{"id":133206,"date":"2026-07-10T15:02:14","date_gmt":"2026-07-10T09:32:14","guid":{"rendered":"https:\/\/pwonlyias.com\/hi\/?p=133206"},"modified":"2026-07-10T15:36:48","modified_gmt":"2026-07-10T10:06:48","slug":"news-in-shorts-567","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/pwonlyias.com\/hi\/current-affairs\/news-in-shorts-567\/","title":{"rendered":"\u0938\u0902\u0915\u094d\u0937\u093f\u092a\u094d\u0924 \u0938\u092e\u093e\u091a\u093e\u0930"},"content":{"rendered":"<span class=\"vc_green_button\"><\/p>\n<table>\n<tbody>\n<tr>\n<td>\n<h4 style=\"text-align: center;\"><strong>\u0938\u094d\u092e\u093e\u0930\u094d\u091f \u092f\u093e\u0915 \u0928\u093f\u0917\u0930\u093e\u0928\u0940 \u0909\u092a\u0915\u0930\u0923<\/strong><\/h4>\n<p style=\"text-align: center;\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"alignnone size-medium wp-image-133235\" src=\"https:\/\/pwonlyias.com\/hi\/wp-content\/uploads\/2026\/07\/10-3-300x169.png\" alt=\"\" width=\"300\" height=\"169\" srcset=\"https:\/\/pwonlyias.com\/hi\/wp-content\/uploads\/2026\/07\/10-3-300x169.png 300w, https:\/\/pwonlyias.com\/hi\/wp-content\/uploads\/2026\/07\/10-3-1024x576.png 1024w, https:\/\/pwonlyias.com\/hi\/wp-content\/uploads\/2026\/07\/10-3-768x432.png 768w, https:\/\/pwonlyias.com\/hi\/wp-content\/uploads\/2026\/07\/10-3-360x203.png 360w, https:\/\/pwonlyias.com\/hi\/wp-content\/uploads\/2026\/07\/10-3.png 1200w\" sizes=\"(max-width: 300px) 100vw, 300px\" \/><\/p>\n<\/td>\n<td style=\"text-align: justify;\">\u092d\u093e\u0930\u0924\u0940\u092f \u0935\u0948\u091c\u094d\u091e\u093e\u0928\u093f\u0915\u094b\u0902 \u0928\u0947 \u0939\u093f\u092e\u093e\u0932\u092f\u0940 \u0938\u0940\u092e\u093e \u0915\u094d\u0937\u0947\u0924\u094d\u0930\u094b\u0902 \u092e\u0947\u0902 \u0930\u0939\u0928\u0947 \u0935\u093e\u0932\u0947 \u0909\u091a\u094d\u091a-\u090a\u0901\u091a\u093e\u0908 \u0935\u093e\u0932\u0947 \u092f\u093e\u0915\u094b\u0902 \u0915\u0947 \u0938\u094d\u0935\u093e\u0938\u094d\u0925\u094d\u092f, \u0917\u0924\u093f\u0935\u093f\u0927\u093f\u092f\u094b\u0902 \u0914\u0930 \u0924\u0928\u093e\u0935 \u0915\u0940 \u0928\u093f\u0917\u0930\u093e\u0928\u0940 \u0915\u0947 \u0932\u093f\u090f IoT-\u0906\u0927\u093e\u0930\u093f\u0924 \u0938\u094d\u092e\u093e\u0930\u094d\u091f \u0915\u0949\u0932\u0930 \u0935\u093f\u0915\u0938\u093f\u0924 \u0915\u093f\u092f\u093e \u0939\u0948\u0964<\/p>\n<h4><strong>\u0938\u094d\u092e\u093e\u0930\u094d\u091f \u092f\u093e\u0915 \u0928\u093f\u0917\u0930\u093e\u0928\u0940 \u0909\u092a\u0915\u0930\u0923 (<\/strong><strong>Smart Yak Monitoring Device)<\/strong><\/h4>\n<ul>\n<li><strong>\u0938\u094d\u092e\u093e\u0930\u094d\u091f \u092f\u093e\u0915 \u0928\u093f\u0917\u0930\u093e\u0928\u0940 \u0909\u092a\u0915\u0930\u0923<\/strong> \u090f\u0915 <strong>\u0907\u0902\u091f\u0930\u0928\u0947\u091f \u0911\u092b \u0925\u093f\u0902\u0917\u094d\u0938 (<\/strong><strong>IoT) \u0906\u0927\u093e\u0930\u093f\u0924 \u0938\u094d\u092e\u093e\u0930\u094d\u091f \u0915\u0949\u0932\u0930<\/strong> \u0939\u0948, \u091c\u093f\u0938\u0947 \u092f\u093e\u0915 \u0915\u0947 \u0938\u094d\u0935\u093e\u0938\u094d\u0925\u094d\u092f \u0914\u0930 \u0917\u0924\u093f\u0935\u093f\u0927\u093f\u092f\u094b\u0902 \u0915\u0940 <strong>\u0935\u093e\u0938\u094d\u0924\u0935\u093f\u0915 \u0938\u092e\u092f (<\/strong><strong>Real-time) \u0928\u093f\u0917\u0930\u093e\u0928\u0940<\/strong> \u0915\u0947 \u0932\u093f\u090f \u0935\u093f\u0915\u0938\u093f\u0924 \u0915\u093f\u092f\u093e \u0917\u092f\u093e \u0939\u0948\u0964<\/li>\n<li><strong>\u0935\u093f\u0915\u0938\u093f\u0924 \u0915\u0930\u0928\u0947 \u0935\u093e\u0932\u093e \u0938\u0902\u0938\u094d\u0925\u093e\u0928<\/strong><strong><br \/>\n\u092d\u093e\u0930\u0924\u0940\u092f \u0915\u0943\u0937\u093f \u0905\u0928\u0941\u0938\u0902\u0927\u093e\u0928 \u092a\u0930\u093f\u0937\u0926\u2013\u0930\u093e\u0937\u094d\u091f\u094d\u0930\u0940\u092f \u092f\u093e\u0915 \u0905\u0928\u0941\u0938\u0902\u0927\u093e\u0928 \u0915\u0947\u0902\u0926\u094d\u0930 (ICAR\u2013NRC-Y), \u0926\u093f\u0930\u093e\u0902\u0917, \u0905\u0930\u0941\u0923\u093e\u091a\u0932 \u092a\u094d\u0930\u0926\u0947\u0936<\/strong> \u0928\u0947 <strong>\u0905\u0938\u092e \u0921\u0949\u0928 \u092c\u0949\u0938\u094d\u0915\u094b \u0935\u093f\u0936\u094d\u0935\u0935\u093f\u0926\u094d\u092f\u093e\u0932\u092f<\/strong><strong>, \u0917\u0941\u0935\u093e\u0939\u093e\u091f\u0940<\/strong> \u0915\u0947 \u0938\u0939\u092f\u094b\u0917 \u0938\u0947 \u0907\u0938\u0947 \u0935\u093f\u0915\u0938\u093f\u0924 \u0915\u093f\u092f\u093e \u0939\u0948\u0964<\/li>\n<\/ul>\n<h4><strong>\u092d\u093e\u0930\u0924\u0940\u092f \u092f\u093e\u0915 (<\/strong><strong><em>Bos grunniens<\/em><\/strong><strong>) \u0915\u0947 \u092c\u093e\u0930\u0947 \u092e\u0947\u0902\u00a0<\/strong><\/h4>\n<ul>\n<li><strong>\u092d\u093e\u0930\u0924\u0940\u092f \u092f\u093e\u0915 <\/strong><strong><em>(Bos grunniens)<\/em><\/strong> \u090f\u0915 <strong>\u092a\u093e\u0932\u0924\u0942 \u0917\u094b\u0935\u0902\u0936\u0940\u092f \u092a\u0936\u0941<\/strong> \u0939\u0948, \u091c\u093f\u0938\u0947 <strong>&#8220;\u0939\u093f\u092e\u093e\u0932\u092f \u0915\u093e \u091c\u0939\u093e\u091c&#8221; (Ship of the Himalayas)<\/strong> \u0915\u0939\u093e \u091c\u093e\u0924\u093e \u0939\u0948\u0964<\/li>\n<li>\u092f\u0939 \u0939\u093f\u092e\u093e\u0932\u092f\u0940 \u0938\u092e\u0941\u0926\u093e\u092f\u094b\u0902 \u0915\u0947 \u0932\u093f\u090f <strong>\u0926\u0942\u0927<\/strong><strong>, \u092e\u093e\u0902\u0938, \u090a\u0928, \u092a\u0930\u093f\u0935\u0939\u0928 \u0914\u0930 \u092d\u093e\u0930 \u0935\u0939\u0928 (Draught Power)<\/strong> \u0915\u093e \u090f\u0915 \u092e\u0939\u0924\u094d\u0924\u094d\u0935\u092a\u0942\u0930\u094d\u0923 \u0938\u094d\u0930\u094b\u0924 \u0939\u0948\u0964<\/li>\n<li><strong>\u092d\u093e\u0930\u0924 \u092e\u0947\u0902 \u092f\u093e\u0915\u094b\u0902 \u0915\u0940 \u0938\u0902\u0916\u094d\u092f\u093e: <\/strong><strong>20\u0935\u0940\u0902 \u092a\u0936\u0941\u0927\u0928 \u0917\u0923\u0928\u093e<\/strong> \u0915\u0947 \u0905\u0928\u0941\u0938\u093e\u0930 \u092d\u093e\u0930\u0924 \u092e\u0947\u0902 \u0932\u0917\u092d\u0917 <strong>58,000 \u092f\u093e\u0915<\/strong> \u0909\u092a\u0938\u094d\u0925\u093f\u0924 \u0939\u0948\u0902\u0964 \u0907\u0928\u092e\u0947\u0902 \u0938\u0947 \u0932\u0917\u092d\u0917 \u0906\u0927\u0947 \u092f\u093e\u0915 <strong>\u0932\u0926\u094d\u0926\u093e\u0916<\/strong> \u092e\u0947\u0902 \u092a\u093e\u090f \u091c\u093e\u0924\u0947 \u0939\u0948\u0902\u0964 \u0905\u0928\u094d\u092f \u092f\u093e\u0915 <strong>\u0905\u0930\u0941\u0923\u093e\u091a\u0932 \u092a\u094d\u0930\u0926\u0947\u0936<\/strong><strong>, \u0938\u093f\u0915\u094d\u0915\u093f\u092e, \u0939\u093f\u092e\u093e\u091a\u0932 \u092a\u094d\u0930\u0926\u0947\u0936 \u0914\u0930 \u0909\u0924\u094d\u0924\u0930\u093e\u0916\u0902\u0921<\/strong> \u092e\u0947\u0902 \u092a\u093e\u090f \u091c\u093e\u0924\u0947 \u0939\u0948\u0902\u0964<\/li>\n<li><strong>\u0935\u093f\u0936\u0947\u0937\u0924\u093e\u090f\u0901<\/strong>\n<ul>\n<li>\u092f\u093e\u0915 <strong>8,000 \u092b\u0940\u091f (\u0932\u0917\u092d\u0917 2,400 \u092e\u0940\u091f\u0930) \u0938\u0947 \u0905\u0927\u093f\u0915 \u090a\u0901\u091a\u093e\u0908<\/strong> \u0935\u093e\u0932\u0947 \u0915\u094d\u0937\u0947\u0924\u094d\u0930\u094b\u0902 \u092e\u0947\u0902 \u0915\u092e \u0911\u0915\u094d\u0938\u0940\u091c\u0928 \u0914\u0930 \u0905\u0924\u094d\u092f\u0927\u093f\u0915 \u0920\u0902\u0921 \u091c\u0948\u0938\u0940 \u092a\u0930\u093f\u0938\u094d\u0925\u093f\u0924\u093f\u092f\u094b\u0902 \u092e\u0947\u0902 \u091c\u0940\u0935\u093f\u0924 \u0930\u0939\u0928\u0947 \u0915\u0947 \u0932\u093f\u090f \u0905\u0928\u0941\u0915\u0942\u0932\u093f\u0924 \u0939\u094b\u0924\u0947 \u0939\u0948\u0902\u0964<\/li>\n<li>\u0907\u0928\u0915\u0947 \u0936\u0930\u0940\u0930 \u092a\u0930 <strong>\u0918\u0928\u093e \u090a\u0928\u0940 \u0906\u0935\u0930\u0923 (<\/strong><strong>Thick Woolly Coat)<\/strong> \u0939\u094b\u0924\u093e \u0939\u0948, \u091c\u094b \u0920\u0902\u0921 \u0938\u0947 \u0938\u0941\u0930\u0915\u094d\u0937\u093e \u092a\u094d\u0930\u0926\u093e\u0928 \u0915\u0930\u0924\u093e \u0939\u0948\u0964 \u0907\u0928\u092e\u0947\u0902 <strong>\u092c\u0921\u093c\u0947 \u092b\u0947\u092b\u0921\u093c\u0947 (<\/strong><strong>Large Lungs)<\/strong> \u0914\u0930 <strong>\u0939\u0940\u092e\u094b\u0917\u094d\u0932\u094b\u092c\u093f\u0928 \u0915\u0940 \u0909\u091a\u094d\u091a \u0938\u093e\u0902\u0926\u094d\u0930\u0924\u093e (<\/strong><strong>High Haemoglobin Concentration)<\/strong> \u0939\u094b\u0924\u0940 \u0939\u0948, \u091c\u093f\u0938\u0938\u0947 \u092f\u0947 \u0915\u092e \u0911\u0915\u094d\u0938\u0940\u091c\u0928 \u0935\u093e\u0932\u0947 \u0909\u091a\u094d\u091a \u092a\u0930\u094d\u0935\u0924\u0940\u092f \u0915\u094d\u0937\u0947\u0924\u094d\u0930\u094b\u0902 \u092e\u0947\u0902 \u091c\u0940\u0935\u093f\u0924 \u0930\u0939 \u092a\u093e\u0924\u0947 \u0939\u0948\u0902\u0964<\/li>\n<\/ul>\n<\/li>\n<\/ul>\n<h4><strong>\u092f\u093e\u0915 \u0915\u093e \u0935\u0930\u094d\u0917\u0940\u0915\u0930\u0923<\/strong><\/h4>\n<ul>\n<li><strong>\u091c\u0902\u0917\u0932\u0940 \u092f\u093e\u0915 (<\/strong><strong><em>Bos mutus<\/em><\/strong><strong>): <\/strong>\u0907\u0938\u0947 <strong>&#8220;\u0938\u093e\u0907\u0932\u0947\u0902\u091f \u092c\u0941\u0932 (Silent Bull)&#8221;<\/strong> \u0915\u0947 \u0928\u093e\u092e \u0938\u0947 \u092d\u0940 \u091c\u093e\u0928\u093e \u091c\u093e\u0924\u093e \u0939\u0948\u0964 \u091c\u0902\u0917\u0932\u0940 \u092f\u093e\u0915 <strong>\u0905\u092a\u093e\u0932\u0924\u0942 \u092a\u0948\u0924\u0943\u0915 \u0935\u0902\u0936\u093e\u0935\u0932\u0940 (<\/strong><strong>Undomesticated Ancestral Lineage)<\/strong> \u0915\u093e \u092a\u094d\u0930\u0924\u093f\u0928\u093f\u0927\u093f\u0924\u094d\u0935 \u0915\u0930\u0924\u093e \u0939\u0948\u0964\n<ul>\n<li>\u0935\u0930\u094d\u0924\u092e\u093e\u0928 \u092e\u0947\u0902 \u0907\u0938\u0915\u0947 \u0915\u0947\u0935\u0932 <strong>15,000 \u0938\u0947 20,000 \u091c\u0940\u0935\u093f\u0924 \u0938\u0926\u0938\u094d\u092f<\/strong> \u092c\u091a\u0947 \u0939\u0948\u0902\u0964 \u092f\u0947 \u092e\u0941\u0916\u094d\u092f \u0930\u0942\u092a \u0938\u0947 <strong>\u0924\u093f\u092c\u094d\u092c\u0924 \u0915\u0947 \u091a\u093e\u0902\u0917\u0924\u093e\u0902\u0917 (<\/strong><strong>Changtang) \u0915\u094d\u0937\u0947\u0924\u094d\u0930<\/strong> \u0915\u0947 \u0926\u0942\u0930\u0938\u094d\u0925 \u090f\u0935\u0902 \u0938\u0902\u0930\u0915\u094d\u0937\u093f\u0924 \u0905\u092d\u094d\u092f\u093e\u0930\u00a0 \u0923\u094d\u092f\u094b\u0902 \u092e\u0947\u0902 \u0915\u0947\u0902\u0926\u094d\u0930\u093f\u0924 \u0939\u0948\u0902\u0964<\/li>\n<\/ul>\n<\/li>\n<li><strong>\u092a\u093e\u0932\u0924\u0942 \u092f\u093e\u0915 (<\/strong><strong><em>Bos grunniens<\/em><\/strong><strong>): <\/strong>\u0907\u0938\u0947 <strong>&#8220;\u0917\u094d\u0930\u0902\u091f\u093f\u0902\u0917 \u092c\u0941\u0932 (Grunting Bull)&#8221;<\/strong> \u0915\u0947 \u0928\u093e\u092e \u0938\u0947 \u092d\u0940 \u091c\u093e\u0928\u093e \u091c\u093e\u0924\u093e \u0939\u0948\u0964 \u0907\u0938 \u092a\u094d\u0930\u091c\u093e\u0924\u093f \u0915\u094b <strong>\u0939\u091c\u093e\u0930\u094b\u0902 \u0935\u0930\u094d\u0937 \u092a\u0942\u0930\u094d\u0935 \u092a\u093e\u0932\u0924\u0942 \u092c\u0928\u093e\u092f\u093e \u0917\u092f\u093e \u0925\u093e\u0964<\/strong>\n<ul>\n<li>\u0935\u093f\u0936\u094d\u0935 \u092e\u0947\u0902 <strong>1.2 \u0915\u0930\u094b\u0921\u093c \u0938\u0947 \u0905\u0927\u093f\u0915 \u092a\u093e\u0932\u0924\u0942 \u092f\u093e\u0915<\/strong> \u092a\u093e\u090f \u091c\u093e\u0924\u0947 \u0939\u0948\u0902\u0964 \u092f\u0947 \u0909\u091a\u094d\u091a-\u090a\u0902\u091a\u093e\u0908 \u0935\u093e\u0932\u0947 \u0938\u092e\u0941\u0926\u093e\u092f\u094b\u0902 \u0915\u0947 \u0932\u093f\u090f \u090f\u0915 <strong>\u092e\u0939\u0924\u094d\u0924\u094d\u0935\u092a\u0942\u0930\u094d\u0923 \u091c\u0940\u0935\u0928 \u0906\u0927\u093e\u0930 (<\/strong><strong>Critical Lifeline)<\/strong> \u0915\u0947 \u0930\u0942\u092a \u092e\u0947\u0902 \u0915\u093e\u0930\u094d\u092f \u0915\u0930\u0924\u0947 \u0939\u0948\u0902 \u0924\u0925\u093e \u092a\u094d\u0930\u0926\u093e\u0928 \u0915\u0930\u0924\u0947 \u0939\u0948\u0902:\n<ul>\n<li><strong>\u0926\u0942\u0927 (<\/strong><strong>Milk)<\/strong><\/li>\n<li><strong>\u092e\u093e\u0902\u0938 (<\/strong><strong>Meat)<\/strong><\/li>\n<li><strong>\u0930\u0947\u0936\u093e\/\u090a\u0928 (<\/strong><strong>Fiber\/Wool)<\/strong><\/li>\n<li><strong>\u0908\u0902\u0927\u0928 \u0915\u0947 \u0932\u093f\u090f \u0917\u094b\u092c\u0930 (<\/strong><strong>Dung for Fuel)<\/strong><\/li>\n<\/ul>\n<\/li>\n<li>\u092d\u093e\u0930\u0924 \u092e\u0947\u0902 \u0932\u0917\u092d\u0917 <strong>58,000 \u092a\u093e\u0932\u0924\u0942 \u092f\u093e\u0915 (<em>Bos grunniens<\/em>)<\/strong> \u092a\u093e\u090f \u091c\u093e\u0924\u0947 \u0939\u0948\u0902\u0964 \u092d\u093e\u0930\u0924 \u092e\u0947\u0902 \u0938\u0930\u094d\u0935\u093e\u0927\u093f\u0915 \u0938\u0902\u0916\u094d\u092f\u093e <strong>\u0932\u0926\u094d\u0926\u093e\u0916<\/strong> \u092e\u0947\u0902 \u0939\u0948, \u091c\u093f\u0938\u0915\u0947 \u092c\u093e\u0926 <strong>\u0905\u0930\u0941\u0923\u093e\u091a\u0932 \u092a\u094d\u0930\u0926\u0947\u0936<\/strong> \u0915\u093e \u0938\u094d\u0925\u093e\u0928 \u0939\u0948\u0964<\/li>\n<\/ul>\n<\/li>\n<li><strong>\u0938\u0902\u0930\u0915\u094d\u0937\u0923 \u0938\u094d\u0925\u093f\u0924\u093f<\/strong><\/li>\n<li style=\"list-style-type: none;\">\n<ul>\n<li><strong>IUCN \u0930\u0947\u0921 \u0932\u093f\u0938\u094d\u091f (\u091c\u0902\u0917\u0932\u0940 \u092f\u093e\u0915):<\/strong> \u0938\u0941\u092d\u0947\u0926\u094d\u092f\u00a0 (Vulnerable)<\/li>\n<li><strong>\u0935\u0928\u094d\u092f\u091c\u0940\u0935 (\u0938\u0902\u0930\u0915\u094d\u0937\u0923) \u0905\u0927\u093f\u0928\u093f\u092f\u092e<\/strong><strong>, 1972:<\/strong> \u0905\u0928\u0941\u0938\u0942\u091a\u0940-I (Schedule I)<\/li>\n<\/ul>\n<\/li>\n<\/ul>\n<h4><strong>\u00a0\u091c\u0902\u0917\u0932\u0940 \u092f\u093e\u0915 (Wild Yak)<\/strong><\/h4>\n<ul>\n<li><strong>\u092d\u093e\u0930\u0924 \u092e\u0947\u0902 <\/strong>\u092a\u093e\u0932\u0924\u0942 \u092f\u093e\u0915 \u0915\u094b <strong>\u0935\u0928\u094d\u092f\u091c\u0940\u0935 (\u0938\u0902\u0930\u0915\u094d\u0937\u0923) \u0905\u0927\u093f\u0928\u093f\u092f\u092e<\/strong><strong>, 1972<\/strong> \u0915\u0940 \u0905\u0928\u0941\u0938\u0942\u091a\u093f\u092f\u094b\u0902 \u0915\u0947 \u0905\u0902\u0924\u0930\u094d\u0917\u0924 \u0935\u0930\u094d\u0917\u0940\u0915\u0943\u0924 \u092f\u093e \u092a\u094d\u0930\u092c\u0902\u0927\u093f\u0924 \u0928\u0939\u0940\u0902 \u0915\u093f\u092f\u093e \u091c\u093e\u0924\u093e \u0939\u0948\u0964 \u092f\u0939 \u0905\u0927\u093f\u0928\u093f\u092f\u092e \u0907\u0928\u094d\u0939\u0947\u0902 \u0938\u094d\u092a\u0937\u094d\u091f \u0930\u0942\u092a \u0938\u0947 <strong>\u092a\u0936\u0941\u0927\u0928 (<\/strong><strong>Livestock) \u0914\u0930 \u0915\u0943\u0937\u093f \u092a\u0936\u0941 (Farm Animals)<\/strong> \u0915\u0947 \u0930\u0942\u092a \u092e\u0947\u0902 \u0935\u0930\u094d\u0917\u0940\u0915\u0943\u0924 \u0915\u0930\u0924\u0947 \u0939\u0941\u090f \u091b\u0942\u091f \u092a\u094d\u0930\u0926\u093e\u0928 \u0915\u0930\u0924\u093e \u0939\u0948\u0964<\/li>\n<li><strong>\u092d\u093e\u0930\u0924\u0940\u092f \u0916\u093e\u0926\u094d\u092f \u0938\u0941\u0930\u0915\u094d\u0937\u093e \u090f\u0935\u0902 \u092e\u093e\u0928\u0915 \u092a\u094d\u0930\u093e\u0927\u093f\u0915\u0930\u0923 (<\/strong><strong>FSSAI) <\/strong>\u0939\u093f\u092e\u093e\u0932\u092f\u0940 \u092f\u093e\u0915 \u0915\u094b \u0915\u0947\u0935\u0932 <strong>&#8220;\u0916\u093e\u0926\u094d\u092f \u092a\u0936\u0941 (Food Animal)&#8221;<\/strong> \u0915\u0947 \u0930\u0942\u092a \u092e\u0947\u0902 \u092e\u093e\u0928\u094d\u092f\u0924\u093e \u0926\u0947\u0924\u093e \u0939\u0948\u0964<\/li>\n<li><strong>CITES: \u092a\u0930\u093f\u0936\u093f\u0937\u094d\u091f-I (Appendix I) \u2013 \u091c\u0902\u0917\u0932\u0940 \u092f\u093e\u0915 (Wild Yak)<\/strong><\/li>\n<\/ul>\n<\/td>\n<\/tr>\n<tr style=\"text-align: justify;\">\n<td>\n<h4 style=\"text-align: center;\"><strong>\u092a\u093f\u0928\u093e\u0915\u093e \u0932\u0902\u092c\u0940 \u0926\u0942\u0930\u0940 \u0928\u093f\u0930\u094d\u0926\u0947\u0936\u093f\u0924 \u0930\u0949\u0915\u0947\u091f (<\/strong><strong>LRGR)\u00a0<\/strong><\/h4>\n<p style=\"text-align: center;\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"alignnone size-medium wp-image-133236\" src=\"https:\/\/pwonlyias.com\/hi\/wp-content\/uploads\/2026\/07\/11-300x255.png\" alt=\"\" width=\"300\" height=\"255\" srcset=\"https:\/\/pwonlyias.com\/hi\/wp-content\/uploads\/2026\/07\/11-300x255.png 300w, https:\/\/pwonlyias.com\/hi\/wp-content\/uploads\/2026\/07\/11-360x306.png 360w, https:\/\/pwonlyias.com\/hi\/wp-content\/uploads\/2026\/07\/11.png 385w\" sizes=\"(max-width: 300px) 100vw, 300px\" \/><\/p>\n<\/td>\n<td><strong>\u0939\u093e\u0932 \u0939\u0940 \u092e\u0947\u0902 \u0930\u0915\u094d\u0937\u093e \u0905\u0928\u0941\u0938\u0902\u0927\u093e\u0928 \u090f\u0935\u0902 \u0935\u093f\u0915\u093e\u0938 \u0938\u0902\u0917\u0920\u0928 (<\/strong><strong>DRDO) \u0928\u0947 \u0913\u0921\u093f\u0936\u093e \u0915\u0947 \u091a\u093e\u0901\u0926\u0940\u092a\u0941\u0930 \u0938\u094d\u0925\u093f\u0924 \u090f\u0915\u0940\u0915\u0943\u0924 \u092a\u0930\u0940\u0915\u094d\u0937\u0923 \u0930\u0947\u0902\u091c (Integrated Test Range- ITR) \u092e\u0947\u0902 \u092a\u093f\u0928\u093e\u0915\u093e \u0932\u0949\u0928\u094d\u0917 \u0930\u0947\u0902\u091c \u0917\u093e\u0907\u0921\u0947\u0921 \u0930\u0949\u0915\u0947\u091f (Pinaka Long Range Guided Rocket- LRGR) \u0915\u093e \u0938\u092b\u0932 \u0909\u0921\u093c\u093e\u0928 \u092a\u0930\u0940\u0915\u094d\u0937\u0923 \u0915\u093f\u092f\u093e\u0964<\/strong><\/p>\n<h4><strong>\u092a\u093f\u0928\u093e\u0915\u093e \u0932\u0902\u092c\u0940 \u0926\u0942\u0930\u0940 \u0928\u093f\u0930\u094d\u0926\u0947\u0936\u093f\u0924 \u0930\u0949\u0915\u0947\u091f (<\/strong><strong>LRGR) \u0915\u0947 \u092c\u093e\u0930\u0947 \u092e\u0947\u0902<\/strong><\/h4>\n<ul>\n<li>\u092f\u0939 <strong>\u092d\u093e\u0930\u0924\u0940\u092f \u0938\u0947\u0928\u093e \u0915\u093e \u092a\u093f\u0928\u093e\u0915\u093e \u092e\u0932\u094d\u091f\u0940\u092a\u0932 \u0932\u0949\u0928\u094d\u091a \u0930\u0949\u0915\u0947\u091f \u0938\u093f\u0938\u094d\u091f\u092e (<\/strong><strong>MLRS)<\/strong> \u0915\u0947 \u0932\u093f\u090f \u0935\u093f\u0915\u0938\u093f\u0924 <strong>\u0935\u093f\u0938\u094d\u0924\u093e\u0930\u093f\u0924 \u092e\u093e\u0930\u0915 \u0915\u094d\u0937\u092e\u0924\u093e (<\/strong><strong>Extended-Range) \u0935\u093e\u0932\u093e, \u0938\u091f\u0940\u0915-\u0928\u093f\u0930\u094d\u0926\u0947\u0936\u093f\u0924 (Precision-Guided) \u0930\u0949\u0915\u0947\u091f<\/strong> \u0939\u0948\u0964<\/li>\n<li><strong>\u092a\u093f\u0928\u093e\u0915\u093e \u092e\u0932\u094d\u091f\u0940\u092a\u0932 \u0932\u0949\u0928\u094d\u091a \u0930\u0949\u0915\u0947\u091f \u0938\u093f\u0938\u094d\u091f\u092e (<\/strong><strong>MLRS):<\/strong>\n<ul>\n<li>\u092f\u0939 \u090f\u0915 <strong>\u092f\u0941\u0926\u094d\u0927 <\/strong><strong>, \u0938\u092d\u0940 \u092e\u094c\u0938\u092e\u094b\u0902 \u092e\u0947\u0902 \u0915\u093e\u0930\u094d\u092f \u0915\u0930\u0928\u0947 \u0935\u093e\u0932\u0940, \u0905\u092a\u094d\u0930\u0924\u094d\u092f\u0915\u094d\u0937 \u092a\u094d\u0930\u0939\u093e\u0930 (Indirect-Fire) \u0915\u0930\u0928\u0947 \u0935\u093e\u0932\u0940 \u092a\u094d\u0930\u0923\u093e\u0932\u0940<\/strong> \u0939\u0948\u0964<\/li>\n<\/ul>\n<\/li>\n<\/ul>\n<h4><strong>\u092a\u093f\u0928\u093e\u0915\u093e \u0932\u0902\u092c\u0940 \u0926\u0942\u0930\u0940 \u0928\u093f\u0930\u094d\u0926\u0947\u0936\u093f\u0924 \u0930\u0949\u0915\u0947\u091f (<\/strong><strong>LRGR) \u0915\u0940 \u092a\u094d\u0930\u092e\u0941\u0916 \u0935\u093f\u0936\u0947\u0937\u0924\u093e\u090f\u0901<\/strong><\/h4>\n<ul>\n<li><strong>\u092a\u0930\u0940\u0915\u094d\u0937\u093f\u0924 \u0928\u094d\u092f\u0942\u0928\u0924\u092e \u092e\u093e\u0930\u0915 \u0926\u0942\u0930\u0940 (<\/strong><strong>Minimum Range Tested): <\/strong>\u0907\u0938\u0915\u093e <strong>60 \u0915\u093f\u092e\u0940. \u0915\u0940 \u0909\u092a\u092f\u094b\u0917\u0915\u0930\u094d\u0924\u093e-\u0928\u093f\u0930\u094d\u0927\u093e\u0930\u093f\u0924 \u0928\u094d\u092f\u0942\u0928\u0924\u092e \u092e\u093e\u0930\u0915 \u0926\u0942\u0930\u0940<\/strong> \u0915\u0947 \u0932\u093f\u090f \u0938\u092b\u0932 \u092a\u0930\u0940\u0915\u094d\u0937\u0923 \u0915\u093f\u092f\u093e \u0917\u092f\u093e\u0964<\/li>\n<li><strong>\u0909\u091a\u094d\u091a \u0938\u091f\u0940\u0915\u0924\u093e (<\/strong><strong>High Accuracy): <\/strong>\u0930\u0949\u0915\u0947\u091f \u0928\u0947 \u0938\u092d\u0940 \u0928\u093f\u092f\u094b\u091c\u093f\u0924 <strong>\u0909\u0921\u093c\u093e\u0928 \u0915\u0947 \u0926\u094c\u0930\u093e\u0928 \u0915\u0947 \u092f\u0941\u0926\u094d\u0927\u093e\u092d\u094d\u092f\u093e\u0938 (<\/strong><strong>In-flight Manoeuvres)<\/strong> \u0938\u092b\u0932\u0924\u093e\u092a\u0942\u0930\u094d\u0935\u0915 \u092a\u0942\u0930\u0947 \u0915\u093f\u090f\u0964 \u0907\u0938\u0928\u0947 <strong>\u092a\u0942\u0930\u094d\u0935\u093e\u0928\u0941\u092e\u093e\u0928\u093f\u0924 \u092a\u094d\u0930\u0915\u094d\u0937\u0947\u092a \u092a\u0925 (<\/strong><strong>Predicted Trajectory)<\/strong> \u0915\u093e \u0905\u0928\u0941\u0938\u0930\u0923 \u0915\u0930\u0924\u0947 \u0939\u0941\u090f \u0932\u0915\u094d\u0937\u094d\u092f \u092a\u0930 <strong>\u0909\u091a\u094d\u091a \u0938\u091f\u0940\u0915\u0924\u093e<\/strong> \u0915\u0947 \u0938\u093e\u0925 \u092a\u094d\u0930\u0939\u093e\u0930 \u0915\u093f\u092f\u093e\u0964<\/li>\n<li><strong>\u0932\u0949\u0928\u094d\u091a\u0930 \u0938\u0902\u0917\u0924\u0924\u093e (<\/strong><strong>Launcher Compatibility): <\/strong>\u0907\u0938\u0915\u093e \u092a\u094d\u0930\u0915\u094d\u0937\u0947\u092a\u0923 <strong>\u092a\u093f\u0928\u093e\u0915\u093e \u0932\u0949\u0928\u094d\u091a\u0930<\/strong> \u0938\u0947 \u0915\u093f\u092f\u093e \u0917\u092f\u093e\u0964 \u0907\u0938\u0938\u0947 \u092f\u0939 \u092a\u094d\u0930\u0926\u0930\u094d\u0936\u093f\u0924 \u0939\u0941\u0906 \u0915\u093f <strong>\u092d\u093f\u0928\u094d\u0928-\u092d\u093f\u0928\u094d\u0928 \u092e\u093e\u0930\u0915 \u0926\u0942\u0930\u0940 \u0935\u093e\u0932\u0947 \u092a\u093f\u0928\u093e\u0915\u093e \u0915\u0947 \u0935\u093f\u092d\u093f\u0928\u094d\u0928 \u0938\u0902\u0938\u094d\u0915\u0930\u0923\u094b\u0902<\/strong> \u0915\u093e \u092a\u094d\u0930\u0915\u094d\u0937\u0947\u092a\u0923 <strong>\u090f\u0915 \u0939\u0940 \u0932\u0949\u0928\u094d\u091a\u0930<\/strong> \u0938\u0947 \u0915\u093f\u092f\u093e \u091c\u093e \u0938\u0915\u0924\u093e \u0939\u0948\u0964<\/li>\n<li><strong>\u0935\u093f\u0915\u093e\u0938 (<\/strong><strong>Development): <\/strong>\u0907\u0938\u0947 <strong>DRDO<\/strong> \u0915\u0947 <strong>\u0906\u0930\u094d\u092e\u093e\u092e\u0947\u0902\u091f \u0930\u093f\u0938\u0930\u094d\u091a \u090f\u0902\u0921 \u0921\u0947\u0935\u0932\u092a\u092e\u0947\u0902\u091f \u090f\u0938\u094d\u091f\u0948\u092c\u094d\u0932\u093f\u0936\u092e\u0947\u0902\u091f (<\/strong><strong>ARDE)<\/strong> \u0926\u094d\u0935\u093e\u0930\u093e <strong>\u0939\u093e\u0908 \u090f\u0928\u0930\u094d\u091c\u0940 \u092e\u0948\u091f\u0947\u0930\u093f\u092f\u0932\u094d\u0938 \u0930\u093f\u0938\u0930\u094d\u091a \u0932\u0947\u092c\u094b\u0930\u0947\u091f\u0930\u0940 (<\/strong><strong>HEMRL)<\/strong> \u0915\u0947 \u0938\u0939\u092f\u094b\u0917 \u0938\u0947 \u0935\u093f\u0915\u0938\u093f\u0924 \u0915\u093f\u092f\u093e \u0917\u092f\u093e \u0939\u0948\u0964 \u0907\u0938\u0915\u0947 \u0935\u093f\u0915\u093e\u0938 \u092e\u0947\u0902 <strong>\u0921\u093f\u092b\u0947\u0902\u0938 \u0930\u093f\u0938\u0930\u094d\u091a \u090f\u0902\u0921 \u0921\u0947\u0935\u0932\u092a\u092e\u0947\u0902\u091f \u0932\u0947\u092c\u094b\u0930\u0947\u091f\u0930\u0940 (<\/strong><strong>DRDL)<\/strong> \u0924\u0925\u093e <strong>\u0930\u093f\u0938\u0930\u094d\u091a \u0938\u0947\u0902\u091f\u0930 \u0907\u092e\u093e\u0930\u0924 (<\/strong><strong>RCI)<\/strong> \u0915\u093e \u092d\u0940 \u0938\u0939\u092f\u094b\u0917 \u0930\u0939\u093e\u0964<\/li>\n<\/ul>\n<\/td>\n<\/tr>\n<tr style=\"text-align: justify;\">\n<td>\n<h4 style=\"text-align: center;\"><strong>\u092a\u094d\u0930\u092e\u094d\u092c\u093e\u0928\u0928 \u092e\u0902\u0926\u093f\u0930 \u092a\u0930\u093f\u0938\u0930<\/strong><\/h4>\n<p style=\"text-align: center;\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"alignnone size-full wp-image-133237\" src=\"https:\/\/pwonlyias.com\/hi\/wp-content\/uploads\/2026\/07\/12.png\" alt=\"\" width=\"275\" height=\"183\" \/><\/p>\n<p>\u00a0<\/td>\n<td>\u0939\u093e\u0932 \u0939\u0940 \u092e\u0947\u0902 \u092d\u093e\u0930\u0924 \u0914\u0930 \u0907\u0902\u0921\u094b\u0928\u0947\u0936\u093f\u092f\u093e \u0928\u0947 \u092f\u0942\u0928\u0947\u0938\u094d\u0915\u094b \u0935\u093f\u0936\u094d\u0935 \u0927\u0930\u094b\u0939\u0930 \u0938\u094d\u0925\u0932 \u092a\u094d\u0930\u092e\u094d\u092c\u093e\u0928\u0928 \u092e\u0902\u0926\u093f\u0930 \u092a\u0930\u093f\u0938\u0930 \u0915\u0947 \u0938\u0902\u0930\u0915\u094d\u0937\u0923 \u090f\u0935\u0902 \u091c\u0940\u0930\u094d\u0923\u094b\u0926\u094d\u0927\u093e\u0930 \u0939\u0947\u0924\u0941 \u090f\u0915 \u0938\u0902\u092f\u0941\u0915\u094d\u0924 \u092a\u0930\u093f\u092f\u094b\u091c\u0928\u093e \u092a\u094d\u0930\u093e\u0930\u0902\u092d \u0915\u0940 \u0939\u0948, \u091c\u093f\u0938\u092e\u0947\u0902 \u092d\u093e\u0930\u0924 \u0915\u0940 \u0913\u0930 \u0938\u0947 \u092d\u093e\u0930\u0924\u0940\u092f \u092a\u0941\u0930\u093e\u0924\u0924\u094d\u0935 \u0938\u0930\u094d\u0935\u0947\u0915\u094d\u0937\u0923 (ASI) \u0928\u0947\u0924\u0943\u0924\u094d\u0935 \u0915\u0930 \u0930\u0939\u093e \u0939\u0948\u0964<\/p>\n<h4><strong>\u092a\u094d\u0930\u092e\u094d\u092c\u093e\u0928\u0928 \u092e\u0902\u0926\u093f\u0930 \u092a\u0930\u093f\u0938\u0930 \u0915\u0947 \u092c\u093e\u0930\u0947 \u092e\u0947\u0902<\/strong><\/h4>\n<ul>\n<li><strong>\u092a\u094d\u0930\u092e\u094d\u092c\u093e\u0928\u0928<\/strong> \u0907\u0902\u0921\u094b\u0928\u0947\u0936\u093f\u092f\u093e \u0915\u093e <strong>\u0938\u092c\u0938\u0947 \u092c\u0921\u093c\u093e \u0939\u093f\u0902\u0926\u0942 \u092e\u0902\u0926\u093f\u0930 \u092a\u0930\u093f\u0938\u0930<\/strong> \u0924\u0925\u093e \u0926\u0915\u094d\u0937\u093f\u0923-\u092a\u0942\u0930\u094d\u0935 \u090f\u0936\u093f\u092f\u093e \u092e\u0947\u0902 <strong>\u0936\u093e\u0938\u094d\u0924\u094d\u0930\u0940\u092f \u0939\u093f\u0902\u0926\u0942 \u0935\u093e\u0938\u094d\u0924\u0941\u0915\u0932\u093e<\/strong> \u0915\u093e \u090f\u0915 \u0909\u0924\u094d\u0915\u0943\u0937\u094d\u091f \u0909\u0926\u093e\u0939\u0930\u0923 \u0939\u0948\u0964<\/li>\n<li><strong>\u0938\u094d\u0925\u093e\u0928 (<\/strong><strong>Location): <\/strong>\u092f\u0939 <strong>\u092e\u0927\u094d\u092f \u091c\u093e\u0935\u093e (<\/strong><strong>Central Java)<\/strong> \u0915\u0947 <strong>\u092f\u094b\u0917\u094d\u092f\u093e\u0915\u093e\u0930\u094d\u0924\u093e (<\/strong><strong>Yogyakarta)<\/strong> \u092e\u0947\u0902 \u0938\u094d\u0925\u093f\u0924 \u0939\u0948\u0964 \u092f\u0939 <strong>\u092d\u093e\u0930\u0924 \u0914\u0930 \u0907\u0902\u0921\u094b\u0928\u0947\u0936\u093f\u092f\u093e \u0915\u0947 \u092c\u0940\u091a \u0938\u094d\u0925\u093e\u092f\u0940 \u0938\u092d\u094d\u092f\u0924\u093e\u0917\u0924 \u090f\u0935\u0902 \u0938\u093e\u0902\u0938\u094d\u0915\u0943\u0924\u093f\u0915 \u0938\u0902\u092c\u0902\u0927\u094b\u0902<\/strong> \u0915\u093e \u092a\u094d\u0930\u0924\u0940\u0915 \u0939\u0948\u0964<\/li>\n<li><strong>\u0938\u092e\u0930\u094d\u092a\u093f\u0924 (<\/strong><strong>Dedicated To): <\/strong>\u092f\u0939 \u092e\u0902\u0926\u093f\u0930 \u092a\u0930\u093f\u0938\u0930 <strong>\u0924\u094d\u0930\u093f\u092e\u0942\u0930\u094d\u0924\u093f\u2014\u092d\u0917\u0935\u093e\u0928 \u092c\u094d\u0930\u0939\u094d\u092e\u093e<\/strong><strong>, \u092d\u0917\u0935\u093e\u0928 \u0935\u093f\u0937\u094d\u0923\u0941 \u0914\u0930 \u092d\u0917\u0935\u093e\u0928 \u0936\u093f\u0935<\/strong> \u0915\u094b \u0938\u092e\u0930\u094d\u092a\u093f\u0924 \u0939\u0948\u0964<\/li>\n<li><strong>\u0928\u093f\u0930\u094d\u092e\u093e\u0924\u093e (<\/strong><strong>Built By): <\/strong>\u0907\u0938\u0915\u093e \u0928\u093f\u0930\u094d\u092e\u093e\u0923 <strong>9\u0935\u0940\u0902 \u0936\u0924\u093e\u092c\u094d\u0926\u0940 \u0908\u0938\u0935\u0940<\/strong> \u092e\u0947\u0902 <strong>\u092e\u0927\u094d\u092f \u091c\u093e\u0935\u093e \u0915\u0947 \u092e\u093e\u0924\u093e\u0930\u093e\u092e \u0938\u093e\u092e\u094d\u0930\u093e\u091c\u094d\u092f (<\/strong><strong>Mataram Kingdom)<\/strong> \u0915\u0947 <strong>\u0938\u0902\u091c\u092f \u0935\u0902\u0936 (<\/strong><strong>Sanjaya Dynasty)<\/strong> \u0926\u094d\u0935\u093e\u0930\u093e \u0915\u0930\u093e\u092f\u093e \u0917\u092f\u093e\u0964\n<ul>\n<li>\u0907\u0938\u0915\u093e \u0928\u093f\u0930\u094d\u092e\u093e\u0923 <strong>\u0936\u093e\u0939\u0940 \u0936\u0948\u0935 \u092e\u0902\u0926\u093f\u0930 \u092a\u0930\u093f\u0938\u0930 (<\/strong><strong>Royal Shaivite Temple Complex)<\/strong> \u0915\u0947 \u0930\u0942\u092a \u092e\u0947\u0902 \u0915\u093f\u092f\u093e \u0917\u092f\u093e, \u091c\u094b \u091c\u093e\u0935\u093e \u092e\u0947\u0902 <strong>\u0939\u093f\u0902\u0926\u0942 \u0927\u0930\u094d\u092e \u0915\u0947 \u092a\u0941\u0928\u0930\u0941\u0924\u094d\u0925\u093e\u0928<\/strong> \u0915\u094b \u0926\u0930\u094d\u0936\u093e\u0924\u093e \u0939\u0948\u0964<\/li>\n<\/ul>\n<\/li>\n<li><strong>\u092a\u094d\u0930\u092e\u0941\u0916 \u0935\u093f\u0936\u0947\u0937\u0924\u093e\u090f\u0901<\/strong>\n<ul>\n<li>\u092a\u094d\u0930\u093e\u0930\u0902\u092d \u092e\u0947\u0902 \u0907\u0938 \u092a\u0930\u093f\u0938\u0930 \u092e\u0947\u0902 <strong>240 \u092c\u0921\u093c\u0947 \u0914\u0930 \u091b\u094b\u091f\u0947 \u092e\u0902\u0926\u093f\u0930<\/strong> \u0925\u0947, \u091c\u093f\u0938\u0938\u0947 \u092f\u0939 \u0907\u0902\u0921\u094b\u0928\u0947\u0936\u093f\u092f\u093e \u0915\u093e <strong>\u0938\u092c\u0938\u0947 \u092c\u0921\u093c\u093e \u0939\u093f\u0902\u0926\u0942 \u092e\u0902\u0926\u093f\u0930 \u092a\u0930\u093f\u0938\u0930<\/strong> \u092c\u0928\u0924\u093e \u0939\u0948\u0964<\/li>\n<li><strong>\u0915\u0947\u0902\u0926\u094d\u0930\u0940\u092f \u092a\u094d\u0930\u093e\u0902\u0917\u0923 (<\/strong><strong>Central Courtyard)<\/strong> \u092e\u0947\u0902 <strong>\u0936\u093f\u0935<\/strong><strong>, \u0935\u093f\u0937\u094d\u0923\u0941 \u0914\u0930 \u092c\u094d\u0930\u0939\u094d\u092e\u093e<\/strong> \u0915\u094b \u0938\u092e\u0930\u094d\u092a\u093f\u0924 \u0924\u0940\u0928 \u0935\u093f\u0936\u093e\u0932 \u092e\u0902\u0926\u093f\u0930 \u0939\u0948\u0902, \u091c\u093f\u0928\u092e\u0947\u0902 <strong>47 \u092e\u0940\u091f\u0930 \u090a\u0901\u091a\u093e \u0936\u093f\u0935 \u092e\u0902\u0926\u093f\u0930<\/strong> \u0938\u092c\u0938\u0947 \u090a\u0901\u091a\u093e \u0939\u0948\u0964<\/li>\n<li>\u092e\u0941\u0916\u094d\u092f \u092e\u0902\u0926\u093f\u0930\u094b\u0902 \u0915\u0947 \u0938\u093e\u092e\u0928\u0947 \u0924\u0940\u0928 <strong>\u0935\u093e\u0939\u0928 (<\/strong><strong>Vahana) \u092e\u0902\u0926\u093f\u0930<\/strong> \u0938\u094d\u0925\u093f\u0924 \u0939\u0948\u0902, \u091c\u094b \u0915\u094d\u0930\u092e\u0936\u0903 <strong>\u0928\u0902\u0926\u0940 (\u0936\u093f\u0935)<\/strong><strong>, \u0917\u0930\u0941\u0921\u093c (\u0935\u093f\u0937\u094d\u0923\u0941) \u0914\u0930 \u0939\u0902\u0938 (\u092c\u094d\u0930\u0939\u094d\u092e\u093e)<\/strong> \u0915\u094b \u0938\u092e\u0930\u094d\u092a\u093f\u0924 \u0939\u0948\u0902\u0964<\/li>\n<li>\u092e\u0902\u0926\u093f\u0930 \u0915\u0940 \u0926\u0940\u0935\u093e\u0930\u094b\u0902 \u092a\u0930 <strong>\u0930\u093e\u092e\u093e\u092f\u0923<\/strong> \u0914\u0930 <strong>\u092d\u093e\u0917\u0935\u0924 \u092a\u0941\u0930\u093e\u0923<\/strong> \u092a\u0930 \u0906\u0927\u093e\u0930\u093f\u0924 <strong>\u0938\u0942\u0915\u094d\u0937\u094d\u092e \u0909\u0924\u094d\u0915\u0940\u0930\u094d\u0923 \u0909\u092d\u093e\u0930\u0926\u093e\u0930 \u0936\u093f\u0932\u094d\u092a (<\/strong><strong>Bas-reliefs)<\/strong> \u0905\u0902\u0915\u093f\u0924 \u0939\u0948\u0902, \u091c\u094b <strong>\u091c\u093e\u0935\u093e\u0928\u0940 \u0938\u0902\u0938\u094d\u0915\u0943\u0924\u093f \u092e\u0947\u0902 \u092d\u093e\u0930\u0924\u0940\u092f \u092e\u0939\u093e\u0915\u093e\u0935\u094d\u092f\u094b\u0902 \u0915\u0947 \u092a\u094d\u0930\u0938\u093e\u0930<\/strong> \u0915\u094b \u0926\u0930\u094d\u0936\u093e\u0924\u0947 \u0939\u0948\u0902\u0964<\/li>\n<li>\u092f\u0939 \u092a\u0930\u093f\u0938\u0930 <strong>\u092d\u0942\u0915\u0902\u092a<\/strong><strong>, \u091c\u094d\u0935\u093e\u0932\u093e\u092e\u0941\u0916\u0940\u092f \u0935\u093f\u0938\u094d\u092b\u094b\u091f (\u092e\u093e\u0909\u0902\u091f \u092e\u0947\u0930\u093e\u092a\u0940)<\/strong> \u0924\u0925\u093e <strong>\u0930\u093e\u091c\u0928\u0940\u0924\u093f\u0915 \u092a\u0930\u093f\u0935\u0930\u094d\u0924\u0928\u094b\u0902<\/strong> \u0938\u0947 \u0915\u094d\u0937\u0924\u093f\u0917\u094d\u0930\u0938\u094d\u0924 \u0939\u0941\u0906, \u091c\u093f\u0938\u0915\u0947 \u092c\u093e\u0926 \u0907\u0938\u0915\u093e <strong>\u0935\u094d\u092f\u0935\u0938\u094d\u0925\u093f\u0924 \u0938\u0902\u0930\u0915\u094d\u0937\u0923 \u090f\u0935\u0902 \u092a\u0941\u0928\u0930\u094d\u0938\u094d\u0925\u093e\u092a\u0928<\/strong> \u0915\u093f\u092f\u093e \u0917\u092f\u093e\u0964<\/li>\n<\/ul>\n<\/li>\n<li><strong>\u092f\u0942\u0928\u0947\u0938\u094d\u0915\u094b \u0926\u0930\u094d\u091c\u093e<\/strong><\/li>\n<li style=\"list-style-type: none;\">\n<ul>\n<li><strong>1991<\/strong> \u092e\u0947\u0902 \u0907\u0938\u0947 <strong>\u0939\u093f\u0902\u0926\u0942 \u092e\u0902\u0926\u093f\u0930 \u0935\u093e\u0938\u094d\u0924\u0941\u0915\u0932\u093e \u0915\u0947 \u0909\u0924\u094d\u0915\u0943\u0937\u094d\u091f \u0909\u0926\u093e\u0939\u0930\u0923<\/strong> \u0924\u0925\u093e <strong>\u0905\u0938\u093e\u0927\u093e\u0930\u0923 \u0938\u093e\u0902\u0938\u094d\u0915\u0943\u0924\u093f\u0915 \u092e\u0939\u0924\u094d\u0924\u094d\u0935<\/strong> \u0915\u0947 \u0915\u093e\u0930\u0923 <strong>\u092f\u0942\u0928\u0947\u0938\u094d\u0915\u094b \u0935\u093f\u0936\u094d\u0935 \u0927\u0930\u094b\u0939\u0930 \u0938\u094d\u0925\u0932 (<\/strong><strong>UNESCO World Heritage Site)<\/strong> \u0915\u0947 \u0930\u0942\u092a \u092e\u0947\u0902 \u0938\u0942\u091a\u0940\u092c\u0926\u094d\u0927 \u0915\u093f\u092f\u093e \u0917\u092f\u093e\u0964<\/li>\n<\/ul>\n<\/li>\n<li><strong>\u0938\u0902\u0930\u0915\u094d\u0937\u0923 \u092a\u094d\u0930\u092f\u093e\u0938 (<\/strong><strong>Conservation Effort): \u092d\u093e\u0930\u0924\u0940\u092f \u092a\u0941\u0930\u093e\u0924\u0924\u094d\u0924\u094d\u0935 \u0938\u0930\u094d\u0935\u0947\u0915\u094d\u0937\u0923 (ASI)<\/strong>, <strong>\u092d\u093e\u0930\u0924\u2013\u0907\u0902\u0921\u094b\u0928\u0947\u0936\u093f\u092f\u093e \u0926\u094d\u0935\u093f\u092a\u0915\u094d\u0937\u0940\u092f \u0935\u093f\u0930\u093e\u0938\u0924 \u0938\u093e\u091d\u0947\u0926\u093e\u0930\u0940<\/strong> \u0915\u0947 \u0905\u0902\u0924\u0930\u094d\u0917\u0924 \u0907\u0938 \u092a\u0930\u093f\u0938\u0930 \u0915\u0940 \u091a\u092f\u0928\u093f\u0924 \u0938\u0902\u0930\u091a\u0928\u093e\u0913\u0902 \u0915\u0947 <strong>\u0938\u0902\u0930\u0915\u094d\u0937\u0923 \u090f\u0935\u0902 \u092a\u0941\u0928\u0930\u094d\u0938\u094d\u0925\u093e\u092a\u0928<\/strong> \u0915\u093e \u0915\u093e\u0930\u094d\u092f \u0915\u0930 \u0930\u0939\u093e \u0939\u0948\u0964<\/li>\n<\/ul>\n<\/td>\n<\/tr>\n<tr style=\"text-align: justify;\">\n<td>\n<h4 style=\"text-align: center;\"><strong>\u092d\u093e\u0930\u0924 \u092e\u0947\u0902 \u092a\u094d\u0930\u0924\u094d\u092f\u0915\u094d\u0937 \u0935\u093f\u0926\u0947\u0936\u0940 \u0928\u093f\u0935\u0947\u0936<\/strong><strong>\u00a0<\/strong><\/h4>\n<\/td>\n<td>\u092a\u093f\u091b\u0932\u0947 \u0935\u0930\u094d\u0937 \u0915\u0940 \u0924\u0941\u0932\u0928\u093e \u092e\u0947\u0902 \u092a\u094d\u0930\u0924\u094d\u092f\u0915\u094d\u0937 \u0935\u093f\u0926\u0947\u0936\u0940 \u0928\u093f\u0935\u0947\u0936 (FDI) \u0905\u0902\u0924\u0930\u094d\u0935\u093e\u0939 \u092e\u0947\u0902 43.6% \u0915\u0940 \u0935\u0943\u0926\u094d\u0927\u093f \u0915\u0947 \u092c\u093e\u0926 \u0935\u0930\u094d\u0937 2025 \u092e\u0947\u0902 \u092d\u093e\u0930\u0924 \u092a\u094d\u0930\u0924\u094d\u092f\u0915\u094d\u0937 \u0935\u093f\u0926\u0947\u0936\u0940 \u0928\u093f\u0935\u0947\u0936 (FDI) \u092a\u094d\u0930\u093e\u092a\u094d\u0924 \u0915\u0930\u0928\u0947 \u0935\u093e\u0932\u093e \u0935\u093f\u0936\u094d\u0935 \u0915\u093e 11\u0935\u093e\u0901 \u0938\u092c\u0938\u0947 \u092c\u0921\u093c\u093e \u0926\u0947\u0936 \u092c\u0928 \u0917\u092f\u093e\u0964<\/p>\n<h4><strong>\u090f\u092b\u0921\u0940\u0906\u0908 \u092a\u094d\u0930\u0935\u093e\u0939 <\/strong><strong>2025 \u0915\u0940 \u092a\u094d\u0930\u092e\u0941\u0916 \u0935\u093f\u0936\u0947\u0937\u0924\u093e\u090f\u0901<\/strong><\/h4>\n<ul>\n<li><strong>\u090f\u092b\u0921\u0940\u0906\u0908 \u0905\u0902\u0924\u0930\u094d\u0935\u093e\u0939 \u092e\u0947\u0902 \u0935\u0943\u0926\u094d\u0927\u093f (<\/strong><strong>Growth in Inflow): <\/strong>\u092d\u093e\u0930\u0924 \u0915\u093e <strong>\u090f\u092b\u0921\u0940\u0906\u0908 \u0905\u0902\u0924\u0930\u094d\u0935\u093e\u0939<\/strong> \u0935\u0930\u094d\u0937 <strong>2024 \u0915\u0947 27.1 \u0905\u0930\u092c \u0905\u092e\u0947\u0930\u093f\u0915\u0940 \u0921\u0949\u0932\u0930<\/strong> \u0938\u0947 \u092c\u0922\u093c\u0915\u0930 <strong>2025 \u092e\u0947\u0902 38.9 \u0905\u0930\u092c \u0905\u092e\u0947\u0930\u093f\u0915\u0940 \u0921\u0949\u0932\u0930<\/strong> \u0939\u094b \u0917\u092f\u093e, \u091c\u094b <strong>43.6% \u0915\u0940 \u0935\u093e\u0930\u094d\u0937\u093f\u0915 \u0935\u0943\u0926\u094d\u0927\u093f<\/strong> \u0915\u094b \u0926\u0930\u094d\u0936\u093e\u0924\u093e \u0939\u0948\u0964\n<ul>\n<li>\u0935\u093f\u0936\u094d\u0935 \u0915\u0947 \u0938\u092c\u0938\u0947 \u092c\u0921\u093c\u0947 <strong>\u090f\u092b\u0921\u0940\u0906\u0908 \u092a\u094d\u0930\u093e\u092a\u094d\u0924\u0915\u0930\u094d\u0924\u093e \u0926\u0947\u0936\u094b\u0902<\/strong> \u092e\u0947\u0902 \u092d\u093e\u0930\u0924 \u0915\u0940 \u0930\u0948\u0902\u0915\u093f\u0902\u0917 <strong>\u0935\u0930\u094d\u0937 <\/strong><strong>2024 \u092e\u0947\u0902 13\u0935\u0947\u0902<\/strong> \u0938\u094d\u0925\u093e\u0928 \u0938\u0947 \u092c\u0922\u093c\u0915\u0930 <strong>\u0935\u0930\u094d\u0937 <\/strong><strong>2025 \u092e\u0947\u0902 11\u0935\u0947\u0902<\/strong> \u0938\u094d\u0925\u093e\u0928 \u092a\u0930 \u092a\u0939\u0941\u0901\u091a \u0917\u0908\u0964<\/li>\n<li>\u092d\u093e\u0930\u0924 \u092e\u0947\u0902 <strong>\u090f\u092b\u0921\u0940\u0906\u0908 \u0905\u0902\u0924\u0930\u094d\u0935\u093e\u0939 \u0915\u0940 \u0935\u0943\u0926\u094d\u0927\u093f<\/strong> \u0935\u0948\u0936\u094d\u0935\u093f\u0915 \u0914\u0938\u0924 <strong>\u0932\u0917\u092d\u0917 <\/strong><strong>6%<\/strong> \u0915\u0940 \u0935\u0943\u0926\u094d\u0927\u093f \u0938\u0947 \u0909\u0932\u094d\u0932\u0947\u0916\u0928\u0940\u092f \u0930\u0942\u092a \u0938\u0947 \u0905\u0927\u093f\u0915 \u0930\u0939\u0940\u0964<\/li>\n<\/ul>\n<\/li>\n<li><strong>\u0935\u0948\u0936\u094d\u0935\u093f\u0915 \u0930\u0941\u091d\u093e\u0928: <\/strong>\u0935\u0948\u0936\u094d\u0935\u093f\u0915 <strong>\u090f\u092b\u0921\u0940\u0906\u0908 \u0905\u0902\u0924\u0930\u094d\u0935\u093e\u0939<\/strong> \u0935\u0930\u094d\u0937 <strong>2024 \u0915\u0947 1.53 \u091f\u094d\u0930\u093f\u0932\u093f\u092f\u0928 \u0905\u092e\u0947\u0930\u093f\u0915\u0940 \u0921\u0949\u0932\u0930<\/strong> \u0938\u0947 \u092c\u0922\u093c\u0915\u0930 <strong>2025 \u092e\u0947\u0902 1.62 \u091f\u094d\u0930\u093f\u0932\u093f\u092f\u0928 \u0905\u092e\u0947\u0930\u093f\u0915\u0940 \u0921\u0949\u0932\u0930<\/strong> \u0939\u094b \u0917\u092f\u093e\u0964\n<ul>\n<li><strong>\u0938\u0902\u092f\u0941\u0915\u094d\u0924 \u0930\u093e\u091c\u094d\u092f \u0905\u092e\u0947\u0930\u093f\u0915\u093e<\/strong> \u0938\u092c\u0938\u0947 \u092c\u0921\u093c\u093e <strong>\u090f\u092b\u0921\u0940\u0906\u0908 \u0917\u0902\u0924\u0935\u094d\u092f (<\/strong><strong>FDI Destination)<\/strong> \u092c\u0928\u093e \u0930\u0939\u093e, \u0907\u0938\u0915\u0947 \u092c\u093e\u0926 <strong>\u0938\u093f\u0902\u0917\u093e\u092a\u0941\u0930<\/strong><strong>, \u0939\u093e\u0902\u0917\u0915\u093e\u0902\u0917 \u0914\u0930 \u091a\u0940\u0928<\/strong> \u0915\u093e \u0938\u094d\u0925\u093e\u0928 \u0930\u0939\u093e\u0964<\/li>\n<\/ul>\n<\/li>\n<li><strong>\u092d\u093e\u0930\u0924 \u0915\u093e \u092c\u093e\u0939\u094d\u092f \u092a\u094d\u0930\u0924\u094d\u092f\u0915\u094d\u0937 \u0935\u093f\u0926\u0947\u0936\u0940 \u0928\u093f\u0935\u0947\u0936 (<\/strong><strong>India&#8217;s Outward FDI): <\/strong>\u092d\u093e\u0930\u0924 \u0915\u093e <strong>\u092c\u093e\u0939\u094d\u092f \u090f\u092b\u0921\u0940\u0906\u0908 (<\/strong><strong>Outward FDI)<\/strong> \u0935\u0930\u094d\u0937 <strong>2025 \u092e\u0947\u0902 \u0930\u093f\u0915\u0949\u0930\u094d\u0921 35.7 \u0905\u0930\u092c \u0905\u092e\u0947\u0930\u093f\u0915\u0940 \u0921\u0949\u0932\u0930<\/strong> \u0924\u0915 \u092a\u0939\u0941\u0901\u091a \u0917\u092f\u093e, \u091c\u094b <strong>\u0935\u0930\u094d\u0937 <\/strong><strong>2024 \u0915\u0947 24.3 \u0905\u0930\u092c \u0905\u092e\u0947\u0930\u093f\u0915\u0940 \u0921\u0949\u0932\u0930<\/strong> \u0938\u0947 \u0905\u0927\u093f\u0915 \u0939\u0948\u0964\n<ul>\n<li>\u092f\u0939 \u0935\u0943\u0926\u094d\u0927\u093f <strong>\u092d\u093e\u0930\u0924\u0940\u092f \u0915\u0902\u092a\u0928\u093f\u092f\u094b\u0902 \u0926\u094d\u0935\u093e\u0930\u093e \u0935\u093f\u0926\u0947\u0936\u0940 \u0928\u093f\u0935\u0947\u0936 \u0915\u0947 \u092e\u093e\u0927\u094d\u092f\u092e \u0938\u0947 \u0935\u0948\u0936\u094d\u0935\u093f\u0915 \u0935\u093f\u0938\u094d\u0924\u093e\u0930<\/strong> \u0915\u094b \u0926\u0930\u094d\u0936\u093e\u0924\u0940 \u0939\u0948\u0964<\/li>\n<\/ul>\n<\/li>\n<\/ul>\n<h4><strong>\u092d\u093e\u0930\u0924 \u092e\u0947\u0902 \u092a\u094d\u0930\u0924\u094d\u092f\u0915\u094d\u0937 \u0935\u093f\u0926\u0947\u0936\u0940 \u0928\u093f\u0935\u0947\u0936 \u0915\u0947 \u092c\u093e\u0930\u0947 \u092e\u0947\u0902<\/strong><\/h4>\n<ul>\n<li><strong>\u092a\u094d\u0930\u0924\u094d\u092f\u0915\u094d\u0937 \u0935\u093f\u0926\u0947\u0936\u0940 \u0928\u093f\u0935\u0947\u0936 (<\/strong><strong>Foreign Direct Investment- FDI)<\/strong> \u0938\u0947 \u0924\u093e\u0924\u094d\u092a\u0930\u094d\u092f \u0915\u093f\u0938\u0940 <strong>\u0935\u093f\u0926\u0947\u0936\u0940 \u0938\u0902\u0938\u094d\u0925\u093e<\/strong> \u0926\u094d\u0935\u093e\u0930\u093e \u0915\u093f\u0938\u0940 \u0905\u0928\u094d\u092f \u0926\u0947\u0936 \u0915\u0947 <strong>\u0935\u094d\u092f\u0935\u0938\u093e\u092f \u0905\u0925\u0935\u093e \u0909\u0924\u094d\u092a\u093e\u0926\u0915 \u092a\u0930\u093f\u0938\u0902\u092a\u0924\u094d\u0924\u093f\u092f\u094b\u0902 (<\/strong><strong>Productive Assets)<\/strong> \u092e\u0947\u0902 <strong>\u0938\u094d\u0925\u093e\u092f\u0940 \u0939\u093f\u0924 (<\/strong><strong>Lasting Interest)<\/strong> \u090f\u0935\u0902 <strong>\u092a\u094d\u0930\u092c\u0902\u0927\u0928 \u0928\u093f\u092f\u0902\u0924\u094d\u0930\u0923 (<\/strong><strong>Management Control)<\/strong> \u0938\u094d\u0925\u093e\u092a\u093f\u0924 \u0915\u0930\u0928\u0947 \u0915\u0947 \u0909\u0926\u094d\u0926\u0947\u0936\u094d\u092f \u0938\u0947 \u0915\u093f\u090f \u0917\u090f \u0928\u093f\u0935\u0947\u0936 \u0938\u0947 \u0939\u0948\u0964<\/li>\n<li><strong>\u092d\u093e\u0930\u0924 \u092e\u0947\u0902 <\/strong><strong>FDI<\/strong> \u0915\u093e \u0935\u093f\u0928\u093f\u092f\u092e\u0928 <strong>\u0935\u093f\u0926\u0947\u0936\u0940 \u092e\u0941\u0926\u094d\u0930\u093e \u092a\u094d\u0930\u092c\u0902\u0927\u0928 \u0905\u0927\u093f\u0928\u093f\u092f\u092e (<\/strong><strong>Foreign Exchange Management Act- FEMA), 1999<\/strong> \u0915\u0947 \u0905\u0902\u0924\u0930\u094d\u0917\u0924 \u0915\u093f\u092f\u093e \u091c\u093e\u0924\u093e \u0939\u0948\u0964<\/li>\n<li><strong>\u0928\u0940\u0924\u093f \u0928\u093f\u0930\u094d\u092e\u093e\u0923:<\/strong> <strong>\u0909\u0926\u094d\u092f\u094b\u0917 \u090f\u0935\u0902 \u0906\u0902\u0924\u0930\u093f\u0915 \u0935\u094d\u092f\u093e\u092a\u093e\u0930 \u0938\u0902\u0935\u0930\u094d\u0926\u094d\u0927\u0928 \u0935\u093f\u092d\u093e\u0917 (<\/strong><strong>DPIIT)<\/strong> \u0926\u094d\u0935\u093e\u0930\u093e\u0964<\/li>\n<li><strong>\u092a\u094d\u0930\u0936\u093e\u0938\u0928:<\/strong> <strong>\u092d\u093e\u0930\u0924\u0940\u092f \u0930\u093f\u091c\u0930\u094d\u0935 \u092c\u0948\u0902\u0915 (<\/strong><strong>RBI)<\/strong> \u0926\u094d\u0935\u093e\u0930\u093e\u0964<\/li>\n<li><strong>FDI<\/strong> \u092e\u0947\u0902 <strong>\u0926\u0940\u0930\u094d\u0918\u0915\u093e\u0932\u093f\u0915 \u0928\u093f\u0935\u0947\u0936<\/strong> \u0915\u0947 \u0938\u093e\u0925 <strong>\u0938\u094d\u0935\u093e\u092e\u093f\u0924\u094d\u0935 \u0905\u0925\u0935\u093e \u092a\u094d\u0930\u092c\u0902\u0927\u0928 \u0928\u093f\u092f\u0902\u0924\u094d\u0930\u0923<\/strong> \u0936\u093e\u092e\u093f\u0932 \u0939\u094b\u0924\u093e \u0939\u0948, \u091c\u092c\u0915\u093f <strong>\u0935\u093f\u0926\u0947\u0936\u0940 \u092a\u094b\u0930\u094d\u091f\u092b\u094b\u0932\u093f\u092f\u094b \u0928\u093f\u0935\u0947\u0936 (<\/strong><strong>Foreign Portfolio Investment- FPI)<\/strong> \u092e\u0947\u0902 <strong>\u092a\u094d\u0930\u092c\u0902\u0927\u0928 \u0928\u093f\u092f\u0902\u0924\u094d\u0930\u0923 \u0915\u0947 \u092c\u093f\u0928\u093e \u0935\u093f\u0924\u094d\u0924\u0940\u092f \u092a\u0930\u093f\u0938\u0902\u092a\u0924\u094d\u0924\u093f\u092f\u094b\u0902 \u092e\u0947\u0902 \u0928\u093f\u0935\u0947\u0936<\/strong> \u0915\u093f\u092f\u093e \u091c\u093e\u0924\u093e \u0939\u0948\u0964<\/li>\n<li>\u092d\u093e\u0930\u0924 \u092e\u0947\u0902 <strong>FDI<\/strong> \u0915\u094b \u0915\u094d\u0937\u0947\u0924\u094d\u0930 (Sector) \u0915\u0947 \u0906\u0927\u093e\u0930 \u092a\u0930 \u0928\u093f\u092e\u094d\u0928\u0932\u093f\u0916\u093f\u0924 \u0926\u094b \u092e\u093e\u0930\u094d\u0917\u094b\u0902 \u0938\u0947 \u0905\u0928\u0941\u092e\u0924\u093f \u0926\u0940 \u091c\u093e\u0924\u0940 \u0939\u0948:\n<ul>\n<li><strong>\u0938\u094d\u0935\u091a\u093e\u0932\u093f\u0924 \u092e\u093e\u0930\u094d\u0917 (<\/strong><strong>Automatic Route)<\/strong><\/li>\n<li><strong>\u0938\u0930\u0915\u093e\u0930\u0940 \u0905\u0928\u0941\u092e\u094b\u0926\u0928 \u092e\u093e\u0930\u094d\u0917 (<\/strong><strong>Government Approval Route)<\/strong><\/li>\n<\/ul>\n<\/li>\n<li><strong>FDI<\/strong> <strong>\u092a\u0942\u0901\u091c\u0940 \u0928\u093f\u0930\u094d\u092e\u093e\u0923, \u0930\u094b\u091c\u0917\u093e\u0930 \u0938\u0943\u091c\u0928, \u092a\u094d\u0930\u094c\u0926\u094d\u092f\u094b\u0917\u093f\u0915\u0940 \u0939\u0938\u094d\u0924\u093e\u0902\u0924\u0930\u0923, \u0928\u093f\u0930\u094d\u092f\u093e\u0924 \u0938\u0902\u0935\u0930\u094d\u0926\u094d\u0927\u0928 \u0924\u0925\u093e \u0906\u0930\u094d\u0925\u093f\u0915 \u0935\u0943\u0926\u094d\u0927\u093f <\/strong>\u092e\u0947\u0902 \u092e\u0939\u0924\u094d\u0924\u094d\u0935\u092a\u0942\u0930\u094d\u0923 \u092f\u094b\u0917\u0926\u093e\u0928 \u0926\u0947\u0924\u093e \u0939\u0948\u0964<\/li>\n<\/ul>\n<\/td>\n<\/tr>\n<tr style=\"text-align: justify;\">\n<td>\n<h4 style=\"text-align: center;\"><strong>\u091f\u094d\u0930\u093e\u0907\u092c\u0948\u0915\u094d\u0938 (<\/strong><strong>TribeX)<\/strong><\/h4>\n<\/td>\n<td>\u0939\u093e\u0932 \u0939\u0940 \u092e\u0947\u0902 \u091c\u0928\u091c\u093e\u0924\u0940\u092f \u0915\u093e\u0930\u094d\u092f \u092e\u0902\u0924\u094d\u0930\u093e\u0932\u092f \u0928\u0947 \u091f\u094d\u0930\u093e\u0907\u092c\u0948\u0915\u094d\u0938\u00a0 (TribeX) \u092a\u094b\u0930\u094d\u091f\u0932 \u0932\u0949\u0928\u094d\u091a \u0915\u093f\u092f\u093e, \u091c\u094b \u091c\u0928\u091c\u093e\u0924\u0940\u092f \u0915\u0932\u093e, \u0938\u0902\u0938\u094d\u0915\u0943\u0924\u093f, \u092d\u093e\u0937\u093e\u0913\u0902 \u0914\u0930 \u092a\u093e\u0930\u0902\u092a\u0930\u093f\u0915 \u091c\u094d\u091e\u093e\u0928 \u0915\u094b \u0938\u092e\u0930\u094d\u092a\u093f\u0924 \u092d\u093e\u0930\u0924 \u0915\u093e \u092a\u0939\u0932\u093e \u0921\u093f\u091c\u093f\u091f\u0932 \u0936\u093f\u0915\u094d\u0937\u0923 \u092e\u0902\u091a (Digital Learning Platform) \u0939\u0948\u0964<\/p>\n<h4><strong>\u091f\u094d\u0930\u093e\u0907\u092c\u0948\u0915\u094d\u0938<\/strong><strong>\u00a0 \u0915\u0947 \u092c\u093e\u0930\u0947 \u092e\u0947\u0902<\/strong><\/h4>\n<ul>\n<li><strong>\u091f\u094d\u0930\u093e\u0907\u092c\u0948\u0915\u094d\u0938<\/strong><strong>\u00a0 (TribeX)<\/strong> \u092d\u093e\u0930\u0924 \u0915\u0940 <strong>\u091c\u0928\u091c\u093e\u0924\u0940\u092f \u0935\u093f\u0930\u093e\u0938\u0924<\/strong> \u0915\u0947 \u0938\u0902\u0930\u0915\u094d\u0937\u0923, \u0938\u0902\u0935\u0930\u094d\u0926\u094d\u0927\u0928 \u0914\u0930 \u0935\u0948\u0936\u094d\u0935\u093f\u0915 \u0938\u094d\u0924\u0930 \u092a\u0930 \u092a\u094d\u0930\u0926\u0930\u094d\u0936\u0928 \u0915\u0947 \u0932\u093f\u090f \u0935\u093f\u0915\u0938\u093f\u0924 \u090f\u0915 <strong>\u0938\u092e\u0917\u094d\u0930 \u0921\u093f\u091c\u093f\u091f\u0932 \u0936\u093f\u0915\u094d\u0937\u0923 \u090f\u0935\u0902 \u091c\u094d\u091e\u093e\u0928 \u092e\u0902\u091a (<\/strong><strong>Comprehensive Digital Learning and Knowledge Platform)<\/strong> \u0939\u0948\u0964<\/li>\n<li>\u092f\u0939 <strong>\u0928\u093f\u0903\u0936\u0941\u0932\u094d\u0915 \u092a\u094d\u0930\u092e\u093e\u0923\u092a\u0924\u094d\u0930 \u092a\u093e\u0920\u094d\u092f\u0915\u094d\u0930\u092e (<\/strong><strong>Certificate Courses)<\/strong>, <strong>\u092f\u0942\u091c\u0940\u0938\u0940-\u092e\u093e\u0928\u094d\u092f\u0924\u093e \u092a\u094d\u0930\u093e\u092a\u094d\u0924 \u0938\u094d\u0928\u093e\u0924\u0915\u094b\u0924\u094d\u0924\u0930 \u0921\u093f\u092a\u094d\u0932\u094b\u092e\u093e (PG Diploma) \u0915\u093e\u0930\u094d\u092f\u0915\u094d\u0930\u092e<\/strong>, \u0924\u0925\u093e <strong>\u091c\u0928\u091c\u093e\u0924\u0940\u092f \u091c\u094d\u091e\u093e\u0928 \u0915\u093e \u0921\u093f\u091c\u093f\u091f\u0932 \u092d\u0902\u0921\u093e\u0930 (<\/strong><strong>Digital Repository)<\/strong> \u0909\u092a\u0932\u092c\u094d\u0927 \u0915\u0930\u093e\u0924\u093e \u0939\u0948\u0964<\/li>\n<li><strong>\u092a\u094d\u0930\u093e\u0930\u0902\u092d\u0915\u0930\u094d\u0924\u093e (<\/strong><strong>Launched By): \u091c\u0928\u091c\u093e\u0924\u0940\u092f \u0915\u093e\u0930\u094d\u092f \u092e\u0902\u0924\u094d\u0930\u093e\u0932\u092f<\/strong>, \u092d\u093e\u0930\u0924 \u0938\u0930\u0915\u093e\u0930\u0964<\/li>\n<li><strong>\u0936\u0948\u0915\u094d\u0937\u0923\u093f\u0915 \u0938\u093e\u091d\u0947\u0926\u093e\u0930 (<\/strong><strong>Academic Partner): \u0938\u0902\u092a\u0942\u0930\u094d\u0923\u093e\u0928\u0902\u0926 \u0938\u0902\u0938\u094d\u0915\u0943\u0924 \u0935\u093f\u0936\u094d\u0935\u0935\u093f\u0926\u094d\u092f\u093e\u0932\u092f, \u0935\u093e\u0930\u093e\u0923\u0938\u0940<\/strong> (\u0938\u094d\u0928\u093e\u0924\u0915\u094b\u0924\u094d\u0924\u0930 \u0921\u093f\u092a\u094d\u0932\u094b\u092e\u093e \u0915\u093e\u0930\u094d\u092f\u0915\u094d\u0930\u092e\u094b\u0902 \u0915\u0947 \u0932\u093f\u090f)\u0964<\/li>\n<li><strong>\u092a\u094d\u0930\u092e\u0941\u0916 \u0935\u093f\u0936\u0947\u0937\u0924\u093e\u090f\u0901<\/strong>\n<ul>\n<li><strong>\u0921\u093f\u091c\u093f\u091f\u0932 \u0936\u093f\u0915\u094d\u0937\u0923 \u092e\u0902\u091a (<\/strong><strong>Digital Learning Platform): <\/strong>\u0935\u093f\u0936\u094d\u0935\u092d\u0930 \u0915\u0947 \u0936\u093f\u0915\u094d\u0937\u093e\u0930\u094d\u0925\u093f\u092f\u094b\u0902 \u0915\u0947 \u0932\u093f\u090f <strong>\u091c\u0928\u091c\u093e\u0924\u0940\u092f \u0915\u0932\u093e<\/strong><strong>, \u0936\u093f\u0932\u094d\u092a, \u092d\u093e\u0937\u093e\u0913\u0902 \u090f\u0935\u0902 \u092a\u093e\u0930\u0902\u092a\u0930\u093f\u0915 \u091c\u094d\u091e\u093e\u0928<\/strong> \u092a\u0930 \u0928\u093f\u0903\u0936\u0941\u0932\u094d\u0915 \u0911\u0928\u0932\u093e\u0907\u0928 \u092a\u094d\u0930\u092e\u093e\u0923\u092a\u0924\u094d\u0930 \u092a\u093e\u0920\u094d\u092f\u0915\u094d\u0930\u092e \u0909\u092a\u0932\u092c\u094d\u0927 \u0915\u0930\u093e\u0924\u093e \u0939\u0948\u0964\n<ul>\n<li>\u0911\u0928\u0932\u093e\u0907\u0928 \u0936\u093f\u0915\u094d\u0937\u0923, \u092e\u0942\u0932\u094d\u092f\u093e\u0902\u0915\u0928 \u090f\u0935\u0902 \u092a\u094d\u0930\u0917\u0924\u093f \u0915\u0940 \u0928\u093f\u0917\u0930\u093e\u0928\u0940 \u0939\u0947\u0924\u0941 <strong>\u0932\u0930\u094d\u0928\u093f\u0902\u0917 \u092e\u0948\u0928\u0947\u091c\u092e\u0947\u0902\u091f \u0938\u093f\u0938\u094d\u091f\u092e (<\/strong><strong>LMS)<\/strong> \u0915\u094b \u090f\u0915\u0940\u0915\u0943\u0924 \u0915\u0930\u0924\u093e \u0939\u0948\u0964<\/li>\n<\/ul>\n<\/li>\n<li><strong>\u091c\u094d\u091e\u093e\u0928 \u092d\u0902\u0921\u093e\u0930 (<\/strong><strong>Knowledge Repository): <\/strong>\u091c\u0928\u091c\u093e\u0924\u0940\u092f <strong>\u092d\u093e\u0937\u093e\u0913\u0902<\/strong><strong>, \u092e\u094c\u0916\u093f\u0915 \u092a\u0930\u0902\u092a\u0930\u093e\u0913\u0902, \u092a\u094d\u0930\u0926\u0930\u094d\u0936\u0928 \u0915\u0932\u093e\u0913\u0902, \u0924\u094d\u092f\u094b\u0939\u093e\u0930\u094b\u0902 \u090f\u0935\u0902 \u0938\u094d\u0935\u0926\u0947\u0936\u0940 \u091c\u094d\u091e\u093e\u0928 \u092a\u094d\u0930\u0923\u093e\u0932\u093f\u092f\u094b\u0902<\/strong> \u0915\u093e \u0921\u093f\u091c\u093f\u091f\u0932 \u0905\u092d\u093f\u0932\u0947\u0916\u093e\u0917\u093e\u0930 (Digital Archive) \u0915\u0947 \u0930\u0942\u092a \u092e\u0947\u0902 \u0915\u093e\u0930\u094d\u092f \u0915\u0930\u0924\u093e \u0939\u0948\u0964\n<ul>\n<li>\u0935\u0930\u094d\u0924\u092e\u093e\u0928 \u092e\u0947\u0902 <strong>5,000 \u0938\u0947 \u0905\u0927\u093f\u0915 \u092e\u0932\u094d\u091f\u0940\u092e\u0940\u0921\u093f\u092f\u093e \u0938\u0902\u0938\u093e\u0927\u0928<\/strong> \u0909\u092a\u0932\u092c\u094d\u0927 \u0939\u0948\u0902, \u091c\u093f\u0928\u094d\u0939\u0947\u0902 \u092c\u0922\u093c\u093e\u0915\u0930 <strong>10,000 \u0938\u0902\u0938\u093e\u0927\u0928\u094b\u0902<\/strong> \u0924\u0915 \u0932\u0947 \u091c\u093e\u0928\u0947 \u0915\u093e \u0932\u0915\u094d\u0937\u094d\u092f \u0939\u0948\u0964<\/li>\n<\/ul>\n<\/li>\n<li><strong>\u0915\u094c\u0936\u0932 \u0935\u093f\u0915\u093e\u0938 (<\/strong><strong>Skill Development): <\/strong>\u0936\u093f\u0915\u094d\u0937\u093e\u0930\u094d\u0925\u093f\u092f\u094b\u0902 \u0915\u094b <strong>\u091c\u0928\u091c\u093e\u0924\u0940\u092f \u091c\u094d\u091e\u093e\u0928 \u0935\u093f\u0936\u0947\u0937\u091c\u094d\u091e\u094b\u0902<\/strong> \u090f\u0935\u0902 <strong>\u092e\u093e\u0938\u094d\u091f\u0930 \u0936\u093f\u0932\u094d\u092a\u0915\u093e\u0930\u094b\u0902<\/strong> \u0938\u0947 \u092a\u094d\u0930\u0924\u094d\u092f\u0915\u094d\u0937 \u092a\u094d\u0930\u0936\u093f\u0915\u094d\u0937\u0923 \u092a\u094d\u0930\u093e\u092a\u094d\u0924 \u0915\u0930\u0928\u0947 \u0915\u093e \u0905\u0935\u0938\u0930 \u092a\u094d\u0930\u0926\u093e\u0928 \u0915\u0930\u0924\u093e \u0939\u0948\u0964<\/li>\n<li><strong>\u0935\u093f\u0930\u093e\u0938\u0924 \u0938\u0902\u0930\u0915\u094d\u0937\u0923 (<\/strong><strong>Heritage Preservation): <\/strong>\u0921\u093f\u091c\u093f\u091f\u0932 \u0926\u0938\u094d\u0924\u093e\u0935\u0947\u091c\u0940\u0915\u0930\u0923 \u0915\u0947 \u092e\u093e\u0927\u094d\u092f\u092e \u0938\u0947 <strong>\u0932\u0941\u092a\u094d\u0924\u092a\u094d\u0930\u093e\u092f \u091c\u0928\u091c\u093e\u0924\u0940\u092f \u091c\u094d\u091e\u093e\u0928<\/strong> \u0915\u093e \u0938\u0902\u0930\u0915\u094d\u0937\u0923 \u0915\u0930\u0924\u093e \u0939\u0948\u0964 \u092d\u093e\u0930\u0924 \u0915\u0940 \u091c\u0928\u091c\u093e\u0924\u0940\u092f \u0935\u093f\u0930\u093e\u0938\u0924 \u0915\u0947 <strong>\u092a\u0940\u0922\u093c\u0940-\u0926\u0930-\u092a\u0940\u0922\u093c\u0940 \u0939\u0938\u094d\u0924\u093e\u0902\u0924\u0930\u0923 (<\/strong><strong>Intergenerational Transmission)<\/strong> \u0915\u094b \u092c\u0922\u093c\u093e\u0935\u093e \u0926\u0947\u0924\u093e \u0939\u0948\u0964<\/li>\n<\/ul>\n<\/li>\n<li><strong>\u0909\u092a\u0932\u092c\u094d\u0927 \u092a\u094d\u0930\u092e\u0941\u0916 \u092a\u093e\u0920\u094d\u092f\u0915\u094d\u0930\u092e<\/strong>\n<ul>\n<li><strong>20 \u0928\u093f\u0903\u0936\u0941\u0932\u094d\u0915 \u092a\u094d\u0930\u092e\u093e\u0923\u092a\u0924\u094d\u0930 \u092a\u093e\u0920\u094d\u092f\u0915\u094d\u0930\u092e: <\/strong>\u091c\u0928\u091c\u093e\u0924\u0940\u092f \u091a\u093f\u0924\u094d\u0930\u0915\u0932\u093e, \u0939\u0938\u094d\u0924\u0936\u093f\u0932\u094d\u092a , \u0939\u0925\u0915\u0930\u0918\u093e, \u0915\u0932\u093e\u0915\u0943\u0924\u093f\u092f\u093e\u0901, \u092a\u093e\u0930\u0902\u092a\u0930\u093f\u0915 \u0935\u093e\u0926\u094d\u092f\u092f\u0902\u0924\u094d\u0930 \u0914\u0930 \u092d\u0935\u093f\u0937\u094d\u092f \u092e\u0947\u0902 <strong>100 \u0938\u0947 \u0905\u0927\u093f\u0915 \u092a\u093e\u0920\u094d\u092f\u0915\u094d\u0930\u092e\u094b\u0902<\/strong> \u0924\u0915 \u0935\u093f\u0938\u094d\u0924\u093e\u0930 \u0915\u0930\u0928\u0947 \u0915\u0940 \u092f\u094b\u091c\u0928\u093e \u0939\u0948\u0964<\/li>\n<li><strong>\u092f\u0942\u091c\u0940\u0938\u0940-\u092e\u093e\u0928\u094d\u092f\u0924\u093e \u092a\u094d\u0930\u093e\u092a\u094d\u0924 \u090f\u0915-\u0935\u0930\u094d\u0937\u0940\u092f \u092a\u093e\u0901\u091a \u0938\u094d\u0928\u093e\u0924\u0915\u094b\u0924\u094d\u0924\u0930 \u0921\u093f\u092a\u094d\u0932\u094b\u092e\u093e \u0915\u093e\u0930\u094d\u092f\u0915\u094d\u0930\u092e:<\/strong>\n<ul>\n<li>\u091c\u0928\u091c\u093e\u0924\u0940\u092f \u092d\u093e\u0937\u093e: \u0938\u0902\u0925\u093e\u0932\u0940 (\u0913\u0932 \u091a\u093f\u0915\u0940)<\/li>\n<li>\u0938\u0924\u0924 \u091c\u0928\u091c\u093e\u0924\u0940\u092f \u0938\u0902\u0938\u094d\u0915\u0943\u0924\u093f-\u0906\u0927\u093e\u0930\u093f\u0924 \u0906\u091c\u0940\u0935\u093f\u0915\u093e \u092a\u0926\u094d\u0927\u0924\u093f\u092f\u093e\u0901<\/li>\n<li>\u0938\u0902\u0917\u094d\u0930\u0939\u093e\u0932\u092f \u0935\u093f\u091c\u094d\u091e\u093e\u0928 \u090f\u0935\u0902 \u091c\u0928\u091c\u093e\u0924\u0940\u092f \u0938\u0902\u0917\u094d\u0930\u0939\u093e\u0932\u092f \u092a\u094d\u0930\u092c\u0902\u0927\u0928<\/li>\n<li>\u092d\u093e\u0930\u0924 \u0915\u0940 \u091c\u0928\u091c\u093e\u0924\u0940\u092f \u0915\u0932\u093e \u090f\u0935\u0902 \u0936\u093f\u0932\u094d\u092a<\/li>\n<li>\u091c\u0928\u091c\u093e\u0924\u0940\u092f \u0935\u0938\u094d\u0924\u094d\u0930<\/li>\n<\/ul>\n<\/li>\n<\/ul>\n<\/li>\n<li><strong>\u092e\u0939\u0924\u094d\u0924\u094d\u0935: \u091f\u094d\u0930\u093e\u0907\u092c\u0948\u0915\u094d\u0938 <\/strong>\u00a0\u0921\u093f\u091c\u093f\u091f\u0932 \u092a\u094d\u0930\u094c\u0926\u094d\u092f\u094b\u0917\u093f\u0915\u0940 \u0915\u093e \u0909\u092a\u092f\u094b\u0917 \u0915\u0930 <strong>\u091c\u0928\u091c\u093e\u0924\u0940\u092f \u091c\u094d\u091e\u093e\u0928 \u0915\u0947 \u0938\u0902\u0930\u0915\u094d\u0937\u0923<\/strong> \u0915\u0930\u0924\u093e \u0939\u0948, <strong>\u0938\u093e\u0902\u0938\u094d\u0915\u0943\u0924\u093f\u0915 \u0935\u093f\u0930\u093e\u0938\u0924 \u0915\u094b \u092c\u0922\u093c\u093e\u0935\u093e<\/strong> \u0926\u0947\u0924\u093e \u0939\u0948, <strong>\u0906\u091c\u0940\u0935\u093f\u0915\u093e \u0915\u0947 \u0905\u0935\u0938\u0930\u094b\u0902 \u0915\u094b \u0938\u0941\u0926\u0943\u0922\u093c<\/strong> \u0915\u0930\u0924\u093e \u0939\u0948 \u0924\u0925\u093e <strong>\u0938\u094d\u0935\u0926\u0947\u0936\u0940 \u091c\u094d\u091e\u093e\u0928 \u0915\u094b \u0935\u0948\u0936\u094d\u0935\u093f\u0915 \u0938\u094d\u0924\u0930 \u092a\u0930 \u0938\u0941\u0932\u092d<\/strong> \u092c\u0928\u093e\u0924\u093e \u0939\u0948\u0964<\/li>\n<\/ul>\n<\/td>\n<\/tr>\n<\/tbody>\n<\/table>\n<p style=\"text-align: justify;\"><\/span>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"","protected":false},"author":37,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[4818],"tags":[],"paper":[],"subject":[],"acf":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/pwonlyias.com\/hi\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/133206"}],"collection":[{"href":"https:\/\/pwonlyias.com\/hi\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/pwonlyias.com\/hi\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/pwonlyias.com\/hi\/wp-json\/wp\/v2\/users\/37"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/pwonlyias.com\/hi\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=133206"}],"version-history":[{"count":4,"href":"https:\/\/pwonlyias.com\/hi\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/133206\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":133238,"href":"https:\/\/pwonlyias.com\/hi\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/133206\/revisions\/133238"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/pwonlyias.com\/hi\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=133206"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/pwonlyias.com\/hi\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=133206"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/pwonlyias.com\/hi\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=133206"},{"taxonomy":"paper","embeddable":true,"href":"https:\/\/pwonlyias.com\/hi\/wp-json\/wp\/v2\/paper?post=133206"},{"taxonomy":"subject","embeddable":true,"href":"https:\/\/pwonlyias.com\/hi\/wp-json\/wp\/v2\/subject?post=133206"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}