906\u0902\u0927\u094d\u0930 \u092a\u094d\u0930\u0926\u0947\u0936 \u0928\u0947 \u0909\u091a\u094d\u091a \u092c\u094d\u092f\u093e\u091c \u0914\u0930 \u091c\u092c\u0930\u0928 \u0935\u0938\u0942\u0932\u0940 \u0915\u094b \u0932\u0915\u094d\u0937\u093f\u0924 \u0915\u0930\u0928\u0947 \u0935\u093e\u0932\u0947 \u0905\u0927\u094d\u092f\u093e\u0926\u0947\u0936 \u0915\u0947 \u0938\u093e\u0925 <\/span><b>MFI \u0936\u094b\u0937\u0923 \u092a\u0930<\/b><span style=\"font-weight: 400;\"> \u0905\u0902\u0915\u0941\u0936 \u0932\u0917\u093e\u092f\u093e\u0964<\/span>\n<ul>\n<li style=\"font-weight: 400;\" aria-level=\"2\"><span style=\"font-weight: 400;\">\u0907\u0938\u0928\u0947 200 \u0938\u0947 \u0905\u0927\u093f\u0915 \u0906\u0924\u094d\u092e\u0939\u0924\u094d\u092f\u093e\u0913\u0902 \u0915\u0947 \u092c\u093e\u0926 \u090b\u0923 \u0917\u0924\u093f\u0935\u093f\u0927\u093f\u092f\u094b\u0902 \u0915\u094b \u0930\u094b\u0915 \u0926\u093f\u092f\u093e, \u091c\u093f\u0938\u0938\u0947 \u0938\u094d\u0925\u093e\u0928\u0940\u092f \u0905\u0927\u093f\u0915\u093e\u0930\u093f\u092f\u094b\u0902 \u0915\u0947 \u0938\u093e\u0925 MFI \u092a\u0902\u091c\u0940\u0915\u0930\u0923 \u0915\u0940 \u0906\u0935\u0936\u094d\u092f\u0915\u0924\u093e \u0939\u0941\u0908\u0964<\/span><\/li>\n<\/ul>\n<\/li>\n<li style=\"font-weight: 400;\" aria-level=\"1\"><b>\u0924\u092e\u093f\u0932\u0928\u093e\u0921\u0941 \u092e\u0928\u0940 \u0932\u0947\u0902\u0921\u093f\u0902\u0917 \u090f\u0902\u091f\u093f\u091f\u0940\u091c \u090f\u0915\u094d\u091f (2025): \u0924\u092e\u093f\u0932\u0928\u093e\u0921\u0941<\/b><span style=\"font-weight: 400;\"> \u0928\u0947 \u092a\u093e\u0930\u0926\u0930\u094d\u0936\u0940 \u090b\u0923 \u0938\u0941\u0928\u093f\u0936\u094d\u091a\u093f\u0924 \u0915\u0930\u0928\u0947 \u0914\u0930 \u0909\u0927\u093e\u0930\u0915\u0930\u094d\u0924\u093e \u0909\u0924\u094d\u092a\u0940\u0921\u093c\u0928 \u0915\u094b \u0930\u094b\u0915\u0928\u0947 \u0915\u0947 \u0932\u093f\u090f MFI \u0915\u094b \u0935\u093f\u0928\u093f\u092f\u092e\u093f\u0924 \u0915\u093f\u092f\u093e\u0964<\/span>\n<ul>\n<li style=\"font-weight: 400;\" aria-level=\"2\"><span style=\"font-weight: 400;\">\u092f\u0939 \u0905\u0927\u093f\u0928\u093f\u092f\u092e \u0935\u0930\u094d\u0937 2025 \u092e\u0947\u0902 \u091c\u092c\u0930\u0928 \u0935\u0938\u0942\u0932\u0940 \u092a\u094d\u0930\u0925\u093e\u0913\u0902 \u0915\u0947 \u092c\u093e\u0930\u0947 \u092e\u0947\u0902 \u0936\u093f\u0915\u093e\u092f\u0924\u094b\u0902 \u0915\u093e \u0909\u0924\u094d\u0924\u0930 \u0926\u0947\u0924\u093e \u0939\u0948\u0964<\/span><\/li>\n<\/ul>\n<\/li>\n<li style=\"font-weight: 400;\" aria-level=\"1\"><b>\u0915\u0930\u094d\u0928\u093e\u091f\u0915 \u092a\u094d\u0930\u0938\u094d\u0924\u093e\u0935\u093f\u0924 \u0905\u0927\u094d\u092f\u093e\u0926\u0947\u0936 (2025): <\/b><span style=\"font-weight: 400;\">\u0915\u0930\u094d\u0928\u093e\u091f\u0915 \u0928\u0947 MFI \u0915\u094b \u0935\u093f\u0928\u093f\u092f\u092e\u093f\u0924 \u0915\u0930\u0928\u0947 \u0914\u0930 \u091c\u092c\u0930\u0928 \u0935\u0938\u0942\u0932\u0940 \u092a\u094d\u0930\u0925\u093e\u0913\u0902 \u0915\u094b \u0938\u092e\u093e\u092a\u094d\u0924 \u0915\u0930\u0928\u0947 \u0915\u0947 \u0932\u093f\u090f \u090f\u0915 \u0905\u0927\u094d\u092f\u093e\u0926\u0947\u0936 \u0915\u0940 \u092f\u094b\u091c\u0928\u093e \u092c\u0928\u093e\u0908\u0964<\/span><\/li>\n<\/ul>\n<h4 style=\"text-align: justify;\"><b>\u092d\u093e\u0930\u0924 \u0915\u0947 \u092e\u093e\u0907\u0915\u094d\u0930\u094b\u092b\u093e\u0907\u0928\u0947\u0902\u0938 \u0915\u094d\u0937\u0947\u0924\u094d\u0930 \u092e\u0947\u0902 \u0938\u0902\u0915\u091f \u0938\u0947 \u0928\u093f\u092a\u091f\u0928\u0947 \u0915\u0940 \u0906\u0917\u0947 \u0915\u0940 \u0930\u093e\u0939<\/b><\/h4>\n<ul>\n<li><b>\u090b\u0923 \u092e\u0942\u0932\u094d\u092f\u093e\u0902\u0915\u0928 \u0924\u0902\u0924\u094d\u0930 \u0915\u094b \u092e\u091c\u092c\u0942\u0924 \u0915\u0930\u0928\u093e: <\/b><span style=\"font-weight: 400;\">\u0935\u093e\u0938\u094d\u0924\u0935\u093f\u0915 \u0938\u092e\u092f \u092e\u0947\u0902, \u0906\u0927\u093e\u0930 \u0938\u0947 \u091c\u0941\u0921\u093c\u0947 \u0909\u0927\u093e\u0930\u0915\u0930\u094d\u0924\u093e \u0938\u0924\u094d\u092f\u093e\u092a\u0928 \u0915\u0940 \u0936\u0941\u0930\u0941\u0906\u0924 \u0915\u0930\u0928\u093e \u0914\u0930 \u0915\u094d\u0930\u0947\u0921\u093f\u091f \u092c\u094d\u092f\u0942\u0930\u094b \u0915\u0947 \u0938\u093e\u0925 \u0905\u0927\u093f\u0915 \u0938\u0916\u094d\u0924 \u090f\u0915\u0940\u0915\u0930\u0923 \u0932\u093e\u0917\u0942 \u0915\u0930\u0928\u093e\u0964<\/span>\n<ul>\n<li style=\"font-weight: 400;\" aria-level=\"2\"><span style=\"font-weight: 400;\">\u0907\u0938\u0938\u0947 \u0915\u0908 \u092c\u093e\u0930 \u0909\u0927\u093e\u0930 \u0926\u0947\u0928\u0947 \u092a\u0930 \u0905\u0902\u0915\u0941\u0936 \u0932\u0917\u0947\u0917\u093e \u0914\u0930 \u0905\u0924\u093f-\u090b\u0923\u0917\u094d\u0930\u0938\u094d\u0924\u0924\u093e \u0915\u092e \u0939\u094b\u0917\u0940, \u091c\u094b \u0935\u0930\u094d\u0924\u092e\u093e\u0928 \u092e\u0947\u0902 NPA \u0915\u093e \u092e\u0941\u0916\u094d\u092f \u0915\u093e\u0930\u0923 \u0939\u0948\u0964<\/span><\/li>\n<\/ul>\n<\/li>\n<li><b>\u092d\u094c\u0917\u094b\u0932\u093f\u0915 \u092a\u0939\u0941\u0902\u091a \u092e\u0947\u0902 \u0935\u093f\u0935\u093f\u0927\u0924\u093e \u0932\u093e\u0928\u093e: <\/b><span style=\"font-weight: 400;\">\u092c\u094d\u092f\u093e\u091c \u091b\u0942\u091f \u092f\u093e \u092a\u094d\u0930\u093e\u0925\u092e\u093f\u0915\u0924\u093e \u0935\u093e\u0932\u0947 \u0935\u093f\u0924\u094d\u0924\u092a\u094b\u0937\u0923 \u092a\u094d\u0930\u094b\u0924\u094d\u0938\u093e\u0939\u0928\u094b\u0902 \u0915\u0947 \u092e\u093e\u0927\u094d\u092f\u092e \u0938\u0947 \u0905\u0932\u094d\u092a-\u0938\u0947\u0935\u093e \u0935\u093e\u0932\u0947 \u0915\u094d\u0937\u0947\u0924\u094d\u0930\u094b\u0902 (<\/span><b>\u091c\u0948\u0938\u0947-<\/b><span style=\"font-weight: 400;\"> \u092a\u0942\u0930\u094d\u0935\u094b\u0924\u094d\u0924\u0930, \u092e\u0927\u094d\u092f \u092d\u093e\u0930\u0924) \u092e\u0947\u0902 \u0935\u093f\u0938\u094d\u0924\u093e\u0930 \u0915\u0930\u0928\u0947 \u0915\u0947 \u0932\u093f\u090f MFI \u0915\u094b \u092a\u094d\u0930\u094b\u0924\u094d\u0938\u093e\u0939\u093f\u0924 \u0915\u0930\u0928\u093e\u0964<\/span>\n<ul>\n<li style=\"font-weight: 400;\" aria-level=\"2\"><span style=\"font-weight: 400;\">\u0935\u0930\u094d\u0924\u092e\u093e\u0928 \u092e\u0947\u0902,<\/span><b> \u092a\u094b\u0930\u094d\u091f\u092b\u094b\u0932\u093f\u092f\u094b \u0915\u093e 84% \u0939\u093f\u0938\u094d\u0938\u093e 10 \u0930\u093e\u091c\u094d\u092f\u094b\u0902 \u092e\u0947\u0902<\/b><span style=\"font-weight: 400;\"> \u0915\u0947\u0902\u0926\u094d\u0930\u093f\u0924 \u0939\u0948, \u091c\u093f\u0938\u0938\u0947 \u092a\u094d\u0930\u0923\u093e\u0932\u0940\u0917\u0924 \u091c\u094b\u0916\u093f\u092e \u092c\u0922\u093c \u0930\u0939\u093e \u0939\u0948\u0964<\/span><\/li>\n<\/ul>\n<\/li>\n<li><b>\u0938\u0902\u092f\u0941\u0915\u094d\u0924 \u0926\u0947\u092f\u0924\u093e \u0938\u092e\u0942\u0939 (JLG) \u092e\u0949\u0921\u0932 \u0915\u094b \u0938\u0941\u0926\u0943\u0922\u093c \u0915\u0930\u0928\u093e: <\/b><span style=\"font-weight: 400;\">\u0921\u093f\u091c\u093f\u091f\u0932 \u0928\u093f\u0917\u0930\u093e\u0928\u0940 \u092a\u094d\u0932\u0947\u091f\u092b\u093c\u0949\u0930\u094d\u092e \u0915\u0947 \u0938\u093e\u0925 \u092d\u094c\u0924\u093f\u0915 \u0938\u092e\u0942\u0939 \u092a\u094d\u0930\u0936\u093f\u0915\u094d\u0937\u0923 \u0915\u094b \u091c\u094b\u0921\u093c\u0915\u0930 \u0938\u0939\u0915\u0930\u094d\u092e\u0940 \u091c\u0935\u093e\u092c\u0926\u0947\u0939\u0940 \u0915\u093e \u092a\u0941\u0928\u0930\u094d\u0928\u093f\u0930\u094d\u092e\u093e\u0923 \u0915\u0930\u0928\u093e\u0964<\/span>\n<ul>\n<li style=\"font-weight: 400;\" aria-level=\"2\"><span style=\"font-weight: 400;\">JLG \u0905\u0928\u0941\u0936\u093e\u0938\u0928 \u0915\u094b \u092e\u091c\u092c\u0942\u0924 \u0915\u0930\u0928\u0947 \u0938\u0947 \u0928\u0948\u0924\u093f\u0915 \u091c\u094b\u0916\u093f\u092e \u0915\u092e \u0939\u094b\u0917\u093e \u0914\u0930 \u092a\u0941\u0928\u0930\u094d\u092d\u0941\u0917\u0924\u093e\u0928 \u0935\u094d\u092f\u0935\u0939\u093e\u0930 \u092e\u0947\u0902 \u0938\u0941\u0927\u093e\u0930 \u0939\u094b\u0917\u093e\u0964<\/span><\/li>\n<\/ul>\n<\/li>\n<li><b>\u092a\u093e\u0930\u0926\u0930\u094d\u0936\u093f\u0924\u093e \u0914\u0930 \u0915\u0948\u092a \u0930\u093f\u0915\u0935\u0930\u0940 \u0926\u0941\u0930\u0941\u092a\u092f\u094b\u0917 \u092e\u0947\u0902 \u0938\u0941\u0927\u093e\u0930: <\/b><span style=\"font-weight: 400;\">\u092c\u094d\u092f\u093e\u091c \u0926\u0930\u094b\u0902 \u0915\u0947 \u0938\u093e\u0930\u094d\u0935\u091c\u0928\u093f\u0915 \u092a\u094d\u0930\u0915\u091f\u0940\u0915\u0930\u0923 \u0915\u094b \u0905\u0928\u093f\u0935\u093e\u0930\u094d\u092f \u0915\u0930\u0928\u093e \u0914\u0930 \u0938\u0916\u094d\u0924 \u0935\u093f\u0928\u093f\u092f\u092e\u0928 \u0915\u0947 \u092e\u093e\u0927\u094d\u092f\u092e \u0938\u0947 \u0909\u0927\u093e\u0930\u0915\u0930\u094d\u0924\u093e\u0913\u0902 \u0915\u094b \u091c\u092c\u0930\u0928 \u0935\u0938\u0942\u0932\u0940 \u0938\u0947 \u092c\u091a\u093e\u0928\u093e\u0964<\/span>\n<ul>\n<li style=\"font-weight: 400;\" aria-level=\"2\"><span style=\"font-weight: 400;\">\u0909\u0927\u093e\u0930\u0915\u0930\u094d\u0924\u093e \u0938\u0941\u0930\u0915\u094d\u0937\u093e \u0915\u0947 \u0924\u092e\u093f\u0932\u0928\u093e\u0921\u0941 \u0914\u0930 \u0915\u0930\u094d\u0928\u093e\u091f\u0915 \u092e\u0949\u0921\u0932 \u0915\u094b \u092a\u0942\u0930\u0947 \u0926\u0947\u0936 \u092e\u0947\u0902 \u0905\u092a\u0928\u093e\u092f\u093e \u091c\u093e\u0928\u093e \u091a\u093e\u0939\u093f\u090f\u0964<\/span><\/li>\n<\/ul>\n<\/li>\n<li><b>\u0935\u093f\u0924\u094d\u0924\u0940\u092f \u0914\u0930 \u0921\u093f\u091c\u093f\u091f\u0932 \u0938\u093e\u0915\u094d\u0937\u0930\u0924\u093e \u0915\u094b \u092c\u0922\u093c\u093e\u0935\u093e \u0926\u0947\u0928\u093e: <\/b><span style=\"font-weight: 400;\">\u0909\u0927\u093e\u0930\u0915\u0930\u094d\u0924\u093e\u0913\u0902 \u0915\u094b \u0905\u0927\u093f\u0915\u093e\u0930\u094b\u0902, \u092c\u094d\u092f\u093e\u091c \u0926\u0930\u094b\u0902 \u0914\u0930 \u0936\u093f\u0915\u093e\u092f\u0924 \u0928\u093f\u0935\u093e\u0930\u0923 \u0924\u0902\u0924\u094d\u0930\u094b\u0902 \u0915\u0947 \u092c\u093e\u0930\u0947 \u092e\u0947\u0902 \u0936\u093f\u0915\u094d\u0937\u093f\u0924 \u0915\u0930\u0928\u0947 \u0915\u0947 \u0932\u093f\u090f \u092c\u0921\u093c\u0947 \u092a\u0948\u092e\u093e\u0928\u0947 \u092a\u0930 \u0905\u092d\u093f\u092f\u093e\u0928 \u091a\u0932\u093e\u0928\u093e\u0964<\/span>\n<ul>\n<li style=\"font-weight: 400;\" aria-level=\"2\"><span style=\"font-weight: 400;\">\u0915\u0908 SHG \u0914\u0930 JLG \u0938\u0926\u0938\u094d\u092f \u090b\u0923 \u0936\u0930\u094d\u0924\u094b\u0902 \u092f\u093e \u092a\u0941\u0928\u0930\u094d\u092d\u0941\u0917\u0924\u093e\u0928 \u0915\u0940 \u0928\u093f\u0917\u0930\u093e\u0928\u0940 \u0915\u0947 \u0932\u093f\u090f \u0921\u093f\u091c\u093f\u091f\u0932 \u0909\u092a\u0915\u0930\u0923\u094b\u0902 \u0938\u0947 \u0905\u0928\u092d\u093f\u091c\u094d\u091e \u0930\u0939\u0924\u0947 \u0939\u0948\u0902\u0964<\/span><\/li>\n<\/ul>\n<\/li>\n<li><b>SHG-\u092c\u0948\u0902\u0915 \u0932\u093f\u0902\u0915\u0947\u091c \u0938\u0939\u093e\u092f\u0924\u093e \u0915\u094b \u092e\u091c\u092c\u0942\u0924 \u0915\u0930\u0928\u093e: <\/b><span style=\"font-weight: 400;\">\u0921\u093f\u091c\u093f\u091f\u0932 \u090b\u0923 \u0915\u094b \u0906\u091c\u0940\u0935\u093f\u0915\u093e \u0938\u0939\u093e\u092f\u0924\u093e \u0915\u0947 \u0938\u093e\u0925 \u090f\u0915\u0940\u0915\u0943\u0924 \u0915\u0930\u0928\u0947 \u0915\u0947 \u0932\u093f\u090f GRIP, \u092e\u0928\u0940 \u092a\u0930\u094d\u0938 \u0910\u092a \u0914\u0930 M-\u0938\u0941\u0935\u093f\u0927\u093e \u091c\u0948\u0938\u0940 NABARD \u0915\u0940 \u0938\u092b\u0932 \u092a\u0939\u0932\u094b\u0902 \u0915\u093e \u0935\u093f\u0938\u094d\u0924\u093e\u0930 \u0915\u0930\u0928\u093e\u0964<\/span>\n<ul>\n<li style=\"font-weight: 400;\" aria-level=\"2\"><span style=\"font-weight: 400;\">\u092f\u0947 \u092f\u094b\u091c\u0928\u093e\u090f\u0901 \u090b\u0923\u094b\u0902 \u0915\u094b \u0906\u092f-\u0909\u0924\u094d\u092a\u093e\u0926\u0915 \u0917\u0924\u093f\u0935\u093f\u0927\u093f\u092f\u094b\u0902 \u0938\u0947 \u091c\u094b\u0921\u093c\u0915\u0930 \u090b\u0923 \u0926\u0947\u0928\u0947 \u0915\u0947 \u091c\u094b\u0916\u093f\u092e \u0915\u094b \u0915\u092e \u0915\u0930\u0928\u0947 \u092e\u0947\u0902 \u092e\u0926\u0926 \u0915\u0930 \u0938\u0915\u0924\u0940 \u0939\u0948\u0902\u0964<\/span><\/li>\n<\/ul>\n<\/li>\n<li><b>\u0928\u093f\u0935\u0947\u0936\u0915 \u0914\u0930 \u090b\u0923\u0926\u093e\u0924\u093e \u0915\u093e \u0935\u093f\u0936\u094d\u0935\u093e\u0938 \u092c\u0939\u093e\u0932 \u0915\u0930\u0928\u093e: <\/b><span style=\"font-weight: 400;\">\u0938\u0941\u0928\u093f\u0936\u094d\u091a\u093f\u0924 \u0915\u0930\u0928\u093e \u0915\u093f MFI \u092a\u0930\u094d\u092f\u093e\u092a\u094d\u0924 \u092a\u0942\u0901\u091c\u0940 \u092c\u092b\u0930 \u092c\u0928\u093e\u090f \u0930\u0916\u0947\u0902, \u092a\u093e\u0930\u0926\u0930\u094d\u0936\u0940 \u0924\u0930\u0940\u0915\u0947 \u0938\u0947 \u0935\u0938\u0942\u0932\u0940 \u0921\u0947\u091f\u093e \u092a\u094d\u0930\u0915\u093e\u0936\u093f\u0924 \u0915\u0930\u0947\u0902 \u0914\u0930 RBI \u0915\u0947 \u0935\u093f\u0935\u0947\u0915\u092a\u0942\u0930\u094d\u0923 \u092e\u093e\u0928\u0926\u0902\u0921\u094b\u0902 \u0915\u093e \u0938\u0916\u094d\u0924\u0940 \u0938\u0947 \u092a\u093e\u0932\u0928 \u0915\u0930\u0947\u0902\u0964<\/span><\/li>\n<li style=\"list-style-type: none;\">\n<ul>\n<li style=\"font-weight: 400;\" aria-level=\"2\"><span style=\"font-weight: 400;\">\u0938\u0902\u0938\u094d\u0925\u093e\u0917\u0924 \u092b\u0902\u0921\u093f\u0902\u0917 \u0915\u094b \u0935\u093e\u092a\u0938 \u0906\u0915\u0930\u094d\u0937\u093f\u0924 \u0915\u0930\u0928\u0947 \u0915\u0947 \u0932\u093f\u090f \u090f\u0915 \u0935\u093f\u0936\u094d\u0935\u0938\u0928\u0940\u092f \u0935\u093e\u0924\u093e\u0935\u0930\u0923 \u092e\u0939\u0924\u094d\u0924\u094d\u0935\u092a\u0942\u0930\u094d\u0923 \u0939\u0948, \u091c\u094b \u0909\u091a\u094d\u091a NPA \u0915\u0947 \u0915\u093e\u0930\u0923 \u0915\u092e \u0939\u094b \u0917\u092f\u093e \u0939\u0948\u0964<\/span><\/li>\n<\/ul>\n<\/li>\n<\/ul>\n<h4 style=\"text-align: justify;\"><b>\u0928\u093f\u0937\u094d\u0915\u0930\u094d\u0937\u00a0<\/b><\/h4>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"font-weight: 400;\">\u092d\u093e\u0930\u0924 \u0915\u093e \u092e\u093e\u0907\u0915\u094d\u0930\u094b\u092b\u093e\u0907\u0928\u0947\u0902\u0938 \u0915\u094d\u0937\u0947\u0924\u094d\u0930 \u0905\u0924\u094d\u092f\u0927\u093f\u0915 \u090b\u0923\u0917\u094d\u0930\u0938\u094d\u0924\u0924\u093e, NPA \u0914\u0930 \u092c\u093e\u0939\u0930\u0940 \u0924\u0928\u093e\u0935\u094b\u0902 \u0915\u0947 \u0915\u093e\u0930\u0923 \u0932\u0917\u093e\u0924\u093e\u0930 \u0938\u0902\u0915\u091f\u094b\u0902 \u0915\u093e \u0938\u093e\u092e\u0928\u093e \u0915\u0930 \u0930\u0939\u093e \u0939\u0948\u0964 \u092e\u091c\u092c\u0942\u0924 \u0935\u093f\u0928\u093f\u092f\u092e\u0928, \u092a\u094d\u0930\u094c\u0926\u094d\u092f\u094b\u0917\u093f\u0915\u0940 \u0914\u0930 \u0938\u092e\u093e\u0935\u0947\u0936\u0940 \u0935\u093f\u0924\u094d\u0924\u092a\u094b\u0937\u0923 \u0907\u0938\u0915\u0940 \u0938\u094d\u0925\u093f\u0930\u0924\u093e \u0914\u0930 \u0938\u093e\u092e\u093e\u091c\u093f\u0915 \u092a\u094d\u0930\u092d\u093e\u0935 \u0938\u0941\u0928\u093f\u0936\u094d\u091a\u093f\u0924 \u0915\u0930 \u0938\u0915\u0924\u0947 \u0939\u0948\u0902\u0964<\/span><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>\u0938\u0902\u0926\u0930\u094d\u092d \u092d\u093e\u0930\u0924\u0940\u092f \u0930\u093f\u091c\u0930\u094d\u0935 \u092c\u0948\u0902\u0915 (RBI) \u0915\u0947 \u0921\u093f\u092a\u094d\u091f\u0940 \u0917\u0935\u0930\u094d\u0928\u0930 \u090f\u092e. \u0930\u093e\u091c\u0947\u0936\u094d\u0935\u0930 \u0930\u093e\u0935 \u0915\u0947 \u0905\u0928\u0941\u0938\u093e\u0930, \u092e\u093e\u0907\u0915\u094d\u0930\u094b\u092b\u093e\u0907\u0928\u0947\u0902\u0938 \u0915\u094d\u0937\u0947\u0924\u094d\u0930 \u0905\u0924\u093f-\u090b\u0923\u0917\u094d\u0930\u0938\u094d\u0924\u0924\u093e, \u0909\u091a\u094d\u091a \u092c\u094d\u092f\u093e\u091c \u0926\u0930\u094b\u0902 \u0914\u0930 \u0915\u0920\u094b\u0930 \u0935\u0938\u0942\u0932\u0940 \u092a\u094d\u0930\u0925\u093e\u0913\u0902 \u0915\u0947 \u0926\u0941\u0937\u094d\u091a\u0915\u094d\u0930 \u0938\u0947 \u0917\u094d\u0930\u0938\u094d\u0924 \u0939\u0948\u0964 \u092e\u093e\u0907\u0915\u094d\u0930\u094b\u092b\u093e\u0907\u0928\u0947\u0902\u0938 \u0915\u0947 \u092c\u093e\u0930\u0947 \u092e\u0947\u0902 \u0930\u093e\u0937\u094d\u091f\u094d\u0930\u0940\u092f \u0915\u0943\u0937\u093f \u0914\u0930 \u0917\u094d\u0930\u093e\u092e\u0940\u0923 \u0935\u093f\u0915\u093e\u0938 \u092c\u0948\u0902\u0915 (\u0928\u093e\u092c\u093e\u0930\u094d\u0921) \u0926\u094d\u0935\u093e\u0930\u093e \u0935\u0930\u094d\u0937 1998 \u092e\u0947\u0902 \u092e\u093e\u0907\u0915\u094d\u0930\u094b\u092b\u093e\u0907\u0928\u0947\u0902\u0938 \u0915\u0947 \u0932\u093f\u090f \u0938\u0939\u093e\u092f\u0915 \u0928\u0940\u0924\u093f \u0914\u0930 \u0928\u093f\u092f\u093e\u092e\u0915 \u0922\u093e\u0901\u091a\u0947 \u092a\u0930 \u0917\u0920\u093f\u0924 \u091f\u093e\u0938\u094d\u0915 \u092b\u094b\u0930\u094d\u0938&hellip; <a class=\"more-link\" href=\"https:\/\/pwonlyias.com\/hi\/current-affairs\/crisis-in-indias-microfinance-sector\/\">Continue reading <span class=\"screen-reader-text\">\u092d\u093e\u0930\u0924 \u0915\u0947 \u092e\u093e\u0907\u0915\u094d\u0930\u094b\u092b\u093e\u0907\u0928\u0947\u0902\u0938 \u0915\u094d\u0937\u0947\u0924\u094d\u0930 \u092e\u0947\u0902 \u0938\u0902\u0915\u091f<\/span><\/a><\/p>\n","protected":false},"author":37,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[4818],"tags":[],"paper":[4828],"subject":[4839],"acf":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/pwonlyias.com\/hi\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/121255"}],"collection":[{"href":"https:\/\/pwonlyias.com\/hi\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/pwonlyias.com\/hi\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/pwonlyias.com\/hi\/wp-json\/wp\/v2\/users\/37"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/pwonlyias.com\/hi\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=121255"}],"version-history":[{"count":2,"href":"https:\/\/pwonlyias.com\/hi\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/121255\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":121257,"href":"https:\/\/pwonlyias.com\/hi\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/121255\/revisions\/121257"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/pwonlyias.com\/hi\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=121255"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/pwonlyias.com\/hi\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=121255"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/pwonlyias.com\/hi\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=121255"},{"taxonomy":"paper","embeddable":true,"href":"https:\/\/pwonlyias.com\/hi\/wp-json\/wp\/v2\/paper?post=121255"},{"taxonomy":"subject","embeddable":true,"href":"https:\/\/pwonlyias.com\/hi\/wp-json\/wp\/v2\/subject?post=121255"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}