{"id":97961,"date":"2024-04-02T17:46:49","date_gmt":"2024-04-02T12:16:49","guid":{"rendered":"https:\/\/pwonlyias.com\/hi\/?p=97961"},"modified":"2024-04-02T17:46:49","modified_gmt":"2024-04-02T12:16:49","slug":"developing-human-resources-for-a-developed-india-by-2047","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/pwonlyias.com\/hi\/current-affairs\/developing-human-resources-for-a-developed-india-by-2047\/","title":{"rendered":"\u0935\u0930\u094d\u0937 2047 \u0924\u0915 \u0935\u093f\u0915\u0938\u093f\u0924 \u092d\u093e\u0930\u0924 \u0915\u0947 \u0932\u093f\u090f \u092e\u093e\u0928\u0935 \u0938\u0902\u0938\u093e\u0927\u0928 \u0935\u093f\u0915\u0938\u093f\u0924 \u0915\u0930\u0928\u093e"},"content":{"rendered":"<h4 style=\"text-align: justify;\"><b>\u0938\u0902\u0926\u0930\u094d\u092d<\/b><\/h4>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"font-weight: 400;\">\u0939\u093e\u0932 \u0939\u0940 \u092e\u0947\u0902 \u092d\u093e\u0930\u0924\u0940\u092f \u0935\u093f\u0924\u094d\u0924 \u092e\u0902\u0924\u094d\u0930\u0940 \u0928\u0947 \u0909\u0932\u094d\u0932\u0947\u0916 \u0915\u093f\u092f\u093e \u0915\u093f \u0939\u093e\u0932\u093f\u092f\u093e \u091c\u093e\u0930\u0940 \u0915\u0940 \u0917\u0908 <\/span><b>\u092d\u093e\u0930\u0924 \u0930\u094b\u091c\u0917\u093e\u0930 \u0930\u093f\u092a\u094b\u0930\u094d\u091f 2024 (India Employment Report 2024)<\/b><span style=\"font-weight: 400;\"> \u0938\u0947 \u0938\u0902\u0924\u094b\u0937\u091c\u0928\u0915 \u092a\u0930\u093f\u0923\u093e\u092e \u0938\u093e\u092e\u0928\u0947 \u0928\u0939\u0940\u0902 \u0906\u090f \u0939\u0948\u0902 \u0914\u0930 \u0935\u093f\u0915\u0938\u093f\u0924 \u092d\u093e\u0930\u0924 \u0915\u0947 \u0932\u0915\u094d\u0937\u094d\u092f \u0915\u094b \u092a\u094d\u0930\u093e\u092a\u094d\u0924 \u0915\u0930\u0928\u0947 \u0915\u0947 \u0932\u093f\u090f, \u092d\u093e\u0930\u0924 \u0915\u094b \u0932\u0917\u092d\u0917 8% \u0915\u0947 \u0935\u093e\u0930\u094d\u0937\u093f\u0915 \u0914\u0938\u0924 \u092a\u0930 \u0938\u092e\u093e\u0935\u0947\u0936\u0940 \u0935\u093f\u0915\u093e\u0938 \u0915\u0940 \u0906\u0935\u0936\u094d\u092f\u0915\u0924\u093e \u0939\u0948\u0964\u00a0<\/span><\/p>\n<span class=\"vc_green_button\"><\/p>\n<table>\n<tbody>\n<tr>\n<td>\n<h4><b>\u092d\u093e\u0930\u0924 \u0930\u094b\u091c\u0917\u093e\u0930 \u0930\u093f\u092a\u094b\u0930\u094d\u091f 2024 (India Employment Report 2024)<\/b><\/h4>\n<ul>\n<li style=\"font-weight: 400; text-align: justify;\" aria-level=\"1\"><span style=\"font-weight: 400;\">\u0939\u093e\u0932 \u0939\u0940 \u092e\u0947\u0902 \u0905\u0902\u0924\u0930\u0930\u093e\u0937\u094d\u091f\u094d\u0930\u0940\u092f \u0936\u094d\u0930\u092e \u0938\u0902\u0917\u0920\u0928 (International Labour Organisation- ILO) \u0914\u0930 <\/span><b>\u092e\u093e\u0928\u0935 \u0935\u093f\u0915\u093e\u0938 \u0938\u0902\u0938\u094d\u0925\u093e\u0928 (Institute of Human Development- IHD)<\/b><span style=\"font-weight: 400;\"> \u0928\u0947 \u2018<\/span><b>\u092d\u093e\u0930\u0924 \u0930\u094b\u091c\u0917\u093e\u0930 \u0930\u093f\u092a\u094b\u0930\u094d\u091f 2024\u2019<\/b><span style=\"font-weight: 400;\"> \u0928\u093e\u092e \u0938\u0947 \u090f\u0915 \u0930\u093f\u092a\u094b\u0930\u094d\u091f \u091c\u093e\u0930\u0940 \u0915\u0940 \u0939\u0948\u0964\u00a0<\/span><\/li>\n<\/ul>\n<h4><b>\u092e\u093e\u0928\u0935 \u0935\u093f\u0915\u093e\u0938 \u0938\u0902\u0938\u094d\u0925\u093e\u0928 (Institute of Human Development- IHD) \u0915\u0947 \u092c\u093e\u0930\u0947 \u092e\u0947\u0902\u00a0<\/b><\/h4>\n<ul>\n<li style=\"font-weight: 400; text-align: justify;\" aria-level=\"1\"><b>\u0938\u094d\u0925\u093e\u092a\u0928\u093e: <\/b><span style=\"font-weight: 400;\">\u092e\u093e\u0928\u0935 \u0935\u093f\u0915\u093e\u0938 \u0938\u0902\u0938\u094d\u0925\u093e\u0928 (IHD) \u0915\u0940 \u0938\u094d\u0925\u093e\u092a\u0928\u093e \u0935\u0930\u094d\u0937 1998 \u092e\u0947\u0902 <\/span><b>\u2018\u0907\u0902\u0921\u093f\u092f\u0928 \u0938\u094b\u0938\u093e\u092f\u091f\u0940 \u0911\u092b \u0932\u0947\u092c\u0930 \u0907\u0915\u094b\u0928\u0949\u092e\u093f\u0915\u094d\u0938\u2019<\/b> <b>(Indian<\/b> <b>Society of Labour Economics- ISLE)<\/b><span style=\"font-weight: 400;\"> \u0926\u094d\u0935\u093e\u0930\u093e \u0915\u0940 \u0917\u0908 \u0925\u0940\u0964<\/span><\/li>\n<li style=\"font-weight: 400; text-align: justify;\" aria-level=\"1\"><b>\u0909\u0926\u094d\u0926\u0947\u0936\u094d\u092f: <\/b><span style=\"font-weight: 400;\">\u090f\u0915 \u0910\u0938\u0947 \u0938\u092e\u093e\u091c \u0915\u0940 \u0938\u094d\u0925\u093e\u092a\u0928\u093e \u092e\u0947\u0902 \u092e\u0926\u0926 \u0915\u0930\u0928\u093e, \u091c\u094b \u0917\u0930\u0940\u092c\u0940 \u0914\u0930 \u0905\u092d\u093e\u0935 \u0938\u0947 \u092e\u0941\u0915\u094d\u0924 \u0938\u092e\u093e\u0935\u0947\u0936\u0940 \u0938\u093e\u092e\u093e\u091c\u093f\u0915, \u0906\u0930\u094d\u0925\u093f\u0915 \u0914\u0930 \u0930\u093e\u091c\u0928\u0940\u0924\u093f\u0915 \u0935\u094d\u092f\u0935\u0938\u094d\u0925\u093e \u0915\u094b \u092c\u0922\u093c\u093e\u0935\u093e \u0914\u0930 \u0938\u092e\u0930\u094d\u0925\u0928 \u0926\u0947\u0924\u093e \u0939\u0948\u0964<\/span><\/li>\n<li style=\"font-weight: 400; text-align: justify;\" aria-level=\"1\"><b>\u0905\u0928\u0941\u0938\u0902\u0927\u093e\u0928: <\/b><span style=\"font-weight: 400;\">\u092f\u0939 \u0936\u094d\u0930\u092e \u0914\u0930 \u0930\u094b\u091c\u0917\u093e\u0930, \u0906\u091c\u0940\u0935\u093f\u0915\u093e, \u0932\u093f\u0902\u0917, \u0938\u094d\u0935\u093e\u0938\u094d\u0925\u094d\u092f, \u0936\u093f\u0915\u094d\u0937\u093e \u0914\u0930 \u092e\u093e\u0928\u0935 \u0935\u093f\u0915\u093e\u0938 \u0915\u0947 \u0905\u0928\u094d\u092f \u0915\u094d\u0937\u0947\u0924\u094d\u0930\u094b\u0902 \u092a\u0930 \u0936\u094b\u0927 \u0915\u0930\u0924\u093e \u0939\u0948\u0964<\/span><\/li>\n<\/ul>\n<h4><b>\u0905\u0902\u0924\u0930\u0930\u093e\u0937\u094d\u091f\u094d\u0930\u0940\u092f \u0936\u094d\u0930\u092e \u0938\u0902\u0917\u0920\u0928 (ILO) \u0915\u0947 \u092c\u093e\u0930\u0947 \u092e\u0947\u0902<\/b><\/h4>\n<ul>\n<li style=\"font-weight: 400;\" aria-level=\"1\"><span style=\"font-weight: 400;\">\u092f\u0939 \u090f\u0915\u092e\u093e\u0924\u094d\u0930 \u0924\u094d\u0930\u093f\u092a\u0915\u094d\u0937\u0940\u092f \u0938\u0902\u092f\u0941\u0915\u094d\u0924 \u0930\u093e\u0937\u094d\u091f\u094d\u0930 (UN) \u090f\u091c\u0947\u0902\u0938\u0940 \u0939\u0948\u0964<\/span>\n<ul>\n<li style=\"font-weight: 400; text-align: justify;\" aria-level=\"2\"><span style=\"font-weight: 400;\">\u092f\u0939 \u0936\u094d\u0930\u092e \u092e\u093e\u0928\u0915\u094b\u0902 \u0915\u094b \u0928\u093f\u0930\u094d\u0927\u093e\u0930\u093f\u0924 \u0915\u0930\u0928\u0947, \u0928\u0940\u0924\u093f\u092f\u093e\u0901 \u0935\u093f\u0915\u0938\u093f\u0924 \u0915\u0930\u0928\u0947 \u0914\u0930 \u0938\u092d\u0940 \u092e\u0939\u093f\u0932\u093e\u0913\u0902 \u0924\u0925\u093e \u092a\u0941\u0930\u0941\u0937\u094b\u0902 \u0915\u0947 \u0932\u093f\u090f \u0938\u092d\u094d\u092f \u0915\u093e\u0930\u094d\u092f \u0915\u094b \u092c\u0922\u093c\u093e\u0935\u093e \u0926\u0947\u0928\u0947 \u0935\u093e\u0932\u0947 \u0915\u093e\u0930\u094d\u092f\u0915\u094d\u0930\u092e \u0924\u0948\u092f\u093e\u0930 \u0915\u0930\u0928\u0947 \u0915\u0947 \u0932\u093f\u090f 187 \u0938\u0926\u0938\u094d\u092f \u0930\u093e\u091c\u094d\u092f\u094b\u0902 (\u092d\u093e\u0930\u0924 \u090f\u0915 \u0938\u0926\u0938\u094d\u092f \u0939\u0948) \u0915\u0940 \u0938\u0930\u0915\u093e\u0930\u094b\u0902, \u0928\u093f\u092f\u094b\u0915\u094d\u0924\u093e\u0913\u0902 \u090f\u0935\u0902 \u0936\u094d\u0930\u092e\u093f\u0915\u094b\u0902 \u0915\u094b \u090f\u0915 \u0938\u093e\u0925 \u0932\u093e\u0924\u093e \u0939\u0948\u0964<\/span><\/li>\n<\/ul>\n<\/li>\n<li style=\"font-weight: 400;\" aria-level=\"1\"><b>\u0938\u094d\u0925\u093e\u092a\u0928\u093e: <\/b><span style=\"font-weight: 400;\">\u0935\u0930\u094d\u0937 1919 \u092e\u0947\u0902 \u0935\u0930\u094d\u0938\u093e\u092f \u0915\u0940 \u0938\u0902\u0927\u093f (Treaty of Versailles) \u0926\u094d\u0935\u093e\u0930\u093e\u0964<\/span>\n<ul>\n<li style=\"font-weight: 400;\" aria-level=\"2\"><span style=\"font-weight: 400;\">\u092f\u0939 \u0935\u0930\u094d\u0937 1946 \u092e\u0947\u0902 \u0938\u0902\u092f\u0941\u0915\u094d\u0924 \u0930\u093e\u0937\u094d\u091f\u094d\u0930 \u0915\u0940 \u092a\u0939\u0932\u0940 \u0935\u093f\u0936\u0947\u0937 \u090f\u091c\u0947\u0902\u0938\u0940 \u092c\u0928 \u0917\u0908\u0964<\/span><\/li>\n<\/ul>\n<\/li>\n<li style=\"font-weight: 400;\" aria-level=\"1\"><b>\u092e\u0941\u0916\u094d\u092f\u093e\u0932\u092f:<\/b><span style=\"font-weight: 400;\"> \u091c\u093f\u0928\u0947\u0935\u093e, \u0938\u094d\u0935\u093f\u091f\u094d\u091c\u0930\u0932\u0948\u0902\u0921<\/span><\/li>\n<li style=\"font-weight: 400;\" aria-level=\"1\"><b>\u092a\u0941\u0930\u0938\u094d\u0915\u093e\u0930: <\/b><span style=\"font-weight: 400;\">\u0907\u0938\u0947 \u0935\u0930\u094d\u0937 1969 \u092e\u0947\u0902 \u0928\u094b\u092c\u0947\u0932 \u0936\u093e\u0902\u0924\u093f \u092a\u0941\u0930\u0938\u094d\u0915\u093e\u0930 (Nobel Peace Prize) \u092e\u093f\u0932\u093e\u0964<\/span><\/li>\n<\/ul>\n<\/td>\n<\/tr>\n<\/tbody>\n<\/table>\n<p><\/span>\n<h4 style=\"text-align: justify;\"><b>\u0938\u0902\u092c\u0902\u0927\u093f\u0924 \u0924\u0925\u094d\u092f<\/b><\/h4>\n<ul>\n<li><span style=\"font-weight: 400;\">\u0905\u0902\u0924\u0930\u093f\u092e \u092c\u091c\u091f \u092e\u0947\u0902, \u092d\u093e\u0930\u0924\u0940\u092f \u0935\u093f\u0924\u094d\u0924 \u092e\u0902\u0924\u094d\u0930\u0940 \u0928\u0947 \u0915\u0939\u093e \u0915\u093f <\/span><b>&#8216;\u0935\u093f\u0915\u0938\u093f\u0924 \u092d\u093e\u0930\u0924&#8217;<\/b><span style=\"font-weight: 400;\"> \u0915\u0947 \u0932\u093f\u090f \u0938\u0930\u0915\u093e\u0930 \u0915\u093e \u0926\u0943\u0937\u094d\u091f\u093f\u0915\u094b\u0923 &#8220;\u092a\u094d\u0930\u0915\u0943\u0924\u093f \u0915\u0947 \u0938\u093e\u0925 \u0938\u0926\u094d\u092d\u093e\u0935 \u092e\u0947\u0902, \u0906\u0927\u0941\u0928\u093f\u0915 \u092c\u0941\u0928\u093f\u092f\u093e\u0926\u0940 \u0922\u093e\u0901\u091a\u0947 \u0915\u0947 \u0938\u093e\u0925 \u0938\u092e\u0943\u0926\u094d\u0927 \u092d\u093e\u0930\u0924 \u0914\u0930 \u0938\u092d\u0940 \u0928\u093e\u0917\u0930\u093f\u0915\u094b\u0902 \u0924\u0925\u093e \u0938\u092d\u0940 \u0915\u094d\u0937\u0947\u0924\u094d\u0930\u094b\u0902 \u0915\u094b \u0909\u0928\u0915\u0940 \u0915\u094d\u0937\u092e\u0924\u093e \u0924\u0915 \u092a\u0939\u0941\u0901\u091a\u0928\u0947 \u0915\u0947 \u0905\u0935\u0938\u0930 \u092a\u094d\u0930\u0926\u093e\u0928 \u0915\u0930\u0928\u093e&#8221; <\/span><b>(prosperous Bharat in harmony with nature, with modern infrastructure, and providing opportunities for all citizens and all regions to reach their potential)<\/b><span style=\"font-weight: 400;\"> \u0939\u0948\u0964\u00a0<\/span>\n<ul>\n<li><span style=\"font-weight: 400;\">&#8216;\u0935\u093f\u0915\u0938\u093f\u0924 \u092d\u093e\u0930\u0924&#8217; \u0915\u0947 \u0907\u0938 \u0932\u0915\u094d\u0937\u094d\u092f \u0915\u094b \u0939\u093e\u0938\u093f\u0932 \u0915\u0930\u0928\u0947 \u0915\u0947 \u0932\u093f\u090f \u0932\u094b\u0917\u094b\u0902 \u0915\u0940 \u0915\u094d\u0937\u092e\u0924\u093e \u092e\u0947\u0902 \u0938\u0941\u0927\u093e\u0930 \u0915\u0930\u0928\u0947 \u0914\u0930 \u0909\u0928\u094d\u0939\u0947\u0902 \u0938\u0936\u0915\u094d\u0924 \u092c\u0928\u093e\u0928\u0947 \u0915\u0940 \u0906\u0935\u0936\u094d\u092f\u0915\u0924\u093e \u0939\u0948\u0964<\/span><\/li>\n<li aria-level=\"2\"><b>\u0935\u093f\u0915\u0938\u093f\u0924 \u092d\u093e\u0930\u0924 \u0915\u0947 \u0932\u0915\u094d\u0937\u094d\u092f<\/b>\n<ul>\n<li><b>\u0938\u0915\u0932 \u0918\u0930\u0947\u0932\u0942 \u0909\u0924\u094d\u092a\u093e\u0926 (GDP) \u092a\u0930: <\/b><span style=\"font-weight: 400;\">\u092a\u094d\u0930\u0938\u094d\u0924\u093e\u0935\u093f\u0924 \u0909\u092a\u093e\u092f\u094b\u0902 \u0938\u0947 \u092d\u093e\u0930\u0924 \u0915\u0940 GDP \u0915\u094b \u0935\u0930\u094d\u0937 2030 \u092e\u0947\u0902 6.69 \u091f\u094d\u0930\u093f\u0932\u093f\u092f\u0928 \u0921\u0949\u0932\u0930, \u0935\u0930\u094d\u0937 2040 \u0924\u0915 16.13 \u091f\u094d\u0930\u093f\u0932\u093f\u092f\u0928 \u0921\u0949\u0932\u0930 \u0914\u0930 \u0935\u0930\u094d\u0937 2047 \u0924\u0915 29.02 \u091f\u094d\u0930\u093f\u0932\u093f\u092f\u0928 \u0921\u0949\u0932\u0930 \u0924\u0915 \u092c\u0922\u093c\u093e\u092f\u093e \u091c\u093e\u0928\u093e \u091a\u093e\u0939\u093f\u090f\u0964<\/span><\/li>\n<li><b>\u092a\u094d\u0930\u0924\u093f \u0935\u094d\u092f\u0915\u094d\u0924\u093f \u0906\u092f \u092a\u0930: <\/b><span style=\"font-weight: 400;\">\u092e\u094c\u091c\u0942\u0926\u093e \u0915\u0940\u092e\u0924\u094b\u0902 \u092a\u0930 \u092a\u094d\u0930\u0924\u093f \u0935\u094d\u092f\u0915\u094d\u0924\u093f \u0906\u092f \u0915\u093e \u0905\u0928\u0941\u092e\u093e\u0928 \u0935\u0930\u094d\u0937 2030 \u0924\u0915 4,418 \u0921\u0949\u0932\u0930, \u0935\u0930\u094d\u0937 2040 \u0924\u0915 10,021 \u0921\u0949\u0932\u0930 \u0914\u0930 \u0935\u0930\u094d\u0937 2047 \u0924\u0915 17,590 \u0921\u0949\u0932\u0930 \u0939\u0948\u0964<\/span>\n<ul>\n<li><span style=\"font-weight: 400;\">\u0907\u0938\u0915\u093e \u0905\u0930\u094d\u0925 \u0939\u0948 \u0915\u093f \u0935\u0930\u094d\u0924\u092e\u093e\u0928 \u092a\u094d\u0930\u0924\u093f \u0935\u094d\u092f\u0915\u094d\u0924\u093f \u0906\u092f \u0932\u0917\u092d\u0917 2 \u0932\u093e\u0916 \u0930\u0941\u092a\u092f\u0947 \u0935\u0930\u094d\u0937 2047 \u0924\u0915 \u0932\u0917\u092d\u0917 14.9 \u0932\u093e\u0916 \u0930\u0941\u092a\u092f\u0947 \u0939\u094b \u091c\u093e\u090f\u0917\u0940\u0964<\/span><\/li>\n<\/ul>\n<\/li>\n<li><b>\u0928\u093f\u0930\u094d\u092f\u093e\u0924 \u092a\u0930: <\/b><span style=\"font-weight: 400;\">\u0928\u093f\u0930\u094d\u092f\u093e\u0924 \u0932\u0915\u094d\u0937\u094d\u092f \u0935\u0930\u094d\u0937 2030 \u092e\u0947\u0902 \u092e\u0942\u0932\u094d\u092f \u0915\u0947 \u0939\u093f\u0938\u093e\u092c \u0938\u0947 1.58 \u091f\u094d\u0930\u093f\u0932\u093f\u092f\u0928 \u0921\u0949\u0932\u0930, \u0935\u0930\u094d\u0937 2040 \u0924\u0915 4.56 \u091f\u094d\u0930\u093f\u0932\u093f\u092f\u0928 \u0921\u0949\u0932\u0930 \u0914\u0930 \u0935\u0930\u094d\u0937 2047 \u0924\u0915 8.67 \u091f\u094d\u0930\u093f\u0932\u093f\u092f\u0928 \u0921\u0949\u0932\u0930 \u0939\u0948\u0902\u0964<\/span><\/li>\n<\/ul>\n<\/li>\n<\/ul>\n<\/li>\n<\/ul>\n<h4 style=\"text-align: justify;\"><b>\u092d\u093e\u0930\u0924 \u0930\u094b\u091c\u0917\u093e\u0930 \u0930\u093f\u092a\u094b\u0930\u094d\u091f 2024 \u0915\u0947 \u092c\u093e\u0930\u0947 \u092e\u0947\u0902<\/b><\/h4>\n<ul>\n<li><b>\u0930\u093f\u092a\u094b\u0930\u094d\u091f \u0915\u093e \u0906\u0927\u093e\u0930: <\/b><span style=\"font-weight: 400;\">\u0936\u094b\u0927 \u091c\u094d\u092f\u093e\u0926\u093e\u0924\u0930 \u0935\u0930\u094d\u0937 2000 \u0914\u0930 2022 \u0915\u0947 \u092c\u0940\u091a \u0906\u092f\u094b\u091c\u093f\u0924<\/span><b> \u0930\u093e\u0937\u094d\u091f\u094d\u0930\u0940\u092f \u0928\u092e\u0942\u0928\u093e \u0938\u0930\u094d\u0935\u0947\u0915\u094d\u0937\u0923<\/b><span style=\"font-weight: 400;\"> (National Sample Surveys) \u0914\u0930 <\/span><b>\u0906\u0935\u0927\u093f\u0915 \u0936\u094d\u0930\u092e \u092c\u0932 \u0938\u0930\u094d\u0935\u0947\u0915\u094d\u0937\u0923 <\/b><span style=\"font-weight: 400;\">(Periodic Labour Force Surveys) \u0915\u0947 \u0921\u0947\u091f\u093e \u0935\u093f\u0936\u094d\u0932\u0947\u0937\u0923 \u092a\u0930 \u0906\u0927\u093e\u0930\u093f\u0924 \u0939\u0948\u0964<\/span><b>\u00a0<\/b><\/li>\n<li><b>\u092a\u094d\u0930\u092f\u0941\u0915\u094d\u0924 \u0938\u0902\u0915\u0947\u0924\u0915:<\/b><span style=\"font-weight: 400;\"> \u0938\u0942\u091a\u0915\u093e\u0902\u0915 \u0938\u093e\u0924 \u0936\u094d\u0930\u092e \u092c\u093e\u091c\u093e\u0930 \u092a\u0930\u093f\u0923\u093e\u092e \u0938\u0902\u0915\u0947\u0924\u0915\u094b\u0902 \u092a\u0930 \u0906\u0927\u093e\u0930\u093f\u0924 \u0939\u0948:<\/span>\n<ul>\n<li><span style=\"font-weight: 400;\">\u0928\u093f\u092f\u092e\u093f\u0924 \u0914\u092a\u091a\u093e\u0930\u093f\u0915 \u0915\u093e\u0930\u094d\u092f \u092e\u0947\u0902 \u0928\u093f\u092f\u094b\u091c\u093f\u0924 \u0936\u094d\u0930\u092e\u093f\u0915\u094b\u0902 \u0915\u093e \u092a\u094d\u0930\u0924\u093f\u0936\u0924<\/span><\/li>\n<li><span style=\"font-weight: 400;\">\u0906\u0915\u0938\u094d\u092e\u093f\u0915 \u092e\u091c\u0926\u0942\u0930\u094b\u0902 \u0915\u093e \u092a\u094d\u0930\u0924\u093f\u0936\u0924<\/span><\/li>\n<li><span style=\"font-weight: 400;\">\u0917\u0930\u0940\u092c\u0940 \u0930\u0947\u0916\u093e \u0938\u0947 \u0928\u0940\u091a\u0947 \u0938\u094d\u0935\u0930\u094b\u091c\u0917\u093e\u0930 \u0915\u0930\u0928\u0947 \u0935\u093e\u0932\u0947 \u0936\u094d\u0930\u092e\u093f\u0915\u094b\u0902 \u0915\u093e \u092a\u094d\u0930\u0924\u093f\u0936\u0924<\/span><\/li>\n<li><span style=\"font-weight: 400;\">\u0915\u093e\u0930\u094d\u092f \u092d\u093e\u0917\u0940\u0926\u093e\u0930\u0940 \u0926\u0930<\/span><\/li>\n<li><span style=\"font-weight: 400;\">\u0906\u0915\u0938\u094d\u092e\u093f\u0915 \u092e\u091c\u0926\u0942\u0930\u094b\u0902 \u0915\u0940 \u0914\u0938\u0924 \u092e\u093e\u0938\u093f\u0915 \u0906\u092f<\/span><\/li>\n<li><span style=\"font-weight: 400;\">\u092e\u093e\u0927\u094d\u092f\u092e\u093f\u0915 \u0914\u0930 \u0909\u091a\u094d\u091a-\u0936\u093f\u0915\u094d\u0937\u093f\u0924 \u092f\u0941\u0935\u093e\u0913\u0902 \u0915\u0940 \u092c\u0947\u0930\u094b\u091c\u0917\u093e\u0930\u0940 \u0926\u0930<\/span><\/li>\n<li><span style=\"font-weight: 400;\">\u092f\u0941\u0935\u093e \u0930\u094b\u091c\u0917\u093e\u0930 \u0914\u0930 \u0936\u093f\u0915\u094d\u0937\u093e \u092f\u093e \u092a\u094d\u0930\u0936\u093f\u0915\u094d\u0937\u0923 \u092e\u0947\u0902 \u0928\u0939\u0940\u0902 \u0939\u0948\u0902\u0964<\/span><\/li>\n<\/ul>\n<\/li>\n<\/ul>\n<h4 style=\"text-align: justify;\"><b>\u092d\u093e\u0930\u0924 \u0930\u094b\u091c\u0917\u093e\u0930 \u0930\u093f\u092a\u094b\u0930\u094d\u091f 2024 \u0915\u0940 \u092e\u0941\u0916\u094d\u092f \u0935\u093f\u0936\u0947\u0937\u0924\u093e\u090f\u0901<\/b><\/h4>\n<ul>\n<li><b>&#8216;\u0930\u094b\u091c\u0917\u093e\u0930 \u0938\u094d\u0925\u093f\u0924\u093f \u0938\u0942\u091a\u0915\u093e\u0902\u0915&#8217; (Employment Condition Index) \u092e\u0947\u0902 \u0938\u0941\u0927\u093e\u0930: <\/b><span style=\"font-weight: 400;\">&#8216;\u0930\u094b\u091c\u0917\u093e\u0930 \u0938\u094d\u0925\u093f\u0924\u093f \u0938\u0942\u091a\u0915\u093e\u0902\u0915&#8217; \u092e\u0947\u0902 \u0935\u0930\u094d\u0937 2004-05 \u0914\u0930 \u0935\u0930\u094d\u0937 2021-22 \u0915\u0947 \u092c\u0940\u091a \u0938\u0941\u0927\u093e\u0930 \u0939\u0941\u0906 \u0939\u0948 \u0924\u0925\u093e \u0926\u093f\u0932\u094d\u0932\u0940, \u0939\u093f\u092e\u093e\u091a\u0932 \u092a\u094d\u0930\u0926\u0947\u0936, \u0924\u0947\u0932\u0902\u0917\u093e\u0928\u093e, \u0909\u0924\u094d\u0924\u0930\u093e\u0916\u0902\u0921 \u090f\u0935\u0902 \u0917\u0941\u091c\u0930\u093e\u0924 \u0936\u0940\u0930\u094d\u0937 \u092a\u0930 \u0930\u0939\u0947 \u0939\u0948\u0902\u0964<\/span>\n<ul>\n<li><span style=\"font-weight: 400;\">\u0932\u0947\u0915\u093f\u0928 \u0915\u0941\u091b \u0930\u093e\u091c\u094d\u092f (\u092c\u093f\u0939\u093e\u0930, \u0913\u0921\u093f\u0936\u093e, \u091d\u093e\u0930\u0916\u0902\u0921 \u0914\u0930 \u0909\u0924\u094d\u0924\u0930 \u092a\u094d\u0930\u0926\u0947\u0936) \u0907\u0938 \u0905\u0935\u0927\u093f \u092e\u0947\u0902 \u0938\u092c\u0938\u0947 \u0928\u093f\u091a\u0932\u0947 \u092a\u093e\u092f\u0926\u093e\u0928 \u092a\u0930 \u0930\u0939\u0947 \u0939\u0948\u0902\u0964<\/span><\/li>\n<\/ul>\n<\/li>\n<\/ul>\n<p style=\"text-align: center;\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"alignnone  wp-image-97962\" src=\"https:\/\/pwonlyias.com\/hi\/wp-content\/uploads\/2024\/04\/1-1.jpg\" alt=\"\" width=\"334\" height=\"270\" \/><\/p>\n<ul>\n<li><b>\u0930\u094b\u091c\u0917\u093e\u0930 \u0915\u0940 \u0917\u0941\u0923\u0935\u0924\u094d\u0924\u093e \u092e\u0947\u0902 \u0938\u0941\u0927\u093e\u0930: <\/b><span style=\"font-weight: 400;\">\u0938\u094d\u0935\u0930\u094b\u091c\u0917\u093e\u0930 \u0930\u094b\u091c\u0917\u093e\u0930 \u0915\u093e \u092a\u094d\u0930\u093e\u0925\u092e\u093f\u0915 \u0938\u094d\u0930\u094b\u0924 (\u0935\u0930\u094d\u0937 2022 \u092e\u0947\u0902 55.8%) \u092c\u0928\u093e \u0939\u0941\u0906 \u0939\u0948\u0964 \u0906\u0915\u0938\u094d\u092e\u093f\u0915 \u0914\u0930 \u0928\u093f\u092f\u092e\u093f\u0924 \u0930\u094b\u091c\u0917\u093e\u0930 \u0915\u094d\u0930\u092e\u0936\u0903 22.7% \u0914\u0930 21.5% \u0925\u093e\u0964<\/span><b>\u00a0<\/b>\n<ul>\n<li><b>\u0928\u093f\u092f\u092e\u093f\u0924 \u0930\u094b\u091c\u0917\u093e\u0930: <\/b><span style=\"font-weight: 400;\">\u0907\u0938\u0947 \u0906\u092e \u0924\u094c\u0930 \u092a\u0930 \u0930\u094b\u091c\u0917\u093e\u0930 \u0915\u0940 \u0928\u093f\u092f\u092e\u093f\u0924\u0924\u093e \u0914\u0930 \u0938\u0902\u092c\u0902\u0927\u093f\u0924 \u0938\u093e\u092e\u093e\u091c\u093f\u0915 \u0938\u0941\u0930\u0915\u094d\u0937\u093e \u0932\u093e\u092d\u094b\u0902 \u0915\u0947 \u0915\u093e\u0930\u0923 \u092c\u0947\u0939\u0924\u0930 \u0917\u0941\u0923\u0935\u0924\u094d\u0924\u093e \u0935\u093e\u0932\u0940 \u0928\u094c\u0915\u0930\u093f\u092f\u093e\u0901 \u092a\u094d\u0930\u0926\u093e\u0928 \u0915\u0930\u0928\u0947 \u0915\u0947 \u0930\u0942\u092a \u092e\u0947\u0902 \u0926\u0947\u0916\u093e \u091c\u093e\u0924\u093e \u0939\u0948\u0964<\/span>\n<ul>\n<li><b>\u0906\u0915\u0938\u094d\u092e\u093f\u0915 \u0915\u093e\u0930\u094d\u092f: <\/b><span style=\"font-weight: 400;\">\u092f\u0939 \u0905\u092a\u0928\u0940 \u0905\u0928\u093f\u092f\u092e\u093f\u0924 \u092a\u094d\u0930\u0915\u0943\u0924\u093f \u0914\u0930 \u0915\u092e \u0926\u0948\u0928\u093f\u0915 \u0906\u092f \u0915\u0947 \u0915\u093e\u0930\u0923 \u0905\u092a\u0947\u0915\u094d\u0937\u093e\u0915\u0943\u0924 \u0916\u0930\u093e\u092c \u0917\u0941\u0923\u0935\u0924\u094d\u0924\u093e \u0935\u093e\u0932\u0940 \u0928\u094c\u0915\u0930\u093f\u092f\u094b\u0902 \u0938\u0947 \u091c\u0941\u0921\u093c\u093e \u0939\u0941\u0906 \u0939\u0948\u0964<\/span><\/li>\n<\/ul>\n<\/li>\n<li><b>\u0905\u0928\u094c\u092a\u091a\u093e\u0930\u093f\u0915 \u0930\u094b\u091c\u0917\u093e\u0930 (Informal Employment): <\/b><span style=\"font-weight: 400;\">\u0914\u092a\u091a\u093e\u0930\u093f\u0915 \u0915\u094d\u0937\u0947\u0924\u094d\u0930 \u092e\u0947\u0902 \u0928\u094c\u0915\u0930\u093f\u092f\u094b\u0902 \u0915\u0940 \u0938\u0902\u0916\u094d\u092f\u093e \u092c\u0922\u093c\u0940 \u0939\u0948 \u0914\u0930 \u0909\u0928\u092e\u0947\u0902 \u0938\u0947 \u0932\u0917\u092d\u0917 \u0906\u0927\u0940 \u0905\u0928\u094c\u092a\u091a\u093e\u0930\u093f\u0915 \u0939\u0948\u0902\u0964<\/span>\n<ul>\n<li><span style=\"font-weight: 400;\">\u0932\u0917\u092d\u0917 82% \u0915\u093e\u0930\u094d\u092f\u092c\u0932 \u0905\u0928\u094c\u092a\u091a\u093e\u0930\u093f\u0915 \u0915\u094d\u0937\u0947\u0924\u094d\u0930 \u092e\u0947\u0902 \u0932\u0917\u093e \u0939\u0941\u0906 \u0939\u0948 \u0914\u0930 \u0932\u0917\u092d\u0917 90% \u0905\u0928\u094c\u092a\u091a\u093e\u0930\u093f\u0915 \u0930\u0942\u092a \u0938\u0947 \u0915\u093e\u0930\u094d\u092f\u0930\u0924 \u0939\u0948\u0964<\/span><\/li>\n<li><span style=\"font-weight: 400;\">\u0938\u094d\u0935-\u0930\u094b\u091c\u0917\u093e\u0930 \u0914\u0930 \u0905\u0935\u0948\u0924\u0928\u093f\u0915 \u092a\u093e\u0930\u093f\u0935\u093e\u0930\u093f\u0915 \u0915\u093e\u0930\u094d\u092f \u092d\u0940 \u092c\u0922\u093c\u0947 \u0939\u0948\u0902, \u0935\u093f\u0936\u0947\u0937\u0915\u0930 \u092e\u0939\u093f\u0932\u093e\u0913\u0902 \u0915\u0947 \u0932\u093f\u090f\u0964<\/span><\/li>\n<\/ul>\n<\/li>\n<\/ul>\n<\/li>\n<li aria-level=\"1\"><b>\u0915\u0943\u0937\u093f \u092e\u0947\u0902 \u0909\u0924\u093e\u0930-\u091a\u0922\u093c\u093e\u0935 \u0935\u093e\u0932\u093e \u0930\u094b\u091c\u0917\u093e\u0930: <\/b><span style=\"font-weight: 400;\">\u0917\u0948\u0930-\u0915\u0943\u0937\u093f \u0930\u094b\u091c\u0917\u093e\u0930 \u0915\u0940 \u0913\u0930 \u0927\u0940\u092e\u093e \u092a\u0930\u093f\u0935\u0930\u094d\u0924\u0928 \u0935\u0930\u094d\u0937 2018-19 \u0915\u0947 \u092c\u093e\u0926 \u0909\u0932\u091f \u0917\u092f\u093e \u0939\u0948\u0964 \u0915\u0941\u0932 \u0930\u094b\u091c\u0917\u093e\u0930 \u092e\u0947\u0902 \u0915\u0943\u0937\u093f \u0915\u0940 \u0939\u093f\u0938\u094d\u0938\u0947\u0926\u093e\u0930\u0940 \u0935\u0930\u094d\u0937 2000 \u092e\u0947\u0902 60% \u0938\u0947 \u0917\u093f\u0930\u0915\u0930 \u0935\u0930\u094d\u0937 2019 \u092e\u0947\u0902 \u0932\u0917\u092d\u0917 42% \u0939\u094b \u0917\u0908\u0964<\/span>\n<ul>\n<li><span style=\"font-weight: 400;\">\u092f\u0939 \u092c\u0926\u0932\u093e\u0935 \u092e\u0941\u0916\u094d\u092f \u0930\u0942\u092a \u0938\u0947 \u0935\u093f\u0928\u093f\u0930\u094d\u092e\u093e\u0923 \u090f\u0935\u0902 \u0938\u0947\u0935\u093e\u0913\u0902 \u0926\u094d\u0935\u093e\u0930\u093e \u0905\u0935\u0936\u094b\u0937\u093f\u0924 \u0915\u093f\u092f\u093e \u0917\u092f\u093e \u0925\u093e, \u091c\u093f\u0938\u0915\u0940 \u0915\u0941\u0932 \u0930\u094b\u091c\u0917\u093e\u0930 \u092e\u0947\u0902 \u0939\u093f\u0938\u094d\u0938\u0947\u0926\u093e\u0930\u0940 \u0935\u0930\u094d\u0937 2000 \u092e\u0947\u0902 23% \u0938\u0947 \u092c\u0922\u093c\u0915\u0930 \u0935\u0930\u094d\u0937 2019 \u092e\u0947\u0902 32% \u0939\u094b \u0917\u0908\u0964 \u0930\u094b\u091c\u0917\u093e\u0930 \u092e\u0947\u0902 \u0935\u093f\u0928\u093f\u0930\u094d\u092e\u093e\u0923 \u0915\u0940 \u0939\u093f\u0938\u094d\u0938\u0947\u0926\u093e\u0930\u0940 \u0932\u0917\u092d\u0917 12-14% \u092a\u0930 \u0938\u094d\u0925\u093f\u0930 \u092c\u0928\u0940 \u0939\u0941\u0908 \u0939\u0948\u0964<\/span><\/li>\n<li><span style=\"font-weight: 400;\">\u0935\u0930\u094d\u0937 2018-19 \u0915\u0947 \u092c\u093e\u0926 \u0938\u0947, \u0915\u0943\u0937\u093f \u0930\u094b\u091c\u0917\u093e\u0930 \u0915\u0940 \u0939\u093f\u0938\u094d\u0938\u0947\u0926\u093e\u0930\u0940 \u092e\u0947\u0902 \u0935\u0943\u0926\u094d\u0927\u093f \u0915\u0947 \u0938\u093e\u0925 \u092f\u0939 \u0927\u0940\u092e\u093e \u0938\u0902\u0915\u094d\u0930\u092e\u0923 \u0930\u0941\u0915 \u0917\u092f\u093e \u0939\u0948 \u092f\u093e \u0909\u0932\u091f \u0917\u092f\u093e \u0939\u0948\u0964<\/span><\/li>\n<\/ul>\n<\/li>\n<li style=\"font-weight: 400;\" aria-level=\"1\"><b>\u0906\u0930\u094d\u091f\u093f\u092b\u093f\u0936\u093f\u092f\u0932 \u0907\u0902\u091f\u0947\u0932\u093f\u091c\u0947\u0902\u0938 (AI) \u0915\u093e \u092a\u094d\u0930\u092d\u093e\u0935: <\/b><span style=\"font-weight: 400;\">AI \u0915\u0947 \u092c\u0922\u093c\u0928\u0947 \u0938\u0947 \u0930\u094b\u091c\u0917\u093e\u0930 \u092a\u0930 \u0905\u0938\u0930 \u092a\u0921\u093c \u0938\u0915\u0924\u093e \u0939\u0948\u0964 \u092d\u093e\u0930\u0924 \u092e\u0947\u0902 \u0906\u0909\u091f\u0938\u094b\u0930\u094d\u0938\u093f\u0902\u0917 \u0909\u0926\u094d\u092f\u094b\u0917 \u092c\u093e\u0927\u093f\u0924 \u0939\u094b \u0938\u0915\u0924\u093e \u0939\u0948 \u0915\u094d\u092f\u094b\u0902\u0915\u093f AI \u0915\u0941\u091b \u092c\u0948\u0915-\u0911\u092b\u093f\u0938 \u0915\u093e\u0930\u094d\u092f\u094b\u0902 \u0915\u094b \u0938\u0902\u092d\u093e\u0932 \u0932\u0947\u0917\u093e\u0964<\/span><\/li>\n<\/ul>\n<h4 style=\"text-align: justify;\"><b>\u0935\u093f\u0915\u0938\u093f\u0924 \u092d\u093e\u0930\u0924 (Viksit Bharat) \u0915\u0947 \u092c\u093e\u0930\u0947 \u092e\u0947\u0902<\/b><\/h4>\n<ul>\n<li><span style=\"font-weight: 400;\">&#8216;<\/span><b>\u0935\u093f\u0915\u0938\u093f\u0924 \u092d\u093e\u0930\u0924<\/b><span style=\"font-weight: 400;\">&#8216; \u0915\u093e \u0905\u0930\u094d\u0925 \u0939\u0948 &#8216;\u092d\u093e\u0930\u0924 \u0915\u094b \u0935\u093f\u0915\u093e\u0938\u0936\u0940\u0932 \u0926\u0947\u0936\u094b\u0902 \u0915\u0940 \u0936\u094d\u0930\u0947\u0923\u0940 \u0938\u0947 \u0935\u093f\u0915\u0938\u093f\u0924 \u0936\u094d\u0930\u0947\u0923\u0940 \u092e\u0947\u0902 \u0932\u093e\u0928\u093e&#8217;, \u090f\u0915 \u0910\u0938\u093e \u0926\u0943\u0937\u094d\u091f\u093f\u0915\u094b\u0923 \u091c\u093f\u0938\u0947 \u0938\u0930\u0915\u093e\u0930 \u0935\u0930\u094d\u0937 2047 (\u091c\u093f\u0938 \u0935\u0930\u094d\u0937 \u092d\u093e\u0930\u0924 \u0938\u094d\u0935\u0924\u0902\u0924\u094d\u0930\u0924\u093e \u0915\u0947 100 \u0935\u0930\u094d\u0937 \u092a\u0942\u0930\u0947 \u0915\u0930\u0947\u0917\u093e) \u0924\u0915 \u0938\u093e\u0915\u093e\u0930 \u0915\u0930\u0928\u093e \u091a\u093e\u0939\u0924\u0940 \u0939\u0948\u0964<\/span><\/li>\n<li><b>\u0909\u0926\u094d\u0926\u0947\u0936\u094d\u092f: <\/b><span style=\"font-weight: 400;\">\u0905\u0928\u0941\u092e\u093e\u0928\u093f\u0924 1.65 \u0905\u0930\u092c \u0906\u092c\u093e\u0926\u0940 \u0915\u0947 \u0932\u093f\u090f \u092d\u093e\u0930\u0924 \u0915\u094b \u0932\u0917\u092d\u0917 \u0926\u094b \u0926\u0936\u0915\u094b\u0902 \u092e\u0947\u0902 30 \u091f\u094d\u0930\u093f\u0932\u093f\u092f\u0928 \u0921\u0949\u0932\u0930 \u0915\u0940 \u0935\u093f\u0915\u0938\u093f\u0924 \u0905\u0930\u094d\u0925\u0935\u094d\u092f\u0935\u0938\u094d\u0925\u093e \u092e\u0947\u0902 \u092c\u0926\u0932\u0928\u093e\u0964<\/span><\/li>\n<li><b>\u0938\u092e\u093e\u0935\u0947\u0936\u0940 \u0935\u0943\u0926\u094d\u0927\u093f (Inclusive Growth): <\/b><span style=\"font-weight: 400;\">\u0926\u0938\u094d\u0924\u093e\u0935\u0947\u091c \u092e\u0947\u0902 \u0906\u0930\u094d\u0925\u093f\u0915 \u0935\u093f\u0915\u093e\u0938, \u0938\u0924\u0924\u094d \u0935\u093f\u0915\u093e\u0938 \u0932\u0915\u094d\u0937\u094d\u092f, \u091c\u0940\u0935\u0928 \u0928\u093f\u0930\u094d\u0935\u093e\u0939 \u092e\u0947\u0902 \u0906\u0938\u093e\u0928\u0940 \u0914\u0930 \u0908\u091c \u0911\u092b \u0921\u0942\u0907\u0902\u0917 \u092c\u093f\u091c\u0928\u0947\u0938, \u0909\u0928\u094d\u0928\u0924 \u092c\u0941\u0928\u093f\u092f\u093e\u0926\u0940 \u0922\u093e\u0901\u091a\u0947 \u0914\u0930 \u092e\u091c\u092c\u0942\u0924 \u0938\u093e\u092e\u093e\u091c\u093f\u0915 \u0915\u0932\u094d\u092f\u093e\u0923 \u092a\u0939\u0932 \u0915\u0940 \u092a\u0930\u093f\u0915\u0932\u094d\u092a\u0928\u093e \u0915\u0940 \u0917\u0908 \u0939\u0948\u0964\u00a0<\/span><\/li>\n<li><b>\u091a\u093e\u0930 \u0938\u094d\u0924\u0902\u092d: <\/b><span style=\"font-weight: 400;\">\u092f\u0941\u0935\u093e, \u0917\u0930\u0940\u092c, \u092e\u0939\u093f\u0932\u093e \u0914\u0930 \u0915\u093f\u0938\u093e\u0928\u0964<\/span><b>\u00a0<\/b><\/li>\n<li aria-level=\"1\"><b>\u0935\u093f\u0915\u0938\u093f\u0924 \u092d\u093e\u0930\u0924 \u0915\u093e \u092e\u0941\u0916\u094d\u092f \u0935\u093f\u0937\u092f<\/b>\n<ul>\n<li><b>\u0938\u0936\u0915\u094d\u0924 \u092d\u093e\u0930\u0924\u0940\u092f <\/b><span style=\"font-weight: 400;\">(\u0938\u094d\u0935\u093e\u0938\u094d\u0925\u094d\u092f, \u0936\u093f\u0915\u094d\u0937\u093e, \u0928\u093e\u0930\u0940 \u0936\u0915\u094d\u0924\u093f, \u0916\u0947\u0932, \u0938\u0902\u0938\u094d\u0915\u0943\u0924\u093f \u0914\u0930 \u0926\u0947\u0916\u092d\u093e\u0932 \u0915\u0930\u0928\u0947 \u0935\u093e\u0932\u093e \u0938\u092e\u093e\u091c)<\/span><\/li>\n<li><b>\u0938\u0902\u092a\u0928\u094d\u0928 \u0914\u0930 \u091f\u093f\u0915\u093e\u090a \u0905\u0930\u094d\u0925\u0935\u094d\u092f\u0935\u0938\u094d\u0925\u093e <\/b><span style=\"font-weight: 400;\">(\u0909\u0926\u094d\u092f\u094b\u0917, \u090a\u0930\u094d\u091c\u093e, \u0915\u0943\u0937\u093f, \u092c\u0941\u0928\u093f\u092f\u093e\u0926\u0940 \u0922\u093e\u0901\u091a\u093e, \u0938\u0947\u0935\u093e\u090f\u0901, \u0939\u0930\u093f\u0924 \u0905\u0930\u094d\u0925\u0935\u094d\u092f\u0935\u0938\u094d\u0925\u093e \u0914\u0930 \u0936\u0939\u0930)<\/span><\/li>\n<li><b>\u0928\u0935\u093e\u091a\u093e\u0930, \u0935\u093f\u091c\u094d\u091e\u093e\u0928 \u0914\u0930 \u092a\u094d\u0930\u094c\u0926\u094d\u092f\u094b\u0917\u093f\u0915\u0940<\/b><span style=\"font-weight: 400;\"> (\u0905\u0928\u0941\u0938\u0902\u0927\u093e\u0928 \u0914\u0930 \u0935\u093f\u0915\u093e\u0938, \u0938\u094d\u091f\u093e\u0930\u094d\u091f\u0905\u092a \u0914\u0930 \u0921\u093f\u091c\u093f\u091f\u0932)<\/span><\/li>\n<li><b>\u0938\u0941\u0936\u093e\u0938\u0928 \u090f\u0935\u0902 \u0938\u0941\u0930\u0915\u094d\u0937\u093e (Good Governance and Security)<\/b><\/li>\n<li><b>\u0935\u093f\u0936\u094d\u0935 \u092e\u0947\u0902 \u092d\u093e\u0930\u0924 (India in the World)<\/b><\/li>\n<\/ul>\n<\/li>\n<li aria-level=\"1\"><b>\u092e\u0941\u0916\u094d\u092f \u092b\u094b\u0915\u0938 \u0915\u094d\u0937\u0947\u0924\u094d\u0930<\/b>\n<ul>\n<li><b>\u0936\u093f\u0915\u094d\u0937\u093e: <\/b><span style=\"font-weight: 400;\">\u0938\u094d\u0915\u0942\u0932 \u0915\u0947 \u092c\u0941\u0928\u093f\u092f\u093e\u0926\u0940 \u0922\u093e\u0901\u091a\u0947 \u0915\u094b \u0909\u0928\u094d\u0928\u0924 \u0915\u0930\u0928\u093e, \u0938\u094d\u0915\u0942\u0932 \u091c\u093e\u0928\u0947 \u0935\u093e\u0932\u0947 \u0935\u093f\u0926\u094d\u092f\u093e\u0930\u094d\u0925\u093f\u092f\u094b\u0902 \u0915\u0940 \u0938\u0902\u0916\u094d\u092f\u093e \u0915\u094b \u092c\u0922\u093c\u093e\u0928\u093e \u0914\u0930 \u0936\u0948\u0915\u094d\u0937\u093f\u0915 \u092e\u093e\u0928\u0915\u094b\u0902 \u0915\u094b \u0909\u0928\u094d\u0928\u0924 \u0938\u094d\u0924\u0930 \u0924\u0915 \u0932\u0947 \u091c\u093e\u0928\u093e\u0964<\/span><\/li>\n<li><b>\u0938\u094d\u0935\u093e\u0938\u094d\u0925\u094d\u092f \u0926\u0947\u0916\u092d\u093e\u0932: <\/b><span style=\"font-weight: 400;\">\u092f\u0939 \u0917\u093e\u0930\u0902\u091f\u0940 \u0926\u0947\u0928\u093e \u0915\u093f \u092a\u094d\u0930\u0924\u094d\u092f\u0947\u0915 \u0928\u093e\u0917\u0930\u093f\u0915 \u0915\u094b \u0910\u0938\u0940 \u0938\u094d\u0935\u093e\u0938\u094d\u0925\u094d\u092f \u0938\u0947\u0935\u093e\u090f\u0901 \u0909\u092a\u0932\u092c\u094d\u0927 \u0939\u094b\u0902, \u091c\u094b \u092a\u0939\u0941\u0901\u091a \u092f\u094b\u0917\u094d\u092f \u0914\u0930 \u0909\u091a\u094d\u091a \u0917\u0941\u0923\u0935\u0924\u094d\u0924\u093e \u0935\u093e\u0932\u0940 \u0939\u094b\u0902\u0964<\/span><\/li>\n<li><b>\u092a\u094d\u0930\u094c\u0926\u094d\u092f\u094b\u0917\u093f\u0915\u0940: <\/b><span style=\"font-weight: 400;\">\u0930\u093e\u0937\u094d\u091f\u094d\u0930\u0940\u092f \u0909\u0928\u094d\u0928\u0924\u093f \u0915\u0947 \u0932\u093f\u090f \u0924\u0915\u0928\u0940\u0915\u0940 \u0938\u092e\u093e\u0927\u093e\u0928\u094b\u0902 \u0915\u094b \u0905\u092a\u0928\u093e\u0928\u093e \u0914\u0930 \u0905\u0917\u094d\u0930\u0923\u0940 \u092c\u0928\u093e\u0928\u093e\u0964<\/span><\/li>\n<li><b>\u092c\u0941\u0928\u093f\u092f\u093e\u0926\u0940 \u0922\u093e\u0901\u091a\u093e: <\/b><span style=\"font-weight: 400;\">\u092a\u0930\u093f\u0935\u0939\u0928, \u0938\u0902\u091a\u093e\u0930 \u0928\u0947\u091f\u0935\u0930\u094d\u0915 \u0914\u0930 \u0936\u0939\u0930 \u0915\u0940 \u0938\u0941\u0935\u093f\u0927\u093e\u0913\u0902 \u091c\u0948\u0938\u0947 \u092e\u091c\u092c\u0942\u0924 \u092c\u0941\u0928\u093f\u092f\u093e\u0926\u0940 \u0922\u093e\u0901\u091a\u0947 \u0915\u093e \u0928\u093f\u0930\u094d\u092e\u093e\u0923\u0964<\/span><\/li>\n<li><b>\u0915\u0943\u0937\u093f: <\/b><span style=\"font-weight: 400;\">\u0909\u0928\u094d\u0928\u0924 \u0915\u0943\u0937\u093f \u092a\u0926\u094d\u0927\u0924\u093f\u092f\u094b\u0902 \u0915\u093e \u092a\u0930\u093f\u091a\u092f \u0926\u0947\u0928\u093e \u0914\u0930 \u0915\u093f\u0938\u093e\u0928\u094b\u0902 \u0915\u094b \u0909\u0928\u0915\u0947 \u0909\u0924\u094d\u092a\u093e\u0926\u0928 \u090f\u0935\u0902 \u0909\u0924\u094d\u092a\u093e\u0926\u0915\u0924\u093e \u0915\u094b \u092c\u0922\u093c\u093e\u0928\u0947 \u0915\u0947 \u0932\u093f\u090f \u0938\u0939\u093e\u092f\u0924\u093e \u092a\u094d\u0930\u0926\u093e\u0928 \u0915\u0930\u0928\u093e\u0964<\/span><\/li>\n<li><b>\u092a\u0930\u094d\u092f\u093e\u0935\u0930\u0923: <\/b><span style=\"font-weight: 400;\">\u092f\u0939 \u0938\u0941\u0928\u093f\u0936\u094d\u091a\u093f\u0924 \u0915\u0930\u0928\u0947 \u0915\u0947 \u0932\u093f\u090f \u092a\u0930\u094d\u092f\u093e\u0935\u0930\u0923 \u0905\u0928\u0941\u0915\u0942\u0932 \u0924\u0930\u0940\u0915\u094b\u0902 \u0915\u094b \u0906\u0917\u0947 \u092c\u0922\u093c\u093e\u0928\u093e \u0914\u0930 \u092a\u094d\u0930\u093e\u0915\u0943\u0924\u093f\u0915 \u0938\u0902\u092a\u0924\u094d\u0924\u093f\u092f\u094b\u0902 \u0915\u0940 \u0938\u0941\u0930\u0915\u094d\u0937\u093e \u0915\u0930\u0928\u093e \u0915\u093f \u092a\u0930\u094d\u092f\u093e\u0935\u0930\u0923 \u092d\u0935\u093f\u0937\u094d\u092f \u0915\u0940 \u092a\u0940\u0922\u093c\u093f\u092f\u094b\u0902 \u0915\u0947 \u0932\u093f\u090f \u0938\u094d\u0935\u091a\u094d\u091b \u0914\u0930 \u0938\u092e\u0943\u0926\u094d\u0927 \u0939\u094b\u0964<\/span><\/li>\n<\/ul>\n<\/li>\n<\/ul>\n<h4 style=\"text-align: justify;\"><b>\u0935\u093f\u0915\u0938\u093f\u0924 \u092d\u093e\u0930\u0924 \u0915\u094b \u092a\u094d\u0930\u093e\u092a\u094d\u0924 \u0915\u0930\u0928\u0947 \u0915\u0947 \u0932\u093f\u090f \u092e\u093e\u0928\u0935 \u0938\u0902\u0938\u093e\u0927\u0928 \u0935\u093f\u0915\u0938\u093f\u0924 \u0915\u0930\u0928\u0947 \u0915\u0940 \u0906\u0935\u0936\u094d\u092f\u0915\u0924\u093e<\/b><\/h4>\n<ul style=\"text-align: justify;\">\n<li style=\"font-weight: 400;\" aria-level=\"1\"><b>\u092e\u093e\u0928\u0935 \u0938\u0902\u0938\u093e\u0927\u0928 \u0935\u093f\u0915\u093e\u0938 (Human Resource Development- HRD): <\/b><span style=\"font-weight: 400;\">HRD \u0935\u094d\u092f\u0915\u094d\u0924\u093f\u092f\u094b\u0902 \u0915\u0940 \u092a\u094d\u0930\u0924\u093f\u092d\u093e, \u0926\u0915\u094d\u0937\u0924\u093e \u090f\u0935\u0902 \u0915\u094c\u0936\u0932 \u0915\u094b \u092a\u094b\u0937\u093f\u0924 \u0915\u0930\u0928\u0947 \u0914\u0930 \u092c\u0922\u093c\u093e\u0935\u093e \u0926\u0947\u0928\u0947 \u0915\u0947 \u0932\u093f\u090f \u0935\u094d\u092f\u0935\u0938\u094d\u0925\u093f\u0924 \u0926\u0943\u0937\u094d\u091f\u093f\u0915\u094b\u0923 \u0915\u094b \u0938\u0902\u0926\u0930\u094d\u092d\u093f\u0924 \u0915\u0930\u0924\u093e \u0939\u0948, \u091c\u093f\u0938\u0938\u0947 \u0930\u093e\u0937\u094d\u091f\u094d\u0930\u0940\u092f \u0935\u093f\u0915\u093e\u0938 \u092e\u0947\u0902 \u092f\u094b\u0917\u0926\u093e\u0928 \u092e\u093f\u0932\u0924\u093e \u0939\u0948\u0964\u00a0<\/span><\/li>\n<\/ul>\n<h4 style=\"text-align: justify;\"><b>\u092e\u093e\u0928\u0935 \u0938\u0902\u0938\u093e\u0927\u0928 \u0915\u0948\u0938\u0947 \u0935\u093f\u0915\u0938\u093f\u0924 \u0915\u0930\u0947\u0902?<\/b><\/h4>\n<ul style=\"text-align: justify;\">\n<li style=\"font-weight: 400;\" aria-level=\"1\"><b>\u0936\u093f\u0915\u094d\u0937\u093e \u0914\u0930 \u0915\u094c\u0936\u0932 \u0935\u093f\u0915\u093e\u0938: <\/b><span style=\"font-weight: 400;\">\u092f\u093e\u0926 \u0930\u0916\u0928\u0947 \u0915\u0940 \u0924\u0941\u0932\u0928\u093e \u092e\u0947\u0902 \u0935\u094d\u092f\u093e\u0935\u0939\u093e\u0930\u093f\u0915 \u0915\u094c\u0936\u0932 \u0914\u0930 \u0938\u092e\u0938\u094d\u092f\u093e-\u0938\u092e\u093e\u0927\u093e\u0928 \u0915\u094b \u092a\u094d\u0930\u093e\u0925\u092e\u093f\u0915\u0924\u093e \u0926\u0947\u0928\u0947 \u0915\u0947 \u0932\u093f\u090f \u0936\u093f\u0915\u094d\u0937\u093e \u092a\u094d\u0930\u0923\u093e\u0932\u0940 \u0915\u094b \u092c\u0926\u0932\u0928\u0947 \u0915\u0940 \u0906\u0935\u0936\u094d\u092f\u0915\u0924\u093e \u0939\u0948\u0964<\/span>\n<ul>\n<li style=\"font-weight: 400;\" aria-level=\"2\"><b>\u092a\u0930\u093f\u092f\u094b\u091c\u0928\u093e \u0906\u0927\u093e\u0930\u093f\u0924 \u0936\u093f\u0915\u094d\u0937\u093e:<\/b><span style=\"font-weight: 400;\"> \u092b\u093f\u0928\u0932\u0948\u0902\u0921 \u0915\u0940 \u0936\u093f\u0915\u094d\u0937\u093e \u092a\u094d\u0930\u0923\u093e\u0932\u0940 \u090f\u0915 \u0909\u0932\u094d\u0932\u0947\u0916\u0928\u0940\u092f \u0909\u0926\u093e\u0939\u0930\u0923 \u0939\u0948, \u091c\u0939\u093e\u0901 \u092a\u0930\u093f\u092f\u094b\u091c\u0928\u093e \u0906\u0927\u093e\u0930\u093f\u0924 \u0936\u093f\u0915\u094d\u0937\u093e \u0915\u094b \u0938\u092b\u0932\u0924\u093e\u092a\u0942\u0930\u094d\u0935\u0915 \u0932\u093e\u0917\u0942 \u0915\u093f\u092f\u093e \u0917\u092f\u093e \u0939\u0948, \u091c\u093f\u0938\u0938\u0947 \u0935\u093f\u0926\u094d\u092f\u093e\u0930\u094d\u0925\u093f\u092f\u094b\u0902 \u092e\u0947\u0902 \u0930\u091a\u0928\u093e\u0924\u094d\u092e\u0915\u0924\u093e \u0914\u0930 \u0906\u0932\u094b\u091a\u0928\u093e\u0924\u094d\u092e\u0915 \u0938\u094b\u091a \u0915\u0940 \u0938\u0902\u0938\u094d\u0915\u0943\u0924\u093f \u0915\u094b \u092c\u0922\u093c\u093e\u0935\u093e \u092e\u093f\u0932\u0924\u093e \u0939\u0948\u0964 \u092d\u093e\u0930\u0924 \u0938\u092e\u0938\u094d\u092f\u093e \u0938\u092e\u093e\u0927\u093e\u0928 \u0926\u0943\u0937\u094d\u091f\u093f\u0915\u094b\u0923 \u0935\u093f\u0915\u0938\u093f\u0924 \u0915\u0930\u0928\u0947 \u0915\u0947 \u0932\u093f\u090f \u0910\u0938\u0947 \u092e\u0949\u0921\u0932\u094b\u0902 \u0938\u0947 \u0938\u0902\u0915\u0947\u0924 \u0932\u0947 \u0938\u0915\u0924\u093e \u0939\u0948\u0964<\/span><\/li>\n<li style=\"font-weight: 400;\" aria-level=\"2\"><b>\u0909\u0926\u094d\u092f\u094b\u0917-\u0905\u0915\u093e\u0926\u092e\u093f\u0915 \u0938\u0939\u092f\u094b\u0917: <\/b><span style=\"font-weight: 400;\">IIT \u092e\u0926\u094d\u0930\u093e\u0938 \u0914\u0930 \u0935\u093f\u092d\u093f\u0928\u094d\u0928 \u0909\u0926\u094d\u092f\u094b\u0917\u094b\u0902 \u0915\u0947 \u092c\u0940\u091a \u0938\u0939\u092f\u094b\u0917 \u0936\u093f\u0915\u094d\u0937\u093e \u0914\u0930 \u0909\u0926\u094d\u092f\u094b\u0917 \u0915\u0947 \u092c\u0940\u091a \u0938\u0939\u091c\u0940\u0935\u0940 \u0938\u0902\u092c\u0902\u0927\u094b\u0902 \u0915\u0940 \u0915\u094d\u0937\u092e\u0924\u093e \u0915\u093e \u090f\u0915 \u092a\u094d\u0930\u092e\u093e\u0923 \u0939\u0948, \u091c\u0939\u093e\u0901 \u0938\u0948\u0926\u094d\u0927\u093e\u0902\u0924\u093f\u0915 \u0936\u093f\u0915\u094d\u0937\u093e \u0935\u094d\u092f\u093e\u0935\u0939\u093e\u0930\u093f\u0915 \u092e\u093e\u0901\u0917\u094b\u0902 \u0915\u094b \u092a\u0942\u0930\u093e \u0915\u0930\u0924\u0940 \u0939\u0948, \u091c\u093f\u0938\u0938\u0947 \u0930\u094b\u091c\u0917\u093e\u0930 \u0915\u0940 \u0938\u0902\u092d\u093e\u0935\u0928\u093e\u090f\u0901 \u092c\u0922\u093c\u0924\u0940 \u0939\u0948\u0902\u0964<\/span><\/li>\n<\/ul>\n<\/li>\n<li style=\"font-weight: 400;\" aria-level=\"1\"><b>\u0915\u094c\u0936\u0932 \u0914\u0930 \u0915\u093e\u0930\u094d\u092f\u092c\u0932 \u0938\u0902\u0935\u0930\u094d\u0926\u094d\u0927\u0928: <\/b><span style=\"font-weight: 400;\">\u0938\u092d\u0940 \u0909\u0926\u094d\u092f\u094b\u0917\u094b\u0902 \u092e\u0947\u0902 \u0915\u094c\u0936\u0932 \u0935\u093f\u0915\u093e\u0938 \u0915\u093e\u0930\u094d\u092f\u0915\u094d\u0930\u092e\u094b\u0902 \u0915\u093e \u0935\u093f\u0938\u094d\u0924\u093e\u0930 \u0915\u0930\u0928\u093e \u0914\u0930 \u0935\u093f\u0936\u094d\u0935\u0938\u0928\u0940\u092f \u092a\u094d\u0930\u092e\u093e\u0923-\u092a\u0924\u094d\u0930 \u092a\u094d\u0930\u0926\u093e\u0928 \u0915\u0930\u0928\u093e\u0964<\/span>\n<ul>\n<li style=\"font-weight: 400;\" aria-level=\"2\"><b>\u0938\u0924\u0924\u094d \u0935\u094d\u092f\u093e\u0935\u0938\u093e\u092f\u093f\u0915 \u0935\u093f\u0915\u093e\u0938: <\/b><span style=\"font-weight: 400;\">\u0938\u093f\u0902\u0917\u093e\u092a\u0941\u0930 \u092e\u0947\u0902 \u0938\u0924\u0924\u094d \u0936\u093f\u0915\u094d\u0937\u0915 \u092a\u094d\u0930\u0936\u093f\u0915\u094d\u0937\u0923 \u0914\u0930 \u0935\u093f\u0915\u093e\u0938 \u0915\u0947 \u0932\u093f\u090f \u090f\u0915 \u090f\u0915\u0940\u0915\u0943\u0924 \u092a\u094d\u0930\u0923\u093e\u0932\u0940 \u0939\u0948\u0964 \u092d\u093e\u0930\u0924 \u0936\u093f\u0915\u094d\u0937\u0915\u094b\u0902 \u0915\u094b \u0906\u091c\u0940\u0935\u0928 \u0938\u0940\u0916\u0928\u0947 \u092e\u0947\u0902 \u0938\u0902\u0932\u0917\u094d\u0928 \u0930\u0939\u0928\u0947 \u0914\u0930 \u0909\u092d\u0930\u0924\u0947 \u0936\u0948\u0915\u094d\u0937\u093f\u0915 \u092a\u0930\u093f\u0926\u0943\u0936\u094d\u092f\u094b\u0902 \u0915\u0947 \u0905\u0928\u0941\u0930\u0942\u092a \u0922\u0932\u0928\u0947 \u0915\u0947 \u0932\u093f\u090f \u092a\u094d\u0930\u094b\u0924\u094d\u0938\u093e\u0939\u093f\u0924 \u0915\u0930\u0915\u0947 \u0938\u0940\u0916 \u0938\u0915\u0924\u093e \u0939\u0948\u0964<\/span><\/li>\n<\/ul>\n<\/li>\n<li style=\"font-weight: 400;\" aria-level=\"1\"><b>\u0938\u094d\u0935\u093e\u0938\u094d\u0925\u094d\u092f \u0914\u0930 \u0916\u0941\u0936\u0939\u093e\u0932\u0940: <\/b><span style=\"font-weight: 400;\">\u092e\u091c\u092c\u0942\u0924 \u092c\u0941\u0928\u093f\u092f\u093e\u0926\u0940 \u0922\u093e\u0901\u091a\u0947 \u0915\u0947 \u0938\u093e\u0925 \u0938\u0938\u094d\u0924\u0940, \u0917\u0941\u0923\u0935\u0924\u094d\u0924\u093e\u092a\u0942\u0930\u094d\u0923 \u0938\u094d\u0935\u093e\u0938\u094d\u0925\u094d\u092f \u0938\u0947\u0935\u093e \u0938\u0941\u0928\u093f\u0936\u094d\u091a\u093f\u0924 \u0915\u0930\u0928\u093e\u0964<\/span>\n<ul>\n<li style=\"font-weight: 400;\" aria-level=\"2\"><b>\u091f\u0947\u0932\u0940\u092e\u0947\u0921\u093f\u0938\u093f\u0928: <\/b><span style=\"font-weight: 400;\">COVID-19 \u092e\u0939\u093e\u092e\u093e\u0930\u0940 \u0915\u0947 \u0926\u094c\u0930\u093e\u0928 \u0915\u0947\u0930\u0932 \u091c\u0948\u0938\u0947 \u0930\u093e\u091c\u094d\u092f\u094b\u0902 \u092e\u0947\u0902 \u091f\u0947\u0932\u0940\u092e\u0947\u0921\u093f\u0938\u093f\u0928 \u0915\u0947 \u0938\u092b\u0932 \u0915\u093e\u0930\u094d\u092f\u093e\u0928\u094d\u0935\u092f\u0928 \u0928\u0947 \u092a\u094d\u0930\u0926\u0930\u094d\u0936\u093f\u0924 \u0915\u093f\u092f\u093e \u0915\u093f \u0915\u0948\u0938\u0947 \u092a\u094d\u0930\u094c\u0926\u094d\u092f\u094b\u0917\u093f\u0915\u0940 \u0915\u093e \u0909\u092a\u092f\u094b\u0917 \u0938\u094d\u0935\u093e\u0938\u094d\u0925\u094d\u092f \u0926\u0947\u0916\u092d\u093e\u0932 \u0905\u0902\u0924\u0930\u093e\u0932 \u0915\u094b \u092a\u093e\u091f\u0928\u0947 \u0915\u0947 \u0932\u093f\u090f \u0915\u093f\u092f\u093e \u091c\u093e \u0938\u0915\u0924\u093e \u0939\u0948, \u091c\u094b \u0905\u0928\u094d\u092f \u0930\u093e\u091c\u094d\u092f\u094b\u0902 \u0915\u0947 \u0905\u0928\u0941\u0938\u0930\u0923 \u0915\u0947 \u0932\u093f\u090f \u090f\u0915 \u0935\u094d\u092f\u0935\u0939\u093e\u0930\u094d\u092f \u092e\u0949\u0921\u0932 \u092a\u094d\u0930\u0938\u094d\u0924\u0941\u0924 \u0915\u0930\u0924\u093e \u0939\u0948\u0964<\/span><\/li>\n<\/ul>\n<\/li>\n<li style=\"font-weight: 400;\" aria-level=\"1\"><b>\u0915\u0941\u092a\u094b\u0937\u0923 \u0915\u094b \u0938\u0902\u092c\u094b\u0927\u093f\u0924: <\/b><span style=\"font-weight: 400;\">\u0924\u092e\u093f\u0932\u0928\u093e\u0921\u0941 \u092e\u0947\u0902 \u0905\u092e\u094d\u092e\u093e \u0909\u0928\u093e\u0935\u0917\u092e (Amma Unavagam) \u092a\u0939\u0932 \u090f\u0915 \u0936\u093e\u0928\u0926\u093e\u0930 \u0909\u0926\u093e\u0939\u0930\u0923 \u0939\u0948, \u091c\u0939\u093e\u0901 \u0938\u093e\u092e\u0941\u0926\u093e\u092f\u093f\u0915 \u0930\u0938\u094b\u0908 \u0915\u093e \u0909\u092a\u092f\u094b\u0917 \u0915\u0941\u092a\u094b\u0937\u0923 \u0915\u094b \u0926\u0942\u0930 \u0915\u0930\u0928\u0947 \u0915\u0947 \u0938\u093e\u0925-\u0938\u093e\u0925 \u0938\u094d\u0925\u093e\u0928\u0940\u092f \u0915\u093f\u0938\u093e\u0928\u094b\u0902 \u0915\u094b \u092d\u0940 \u0938\u092e\u0930\u094d\u0925\u0928 \u0926\u0947\u0928\u0947 \u0915\u0947 \u0932\u093f\u090f \u0915\u093f\u092f\u093e \u0917\u092f\u093e \u0939\u0948\u0964<\/span><\/li>\n<li style=\"font-weight: 400;\" aria-level=\"1\"><b>\u0905\u0928\u0941\u0938\u0902\u0927\u093e\u0928, \u0928\u0935\u093e\u091a\u093e\u0930 \u0914\u0930 \u092a\u094d\u0930\u094c\u0926\u094d\u092f\u094b\u0917\u093f\u0915\u0940 \u0905\u092a\u0928\u093e\u0928\u093e: <\/b><span style=\"font-weight: 400;\">\u0928\u0935\u093e\u091a\u093e\u0930 \u0915\u094b \u092c\u0922\u093c\u093e\u0935\u093e \u0926\u0947\u0928\u0947 \u0914\u0930 \u0936\u093f\u0915\u094d\u0937\u093e \u091c\u0917\u0924 \u0914\u0930 \u0909\u0926\u094d\u092f\u094b\u0917 \u0915\u0947 \u092c\u0940\u091a \u0938\u0902\u092c\u0902\u0927\u094b\u0902 \u0915\u094b \u092c\u0922\u093c\u093e\u0935\u093e \u0926\u0947\u0928\u0947 \u0915\u0947 \u0932\u093f\u090f \u0905\u0928\u0941\u0938\u0902\u0927\u093e\u0928 \u092e\u0947\u0902 \u0928\u093f\u0935\u0947\u0936 \u0915\u0930\u0928\u093e\u0964<\/span><b> \u0909\u0926\u093e\u0939\u0930\u0923: <\/b><span style=\"font-weight: 400;\">\u0907\u0938\u0930\u094b \u0928\u0947 \u0930\u093e\u0937\u094d\u091f\u094d\u0930\u0940\u092f \u0905\u0928\u0941\u0938\u0902\u0927\u093e\u0928 \u092b\u093e\u0909\u0902\u0921\u0947\u0936\u0928 (National Research Foundation) \u0915\u0940 \u0938\u094d\u0925\u093e\u092a\u0928\u093e \u0915\u0940\u0964<\/span>\n<ul>\n<li style=\"font-weight: 400;\" aria-level=\"2\"><b>\u0907\u0928\u094d\u0915\u094d\u092f\u0942\u092c\u0947\u0936\u0928 \u0915\u0947\u0902\u0926\u094d\u0930: <\/b><span style=\"font-weight: 400;\">IIT \u092c\u0949\u092e\u094d\u092c\u0947 \u091c\u0948\u0938\u0947 \u0907\u0928\u094d\u0915\u094d\u092f\u0942\u092c\u0947\u0936\u0928 \u0915\u0947\u0902\u0926\u094d\u0930\u094b\u0902 \u0938\u0947 \u0906\u0928\u0947 \u0935\u093e\u0932\u0940 \u0938\u092b\u0932\u0924\u093e \u0915\u0940 \u0915\u0939\u093e\u0928\u093f\u092f\u093e\u0901 \u0936\u0948\u0915\u094d\u0937\u093f\u0915 \u0938\u0902\u0938\u094d\u0925\u093e\u0917\u0924 \u0938\u094d\u0924\u0930 \u092a\u0930 \u0928\u0935\u093e\u091a\u093e\u0930 \u0915\u094b \u092c\u0922\u093c\u093e\u0935\u093e \u0926\u0947\u0928\u0947 \u0915\u0940 \u0915\u094d\u0937\u092e\u0924\u093e \u0915\u094b \u0926\u0930\u094d\u0936\u093e\u0924\u0940 \u0939\u0948\u0902, \u091c\u093f\u0938\u0938\u0947 \u0905\u0928\u0941\u0938\u0902\u0927\u093e\u0928 \u090f\u0935\u0902 \u0935\u093f\u0915\u093e\u0938 \u0915\u094b \u092c\u0922\u093c\u093e\u0935\u093e \u092e\u093f\u0932\u0924\u093e \u0939\u0948\u0964<\/span><b>\u00a0<\/b><\/li>\n<\/ul>\n<\/li>\n<li style=\"font-weight: 400;\" aria-level=\"1\"><b>\u0921\u093f\u091c\u093f\u091f\u0932 \u0935\u093f\u092d\u093e\u091c\u0928 \u0915\u094b \u092a\u093e\u091f\u0928\u093e (Bridge Digital Divide): <\/b><span style=\"font-weight: 400;\">\u092e\u0939\u093e\u0930\u093e\u0937\u094d\u091f\u094d\u0930 \u092e\u0947\u0902 \u0921\u093f\u091c\u093f\u091f\u0932 \u092c\u0938 \u092a\u0930\u093f\u092f\u094b\u091c\u0928\u093e (Digital Bus Project) \u091c\u0948\u0938\u0940 \u092a\u0939\u0932 \u0928\u0947 \u0921\u093f\u091c\u093f\u091f\u0932 \u0935\u093f\u092d\u093e\u091c\u0928 \u0915\u094b \u092a\u093e\u091f\u0928\u0947 \u0914\u0930 \u0921\u093f\u091c\u093f\u091f\u0932 \u0938\u093e\u0915\u094d\u0937\u0930\u0924\u093e \u0915\u094b \u092c\u0922\u093c\u093e\u0935\u093e \u0926\u0947\u0928\u0947 \u092e\u0947\u0902 \u092e\u094b\u092c\u093e\u0907\u0932 \u0936\u093f\u0915\u094d\u0937\u093e \u0907\u0915\u093e\u0907\u092f\u094b\u0902 \u0915\u0940 \u092a\u094d\u0930\u092d\u093e\u0935\u0915\u093e\u0930\u093f\u0924\u093e \u0915\u094b \u092a\u094d\u0930\u0926\u0930\u094d\u0936\u093f\u0924 \u0915\u093f\u092f\u093e \u0939\u0948\u0964<\/span><\/li>\n<li style=\"font-weight: 400;\" aria-level=\"1\"><b>\u0932\u0948\u0902\u0917\u093f\u0915 \u0938\u092e\u093e\u0928\u0924\u093e \u0914\u0930 \u0938\u093e\u092e\u093e\u091c\u093f\u0915 \u0938\u092e\u093e\u0935\u0947\u0936\u0928: <\/b><span style=\"font-weight: 400;\">\u0928\u0940\u0924\u093f\u092f\u094b\u0902 \u0914\u0930 \u092a\u094d\u0930\u094b\u0924\u094d\u0938\u093e\u0939\u0928\u094b\u0902 \u0915\u0947 \u092e\u093e\u0927\u094d\u092f\u092e \u0938\u0947 \u0936\u093f\u0915\u094d\u0937\u093e \u090f\u0935\u0902 \u0930\u094b\u091c\u0917\u093e\u0930 \u092e\u0947\u0902 \u0932\u0948\u0902\u0917\u093f\u0915 \u0938\u092e\u093e\u0928\u0924\u093e \u0915\u094b \u092c\u0922\u093c\u093e\u0935\u093e \u0926\u0947\u0928\u093e\u0964<\/span><\/li>\n<li style=\"font-weight: 400;\" aria-level=\"1\"><b>\u092e\u0947\u0902\u091f\u0930\u0936\u093f\u092a \u0915\u093e\u0930\u094d\u092f\u0915\u094d\u0930\u092e: <\/b><span style=\"font-weight: 400;\">\u0935\u093f\u092d\u093f\u0928\u094d\u0928 \u0926\u0947\u0936\u094b\u0902 \u092e\u0947\u0902 WISE (\u0935\u093f\u091c\u094d\u091e\u093e\u0928 \u0914\u0930 \u0907\u0902\u091c\u0940\u0928\u093f\u092f\u0930\u093f\u0902\u0917 \u092e\u0947\u0902 \u092e\u0939\u093f\u0932\u093e\u090f\u0901) \u091c\u0948\u0938\u0947 \u0938\u0902\u0917\u0920\u0928\u094b\u0902 \u0926\u094d\u0935\u093e\u0930\u093e \u0936\u0941\u0930\u0942 \u0915\u093f\u090f \u0917\u090f \u092e\u0947\u0902\u091f\u0930\u0936\u093f\u092a \u0915\u093e\u0930\u094d\u092f\u0915\u094d\u0930\u092e \u0936\u0948\u0915\u094d\u0937\u0923\u093f\u0915 \u0914\u0930 \u0935\u094d\u092f\u093e\u0935\u0938\u093e\u092f\u093f\u0915 \u0915\u094d\u0937\u0947\u0924\u094d\u0930\u094b\u0902 \u092e\u0947\u0902 \u0932\u0948\u0902\u0917\u093f\u0915 \u0938\u092e\u093e\u0928\u0924\u093e \u0915\u094b \u092c\u0922\u093c\u093e\u0935\u093e \u0926\u0947\u0928\u0947 \u0915\u0947 \u0932\u093f\u090f \u090f\u0915 \u0905\u0928\u0941\u0915\u0930\u0923\u0940\u092f \u092e\u0949\u0921\u0932 \u0915\u0947 \u0930\u0942\u092a \u092e\u0947\u0902 \u0915\u093e\u092e \u0915\u0930 \u0938\u0915\u0924\u0947 \u0939\u0948\u0902\u0964<\/span><\/li>\n<li style=\"font-weight: 400;\" aria-level=\"1\"><b>\u0915\u094c\u0936\u0932 \u0909\u0924\u094d\u0938\u0935: <\/b><span style=\"font-weight: 400;\">\u091c\u0930\u094d\u092e\u0928\u0940 \u091c\u0948\u0938\u0947 \u0926\u0947\u0936\u094b\u0902 \u0928\u0947 \u0924\u094d\u092f\u094b\u0939\u093e\u0930\u094b\u0902 \u0914\u0930 \u092e\u0947\u0932\u094b\u0902 \u0915\u0947 \u092e\u093e\u0927\u094d\u092f\u092e \u0938\u0947 \u0935\u094d\u092f\u093e\u0935\u0938\u093e\u092f\u093f\u0915 \u092a\u094d\u0930\u0936\u093f\u0915\u094d\u0937\u0923 \u0915\u094b \u092c\u0922\u093c\u093e\u0935\u093e \u0926\u0947\u0928\u0947 \u0915\u0940 \u092a\u094d\u0930\u092d\u093e\u0935\u0936\u0940\u0932\u0924\u093e \u0915\u093e \u092a\u094d\u0930\u0926\u0930\u094d\u0936\u0928 \u0915\u093f\u092f\u093e \u0939\u0948, \u091c\u0939\u093e\u0901 \u0935\u094d\u092f\u0915\u094d\u0924\u093f\u092f\u094b\u0902 \u0915\u094b \u0905\u092a\u0928\u0947 \u0935\u094d\u092f\u093e\u0935\u0938\u093e\u092f\u093f\u0915 \u0915\u094c\u0936\u0932 \u092a\u094d\u0930\u0926\u0930\u094d\u0936\u093f\u0924 \u0915\u0930\u0928\u0947 \u0914\u0930 \u0935\u093f\u0935\u093f\u0927 \u0915\u0945\u0930\u093f\u092f\u0930 \u0915\u0947 \u0905\u0935\u0938\u0930\u094b\u0902 \u0915\u0947 \u092c\u093e\u0930\u0947 \u092e\u0947\u0902 \u091c\u093e\u0928\u0928\u0947 \u0915\u0947 \u0932\u093f\u090f \u090f\u0915 \u092e\u0902\u091a \u092e\u093f\u0932\u0924\u093e \u0939\u0948\u0964<\/span><\/li>\n<li style=\"font-weight: 400;\" aria-level=\"1\"><b>\u0935\u093f\u092d\u093f\u0928\u094d\u0928 \u092f\u094b\u091c\u0928\u093e\u090f\u0901: <\/b><span style=\"font-weight: 400;\">\u092d\u093e\u0930\u0924 \u092e\u0947\u0902 \u0936\u093f\u0915\u094d\u0937\u093e \u092e\u0902\u0924\u094d\u0930\u093e\u0932\u092f (MoE) \u0915\u0947 \u092a\u093e\u0938 \u092d\u0940 \u092e\u093e\u0928\u0935 \u0938\u0902\u0938\u093e\u0927\u0928 \u0935\u093f\u0915\u093e\u0938 \u0915\u0947 \u0932\u093f\u090f \u0935\u093f\u092d\u093f\u0928\u094d\u0928 \u092f\u094b\u091c\u0928\u093e\u090f\u0901 \u0939\u0948\u0902\u0964<\/span>\n<ul>\n<li style=\"font-weight: 400;\" aria-level=\"2\"><span style=\"font-weight: 400;\">\u0907\u0928\u092e\u0947\u0902 \u0938\u0947 \u0915\u0941\u091b \u092f\u094b\u091c\u0928\u093e\u0913\u0902 \u092e\u0947\u0902 \u092e\u0926\u0930\u0938\u094b\u0902 \u092e\u0947\u0902 \u0917\u0941\u0923\u0935\u0924\u094d\u0924\u093e\u092a\u0942\u0930\u094d\u0923 \u0936\u093f\u0915\u094d\u0937\u093e \u092a\u094d\u0930\u0926\u093e\u0928 \u0915\u0930\u0928\u0947 \u0915\u0947 \u0932\u093f\u090f \u0938\u092e\u0917\u094d\u0930 \u0936\u093f\u0915\u094d\u0937\u093e \u092f\u094b\u091c\u0928\u093e (Samagra Shiksha Scheme), \u092e\u0927\u094d\u092f\u093e\u0939\u094d\u0928 \u092d\u094b\u091c\u0928 \u092f\u094b\u091c\u0928\u093e (Mid-Day Meal Scheme), \u0930\u093e\u0937\u094d\u091f\u094d\u0930\u0940\u092f \u0909\u092a\u0932\u092c\u094d\u0927\u093f \u0938\u0930\u094d\u0935\u0947\u0915\u094d\u0937\u0923 (National Achievement Survey- NAS), \u0914\u0930 \u0905\u0932\u094d\u092a\u0938\u0902\u0916\u094d\u092f\u0915 \u0938\u0902\u0938\u094d\u0925\u093e\u0928\u094b\u0902 \u092e\u0947\u0902 \u092c\u0941\u0928\u093f\u092f\u093e\u0926\u0940 \u0922\u093e\u0901\u091a\u093e \u0935\u093f\u0915\u093e\u0938 (Infrastructure Development in Minority Institutes- IDMI) \u0936\u093e\u092e\u093f\u0932 \u0939\u0948\u0902\u0964<\/span><\/li>\n<\/ul>\n<\/li>\n<li style=\"font-weight: 400;\" aria-level=\"1\"><span style=\"font-weight: 400;\">\u092e\u093e\u0928\u0935 \u0935\u093f\u0915\u093e\u0938 \u0938\u0947 \u0938\u0902\u092c\u0902\u0927\u093f\u0924 \u0935\u093f\u092d\u093f\u0928\u094d\u0928 \u0905\u0928\u094d\u092f \u0938\u0930\u0915\u093e\u0930\u0940 \u092a\u0939\u0932 \u0939\u0948\u0902- \u092a\u0940\u090f\u092e \u0915\u094c\u0936\u0932 \u0935\u093f\u0915\u093e\u0938 \u092f\u094b\u091c\u0928\u093e (PM Kaushal Vikas Yojana), \u0936\u094d\u0930\u0947\u092f\u0938 \u092f\u094b\u091c\u0928\u093e (SHREYAS Scheme), \u0938\u094d\u091f\u093e\u0930\u094d\u091f\u0905\u092a \u0907\u0902\u0921\u093f\u092f\u093e (Startup India), \u0928\u0908 \u0936\u093f\u0915\u094d\u0937\u093e \u0928\u0940\u0924\u093f- 2020 (New Education Policy- 2020), \u092a\u094d\u0930\u0927\u093e\u0928\u092e\u0902\u0924\u094d\u0930\u0940 \u091c\u0940\u0935\u0928 \u091c\u094d\u092f\u094b\u0924\u093f \u092c\u0940\u092e\u093e \u092f\u094b\u091c\u0928\u093e (Pradhan Mantri Jeevan Jyoti Bima Yojana- PMJJBY), \u0907\u0902\u091c\u0940\u0928\u093f\u092f\u0930\u093f\u0902\u0917, \u0935\u093f\u091c\u094d\u091e\u093e\u0928 \u0914\u0930 \u092a\u094d\u0930\u094c\u0926\u094d\u092f\u094b\u0917\u093f\u0915\u0940 \u092e\u0947\u0902 \u092e\u0939\u093f\u0932\u093e\u090f\u0901 (Women in Engineering, Science, and Technology- WEST) \u092a\u0939\u0932 \u0906\u0926\u093f\u0964<\/span><\/li>\n<\/ul>\n<h4 style=\"text-align: justify;\"><b>\u0938\u092e\u093e\u0935\u0947\u0936\u0940 \u0935\u093f\u0915\u0938\u093f\u0924 \u092d\u093e\u0930\u0924 \u0915\u094b \u092a\u094d\u0930\u093e\u092a\u094d\u0924 \u0915\u0930\u0928\u0947 \u0915\u0947 \u0932\u093f\u090f \u091c\u093f\u0928 \u091a\u0941\u0928\u094c\u0924\u093f\u092f\u094b\u0902 \u092a\u0930 \u0927\u094d\u092f\u093e\u0928 \u0926\u0947\u0928\u0947 \u0915\u0940 \u0906\u0935\u0936\u094d\u092f\u0915\u0924\u093e \u0939\u0948:<\/b><\/h4>\n<ul>\n<li><b>\u092c\u0922\u093c\u0924\u0940 \u091c\u0928\u0938\u0902\u0916\u094d\u092f\u093e \u0935\u0943\u0926\u094d\u0927\u093f \u0914\u0930 \u091c\u0928\u0938\u093e\u0902\u0916\u094d\u092f\u093f\u0915\u0940\u092f \u092a\u0930\u093f\u0935\u0930\u094d\u0924\u0928<\/b>\n<ul>\n<li><b>\u0909\u0926\u093e\u0939\u0930\u0923: <\/b><span style=\"font-weight: 400;\">\u0935\u0930\u094d\u0937 2024 \u092e\u0947\u0902 \u092d\u093e\u0930\u0924 \u0915\u0940 33% \u0906\u092c\u093e\u0926\u0940 20-29 \u0935\u0930\u094d\u0937 \u0915\u0940 \u0939\u0948, \u0932\u0947\u0915\u093f\u0928 \u0935\u0930\u094d\u0937 2047 \u0924\u0915, \u092f\u0941\u0935\u093e \u0914\u0930 \u0935\u0943\u0926\u094d\u0927 \u0915\u093e\u092e\u0915\u093e\u091c\u0940 \u0909\u092e\u094d\u0930 \u0915\u0940 \u0906\u092c\u093e\u0926\u0940 \u0915\u093e \u0905\u0928\u0941\u092a\u093e\u0924 \u0932\u0917\u092d\u0917 28% \u0939\u094b\u0917\u093e\u0964<\/span><\/li>\n<\/ul>\n<\/li>\n<\/ul>\n<p style=\"text-align: center;\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"alignnone  wp-image-97963\" src=\"https:\/\/pwonlyias.com\/hi\/wp-content\/uploads\/2024\/04\/2-1.jpg\" alt=\"\" width=\"331\" height=\"288\" \/><\/p>\n<ul>\n<li><span style=\"font-weight: 400;\">\u092c\u0941\u0928\u093f\u092f\u093e\u0926\u0940 \u0922\u093e\u0901\u091a\u0947, \u0905\u0938\u092e\u093e\u0928\u0924\u093e\u0913\u0902 \u0914\u0930 \u0909\u091a\u094d\u091a \u0932\u0948\u0902\u0917\u093f\u0915 \u0905\u0902\u0924\u0930 \u0915\u0940 \u091a\u0941\u0928\u094c\u0924\u093f\u092f\u093e\u0901 \u092d\u0940 \u0939\u0948\u0902\u0964<\/span>\n<ul>\n<li><b>\u0909\u0926\u093e\u0939\u0930\u0923: <\/b><span style=\"font-weight: 400;\">\u0917\u094d\u0932\u094b\u092c\u0932 \u091c\u0947\u0902\u0921\u0930 \u0917\u0948\u092a \u0930\u093f\u092a\u094b\u0930\u094d\u091f, 2023 \u0915\u0947 \u0905\u0928\u0941\u0938\u093e\u0930, \u0932\u0948\u0902\u0917\u093f\u0915 \u0938\u092e\u093e\u0928\u0924\u093e \u0915\u0947 \u092e\u093e\u092e\u0932\u0947 \u092e\u0947\u0902 \u092d\u093e\u0930\u0924 146 \u0926\u0947\u0936\u094b\u0902 \u092e\u0947\u0902 \u0938\u0947 127\u0935\u0947\u0902 \u0938\u094d\u0925\u093e\u0928 \u092a\u0930 \u0939\u0948\u0964<\/span><\/li>\n<li><span style=\"font-weight: 400;\">\u0938\u0902\u092f\u0941\u0915\u094d\u0924 \u0930\u093e\u0937\u094d\u091f\u094d\u0930 \u092e\u093e\u0928\u0935 \u0935\u093f\u0915\u093e\u0938 \u0938\u0942\u091a\u0915\u093e\u0902\u0915 (Human Development Index- HDI) \u092a\u0930 \u092d\u093e\u0930\u0924 \u0915\u0940 \u0930\u0948\u0902\u0915\u093f\u0902\u0917 193 \u0926\u0947\u0936\u094b\u0902 \u092e\u0947\u0902 \u0938\u0947 134\u0935\u0940\u0902 \u0939\u0948\u0964<\/span><\/li>\n<\/ul>\n<\/li>\n<li aria-level=\"1\"><b>\u0905\u0928\u094d\u092f \u091a\u0941\u0928\u094c\u0924\u093f\u092f\u093e\u0901: \u092d\u093e\u0930\u0924 \u0930\u094b\u091c\u0917\u093e\u0930 \u0930\u093f\u092a\u094b\u0930\u094d\u091f 2024 \u0926\u094d\u0935\u093e\u0930\u093e \u0909\u0920\u093e\u0908 \u0917\u0908 \u091a\u093f\u0902\u0924\u093e\u090f\u0901<\/b><\/li>\n<li><b>\u0916\u0930\u093e\u092c \u0930\u094b\u091c\u0917\u093e\u0930 \u0938\u094d\u0925\u093f\u0924\u093f\u092f\u094b\u0902 \u0915\u0940 \u091a\u093f\u0902\u0924\u093e<\/b>\n<ul>\n<li><span style=\"font-weight: 400;\">\u0917\u0948\u0930-\u0915\u0943\u0937\u093f \u0930\u094b\u091c\u0917\u093e\u0930 \u0915\u0940 \u0913\u0930 \u0938\u094d\u0925\u093e\u0928\u093e\u0902\u0924\u0930\u0923 \u092e\u0902\u0926 \u0939\u094b \u0917\u092f\u093e \u0939\u0948\u0964<\/span><\/li>\n<li><span style=\"font-weight: 400;\">\u0938\u094d\u0935\u0930\u094b\u091c\u0917\u093e\u0930 \u0914\u0930 \u0905\u0935\u0948\u0924\u0928\u093f\u0915 \u092a\u093e\u0930\u093f\u0935\u093e\u0930\u093f\u0915 \u0915\u093e\u0930\u094d\u092f\u094b\u0902 \u092e\u0947\u0902 \u0935\u0943\u0926\u094d\u0927\u093f \u0915\u0947 \u0932\u093f\u090f \u092c\u0921\u093c\u0947 \u092a\u0948\u092e\u093e\u0928\u0947 \u092a\u0930 \u092e\u0939\u093f\u0932\u093e\u090f\u0901 \u091c\u093f\u092e\u094d\u092e\u0947\u0926\u093e\u0930 \u0939\u0948\u0902\u0964<\/span><\/li>\n<li><span style=\"font-weight: 400;\">\u092f\u0941\u0935\u093e\u0913\u0902 \u0915\u093e \u0930\u094b\u091c\u0917\u093e\u0930 \u0935\u092f\u0938\u094d\u0915\u094b\u0902 \u0915\u0947 \u0930\u094b\u091c\u0917\u093e\u0930 \u0915\u0940 \u0924\u0941\u0932\u0928\u093e \u092e\u0947\u0902 \u0916\u0930\u093e\u092c \u0917\u0941\u0923\u0935\u0924\u094d\u0924\u093e \u0935\u093e\u0932\u093e \u0939\u0948\u0964<\/span><\/li>\n<li><span style=\"font-weight: 400;\">\u092e\u091c\u0926\u0942\u0930\u0940 \u0914\u0930 \u0915\u092e\u093e\u0908 \u0938\u094d\u0925\u093f\u0930 \u0939\u0948 \u092f\u093e \u0918\u091f \u0930\u0939\u0940 \u0939\u0948\u0964<\/span><\/li>\n<\/ul>\n<\/li>\n<li aria-level=\"1\"><b>\u092e\u0939\u093f\u0932\u093e \u0915\u093e\u0930\u094d\u092f\u092c\u0932 \u0915\u0940 \u0915\u092e \u092d\u093e\u0917\u0940\u0926\u093e\u0930\u0940: <\/b><span style=\"font-weight: 400;\">\u092d\u093e\u0930\u0924 \u0915\u0940 \u092e\u0939\u093f\u0932\u093e \u0936\u094d\u0930\u092e \u092c\u0932 \u092d\u093e\u0917\u0940\u0926\u093e\u0930\u0940 \u0926\u0930 (Labour Force Participation Rate- LFPR) \u0926\u0941\u0928\u093f\u092f\u093e \u092e\u0947\u0902 \u0938\u092c\u0938\u0947 \u0915\u092e \u092c\u0928\u0940 \u0939\u0941\u0908 \u0939\u0948\u0964<\/span><\/li>\n<li><b>\u0909\u091a\u094d\u091a \u0932\u0948\u0902\u0917\u093f\u0915 \u0905\u0902\u0924\u0930:<\/b><span style=\"font-weight: 400;\"> \u0935\u0930\u094d\u0937 2022 \u092e\u0947\u0902 \u092e\u0939\u093f\u0932\u093e\u0913\u0902 \u0915\u093e LFPR (32.8%) \u092a\u0941\u0930\u0941\u0937\u094b\u0902 (77.2%) \u0915\u0940 \u0924\u0941\u0932\u0928\u093e \u092e\u0947\u0902 2.3 \u0917\u0941\u0928\u093e \u0915\u092e \u0925\u093e\u0964<\/span>\n<ul>\n<li style=\"font-weight: 400;\" aria-level=\"2\"><span style=\"font-weight: 400;\">\u092d\u093e\u0930\u0924 \u0915\u093e \u0915\u092e LFPR \u0915\u093e\u092b\u0940 \u0939\u0926 \u0924\u0915 \u0915\u092e \u092e\u0939\u093f\u0932\u093e LFPR \u0915\u0947 \u0915\u093e\u0930\u0923 \u0939\u0948, \u091c\u094b \u0935\u0930\u094d\u0937 2022 \u092e\u0947\u0902 \u0935\u093f\u0936\u094d\u0935 \u0914\u0938\u0924 47.3% \u0938\u0947 \u0915\u093e\u092b\u0940 \u0915\u092e \u0925\u093e, \u0932\u0947\u0915\u093f\u0928 \u0926\u0915\u094d\u0937\u093f\u0923 \u090f\u0936\u093f\u092f\u093e\u0908 \u0914\u0938\u0924 24.8% \u0938\u0947 \u0905\u0927\u093f\u0915 \u0925\u093e\u0964<\/span><\/li>\n<li style=\"font-weight: 400;\" aria-level=\"2\"><b>\u0938\u0941\u0927\u093e\u0930 \u0926\u0947\u0916\u093e \u0917\u092f\u093e:<\/b><span style=\"font-weight: 400;\"> \u092e\u0939\u093f\u0932\u093e LFPR \u092e\u0947\u0902 \u0935\u0930\u094d\u0937 2000 \u0914\u0930 2019 \u0915\u0947 \u092c\u0940\u091a 14.4% \u0905\u0902\u0915 \u0915\u0940 \u0917\u093f\u0930\u093e\u0935\u091f \u0906\u0908 \u0932\u0947\u0915\u093f\u0928 \u0935\u0930\u094d\u0937 2019 \u0914\u0930 2022 \u0915\u0947 \u092c\u0940\u091a 8.3% \u0905\u0902\u0915 \u0915\u0940 \u0935\u0943\u0926\u094d\u0927\u093f \u0939\u0941\u0908\u0964<\/span><\/li>\n<\/ul>\n<\/li>\n<li><b>\u092f\u0941\u0935\u093e \u0930\u094b\u091c\u0917\u093e\u0930 \u0915\u0940 \u091a\u0941\u0928\u094c\u0924\u093f\u092f\u093e\u0901:<\/b><span style=\"font-weight: 400;\"> \u092f\u0941\u0935\u093e \u0930\u094b\u091c\u0917\u093e\u0930 \u092e\u0947\u0902 \u0935\u0943\u0926\u094d\u0927\u093f \u0939\u0941\u0908 \u0939\u0948, \u0932\u0947\u0915\u093f\u0928 \u0915\u093e\u092e \u0915\u0940 \u0917\u0941\u0923\u0935\u0924\u094d\u0924\u093e \u091a\u093f\u0902\u0924\u093e \u0915\u093e \u0935\u093f\u0937\u092f \u092c\u0928\u0940 \u0939\u0941\u0908 \u0939\u0948, \u0916\u093e\u0938\u0915\u0930 \u092f\u094b\u0917\u094d\u092f \u092f\u0941\u0935\u093e \u0936\u094d\u0930\u092e\u093f\u0915\u094b\u0902 \u0915\u0947 \u0932\u093f\u090f\u0964<\/span>\n<ul>\n<li style=\"font-weight: 400;\" aria-level=\"2\"><span style=\"font-weight: 400;\">\u0936\u093f\u0915\u094d\u0937\u093f\u0924 \u092f\u0941\u0935\u093e\u0913\u0902 \u0915\u0947 \u092c\u0940\u091a \u092c\u0947\u0930\u094b\u091c\u0917\u093e\u0930\u0940 \u0926\u0930 \u0935\u0930\u094d\u0937 2000 \u092e\u0947\u0902 23.9% \u0938\u0947 \u092c\u0922\u093c\u0915\u0930 \u0935\u0930\u094d\u0937 2019 \u092e\u0947\u0902 30.8% \u0939\u094b \u0917\u0908, \u0932\u0947\u0915\u093f\u0928 \u0935\u0930\u094d\u0937 2022 \u092e\u0947\u0902 \u0917\u093f\u0930\u0915\u0930 18.4% \u0939\u094b \u0917\u0908\u0964<\/span><\/li>\n<li style=\"font-weight: 400;\" aria-level=\"2\"><span style=\"font-weight: 400;\">\u0935\u0930\u094d\u0937 2022 \u092e\u0947\u0902 \u0915\u0941\u0932 \u092c\u0947\u0930\u094b\u091c\u0917\u093e\u0930 \u0906\u092c\u093e\u0926\u0940 \u092e\u0947\u0902 \u092c\u0947\u0930\u094b\u091c\u0917\u093e\u0930 \u092f\u0941\u0935\u093e\u0913\u0902 \u0915\u0940 \u0939\u093f\u0938\u094d\u0938\u0947\u0926\u093e\u0930\u0940 82.9% \u0925\u0940\u0964\u00a0 \u0938\u092d\u0940 \u092c\u0947\u0930\u094b\u091c\u0917\u093e\u0930 \u0932\u094b\u0917\u094b\u0902 \u092e\u0947\u0902 \u0936\u093f\u0915\u094d\u0937\u093f\u0924 \u092f\u0941\u0935\u093e\u0913\u0902 \u0915\u0940 \u0939\u093f\u0938\u094d\u0938\u0947\u0926\u093e\u0930\u0940 \u092d\u0940 \u0935\u0930\u094d\u0937 2000 \u092e\u0947\u0902 54.2% \u0938\u0947 \u092c\u0922\u093c\u0915\u0930 \u0935\u0930\u094d\u0937 2022 \u092e\u0947\u0902 65.7% \u0939\u094b \u0917\u0908\u0964<\/span><\/li>\n<li style=\"font-weight: 400;\" aria-level=\"2\"><span style=\"font-weight: 400;\">\u0935\u0930\u094d\u0937 2022 \u092e\u0947\u0902 \u092f\u0941\u0935\u093e\u0913\u0902 \u0915\u0947 \u092c\u0940\u091a \u092c\u0947\u0930\u094b\u091c\u0917\u093e\u0930\u0940 \u0926\u0930 \u0909\u0928 \u0932\u094b\u0917\u094b\u0902 \u0915\u0940 \u0924\u0941\u0932\u0928\u093e \u092e\u0947\u0902 \u091b\u0939 \u0917\u0941\u0928\u093e \u0905\u0927\u093f\u0915 \u0925\u0940, \u091c\u093f\u0928\u094d\u0939\u094b\u0902\u0928\u0947 \u092e\u093e\u0927\u094d\u092f\u092e\u093f\u0915 \u0936\u093f\u0915\u094d\u0937\u093e \u092f\u093e \u0909\u091a\u094d\u091a \u0936\u093f\u0915\u094d\u0937\u093e (18.4%) \u092a\u0942\u0930\u094d\u0923 \u0915\u0930 \u0932\u0940 \u0925\u0940 \u0914\u0930 \u0938\u094d\u0928\u093e\u0924\u0915\u094b\u0902 (29.1%) \u0915\u0947 \u0932\u093f\u090f \u0928\u094c \u0917\u0941\u0928\u093e \u0905\u0927\u093f\u0915 \u0925\u0940, \u091c\u094b \u092a\u0922\u093c \u092f\u093e \u0932\u093f\u0916 (3.4%) \u0928\u0939\u0940\u0902 \u0938\u0915\u0924\u0947 \u0925\u0947\u0964<\/span><\/li>\n<li style=\"font-weight: 400;\" aria-level=\"2\"><span style=\"font-weight: 400;\">\u092a\u0941\u0930\u0941\u0937\u094b\u0902 (26.4%) \u0915\u0940 \u0924\u0941\u0932\u0928\u093e \u092e\u0947\u0902 \u0936\u093f\u0915\u094d\u0937\u093f\u0924 \u092f\u0941\u0935\u093e \u092e\u0939\u093f\u0932\u093e\u0913\u0902 (21.4%) \u092e\u0947\u0902 \u092f\u0939 \u092a\u0941\u0930\u0941\u0937\u094b\u0902 (17.5%) \u0915\u0940 \u0924\u0941\u0932\u0928\u093e [\u0935\u093f\u0936\u0947\u0937\u0915\u0930 \u092e\u0939\u093f\u0932\u093e \u0938\u094d\u0928\u093e\u0924\u0915\u094b\u0902 \u0915\u0947 \u092c\u0940\u091a (34.5%)] \u092e\u0947\u0902 \u0905\u0927\u093f\u0915 \u0925\u093e\u0964<\/span><\/li>\n<\/ul>\n<\/li>\n<\/ul>\n<h4 style=\"text-align: justify;\"><b>\u0906\u0917\u0947 \u0915\u0940 \u0930\u093e\u0939<\/b><\/h4>\n<ul style=\"text-align: justify;\">\n<li style=\"font-weight: 400;\" aria-level=\"1\"><b>\u092a\u093e\u0901\u091a \u092a\u094d\u0930\u092e\u0941\u0916 \u0928\u0940\u0924\u093f \u0915\u094d\u0937\u0947\u0924\u094d\u0930\u094b\u0902 \u092a\u0930 \u0927\u094d\u092f\u093e\u0928 \u0926\u0947\u0928\u093e: <\/b><span style=\"font-weight: 400;\">\u0930\u094b\u091c\u0917\u093e\u0930 \u0938\u0943\u091c\u0928 \u0915\u094b \u092c\u0922\u093c\u093e\u0935\u093e \u0926\u0947\u0928\u093e; \u0930\u094b\u091c\u0917\u093e\u0930 \u0915\u0940 \u0917\u0941\u0923\u0935\u0924\u094d\u0924\u093e \u092e\u0947\u0902 \u0938\u0941\u0927\u093e\u0930; \u0936\u094d\u0930\u092e \u092c\u093e\u091c\u093e\u0930 \u0915\u0940 \u0905\u0938\u092e\u093e\u0928\u0924\u093e\u0913\u0902 \u0915\u094b \u0938\u0902\u092c\u094b\u0927\u093f\u0924 \u0915\u0930\u0928\u093e; \u0915\u094c\u0936\u0932 \u0914\u0930 \u0938\u0915\u094d\u0930\u093f\u092f \u0936\u094d\u0930\u092e \u092c\u093e\u091c\u093e\u0930 \u0928\u0940\u0924\u093f\u092f\u094b\u0902 \u0915\u094b \u092e\u091c\u092c\u0942\u0924 \u0915\u0930\u0928\u093e\u0964<\/span><\/li>\n<li style=\"font-weight: 400;\" aria-level=\"1\"><b>\u0928\u093f\u0935\u0947\u0936 \u0914\u0930 \u0935\u093f\u0928\u093f\u092f\u092e: <\/b><span style=\"font-weight: 400;\">\u0909\u092d\u0930\u0924\u0940 \u0926\u0947\u0916\u092d\u093e\u0932 \u0914\u0930 \u0921\u093f\u091c\u093f\u091f\u0932 \u0905\u0930\u094d\u0925\u0935\u094d\u092f\u0935\u0938\u094d\u0925\u093e\u0913\u0902 \u092e\u0947\u0902 \u0907\u0928\u0915\u0940 \u0906\u0935\u0936\u094d\u092f\u0915\u0924\u093e \u0939\u0948\u0964<\/span>\n<ul>\n<li style=\"font-weight: 400;\" aria-level=\"2\"><span style=\"font-weight: 400;\">\u0928\u094c\u0915\u0930\u0940 \u0915\u0940 \u0938\u0941\u0930\u0915\u094d\u0937\u093e \u0915\u0940 \u0915\u092e\u0940, \u0905\u0928\u093f\u092f\u092e\u093f\u0924 \u0935\u0947\u0924\u0928 \u0914\u0930 \u0936\u094d\u0930\u092e\u093f\u0915\u094b\u0902 \u0915\u0947 \u0932\u093f\u090f \u0905\u0928\u093f\u0936\u094d\u091a\u093f\u0924 \u0930\u094b\u091c\u0917\u093e\u0930 \u0915\u0940 \u0938\u094d\u0925\u093f\u0924\u093f \u0917\u093f\u0917 \u0905\u0930\u094d\u0925\u0935\u094d\u092f\u0935\u0938\u094d\u0925\u093e \u0915\u0947 \u0932\u093f\u090f \u092e\u0939\u0924\u094d\u0924\u094d\u0935\u092a\u0942\u0930\u094d\u0923 \u091a\u0941\u0928\u094c\u0924\u093f\u092f\u093e\u0901 \u092a\u0948\u0926\u093e \u0915\u0930\u0924\u0940 \u0939\u0948\u0902\u0964<\/span><\/li>\n<\/ul>\n<\/li>\n<li style=\"font-weight: 400;\" aria-level=\"1\"><b>\u0928\u0940\u0924\u093f\u092f\u094b\u0902 \u092e\u0947\u0902 \u0935\u0943\u0926\u094d\u0927\u093f: <\/b><span style=\"font-weight: 400;\">\u0935\u093f\u0936\u0947\u0937 \u0930\u0942\u092a \u0938\u0947 \u0935\u093f\u0928\u093f\u0930\u094d\u092e\u093e\u0923 \u0915\u094d\u0937\u0947\u0924\u094d\u0930 \u092e\u0947\u0902 \u0909\u0924\u094d\u092a\u093e\u0926\u0915 \u0917\u0948\u0930-\u0915\u0943\u0937\u093f \u0930\u094b\u091c\u0917\u093e\u0930 \u0915\u094b \u092c\u0922\u093c\u093e\u0935\u093e \u0926\u0947\u0928\u0947 \u0915\u0947 \u0932\u093f\u090f \u0906\u0930\u094d\u0925\u093f\u0915 \u0928\u0940\u0924\u093f\u092f\u094b\u0902 \u0915\u0940 \u0906\u0935\u0936\u094d\u092f\u0915\u0924\u093e \u0939\u0948, \u092d\u093e\u0930\u0924 \u092e\u0947\u0902 \u0905\u0917\u0932\u0947 \u0926\u0936\u0915 \u0915\u0947 \u0926\u094c\u0930\u093e\u0928 \u0938\u093e\u0932\u093e\u0928\u093e 7-8 \u092e\u093f\u0932\u093f\u092f\u0928 \u092f\u0941\u0935\u093e\u0913\u0902 \u0915\u094b \u0936\u094d\u0930\u092e \u092c\u0932 \u092e\u0947\u0902 \u091c\u094b\u0921\u093c\u0928\u0947 \u0915\u0940 \u0938\u0902\u092d\u093e\u0935\u0928\u093e \u0939\u0948\u0964<\/span><\/li>\n<li style=\"font-weight: 400;\" aria-level=\"1\"><b>\u0921\u093f\u091c\u093f\u091f\u0932 \u0938\u092e\u0930\u094d\u0925\u0928: <\/b><span style=\"font-weight: 400;\">\u0938\u0942\u0915\u094d\u0937\u094d\u092e, \u0932\u0918\u0941 \u0914\u0930 \u092e\u0927\u094d\u092f\u092e \u0906\u0915\u093e\u0930 \u0915\u0947 \u0909\u0926\u094d\u092f\u092e\u094b\u0902 \u0915\u094b \u0905\u0927\u093f\u0915 \u0938\u092e\u0930\u094d\u0925\u0928 \u092a\u094d\u0930\u0926\u093e\u0928 \u0915\u0930\u0928\u0947 \u0915\u0940 \u0906\u0935\u0936\u094d\u092f\u0915\u0924\u093e \u0939\u0948, \u0935\u093f\u0936\u0947\u0937 \u0930\u0942\u092a \u0938\u0947 \u0921\u093f\u091c\u093f\u091f\u0932\u0940\u0915\u0930\u0923 \u0914\u0930 AI \u091c\u0948\u0938\u0947 \u0909\u092a\u0915\u0930\u0923 \u0914\u0930 \u0935\u093f\u0928\u093f\u0930\u094d\u092e\u093e\u0923 \u0915\u0947 \u0932\u093f\u090f \u0915\u094d\u0932\u0938\u094d\u091f\u0930 \u0906\u0927\u093e\u0930\u093f\u0924 \u0926\u0943\u0937\u094d\u091f\u093f\u0915\u094b\u0923 \u092a\u094d\u0930\u0926\u093e\u0928 \u0915\u0930\u0915\u0947\u0964<\/span><\/li>\n<li style=\"font-weight: 400;\" aria-level=\"1\"><b>\u0938\u092e\u0917\u094d\u0930 \u0935\u093f\u0915\u093e\u0938: <\/b><span style=\"font-weight: 400;\">\u091c\u0928\u0938\u0902\u0916\u094d\u092f\u093e \u0914\u0930 \u0926\u0947\u0936 \u0915\u0940 \u092c\u0941\u0928\u093f\u092f\u093e\u0926\u0940 \u091c\u0940\u0935\u0928 \u0938\u094d\u0925\u093f\u0924\u093f\u092f\u094b\u0902 \u092e\u0947\u0902 \u0938\u0941\u0927\u093e\u0930 \u0915\u0947 \u0932\u093f\u090f \u0906\u0930\u094d\u0925\u093f\u0915 \u0935\u093f\u0915\u093e\u0938, \u0938\u093e\u092e\u093e\u091c\u093f\u0915 \u0914\u0930 \u092a\u0930\u094d\u092f\u093e\u0935\u0930\u0923\u0940\u092f \u0935\u093f\u0915\u093e\u0938 \u0938\u0939\u0938\u0902\u092c\u0926\u094d\u0927 \u0914\u0930 \u092e\u0939\u0924\u094d\u0924\u094d\u0935\u092a\u0942\u0930\u094d\u0923 \u0939\u0948\u0902\u0964<\/span><\/li>\n<li style=\"font-weight: 400;\" aria-level=\"1\"><b>\u092a\u0939\u0941\u0901\u091a (Reach), \u0930\u0947\u0902\u091c (Range) \u0914\u0930 \u0915\u093e\u0930\u0923 (Reason) \u0906\u0927\u093e\u0930\u093f\u0924 (3R) \u0928\u0940\u0924\u093f\u092f\u093e\u0901: <\/b><span style=\"font-weight: 400;\">\u0905\u092e\u0930\u094d\u0924\u094d\u092f \u0938\u0947\u0928 \u0915\u0947 \u0905\u0928\u0941\u0938\u093e\u0930, \u0935\u093f\u0915\u093e\u0938 \u0915\u094b \u092c\u095d\u093e\u0935\u093e \u0926\u0947\u0928\u0947 \u0915\u0947 \u0932\u093f\u090f, \u0938\u0930\u0915\u093e\u0930\u0940 \u0928\u0940\u0924\u093f\u092f\u094b\u0902 \u0915\u094b 3R \u092a\u0930 \u0927\u094d\u092f\u093e\u0928 \u0915\u0947\u0902\u0926\u094d\u0930\u093f\u0924 \u0915\u0930\u0928\u093e \u091a\u093e\u0939\u093f\u090f:<\/span>\n<ul>\n<li style=\"font-weight: 400;\" aria-level=\"2\"><b>\u092a\u0939\u0941\u0901\u091a (\u092a\u094d\u0930\u093e\u092a\u094d\u0924 \u0915\u093f\u090f \u091c\u093e\u0928\u0947 \u0935\u093e\u0932\u0947 \u0915\u093e\u0930\u0923 \u0915\u0940 \u092a\u0939\u0941\u0901\u091a)<\/b><\/li>\n<li style=\"font-weight: 400;\" aria-level=\"2\"><b>\u0930\u0947\u0902\u091c (\u0909\u092a\u092f\u094b\u0917 \u0915\u093f\u090f \u091c\u093e\u0928\u0947 \u0935\u093e\u0932\u0947 \u0924\u0930\u0940\u0915\u0947 \u0914\u0930 \u0938\u093e\u0927\u0928)<\/b><\/li>\n<li style=\"font-weight: 400;\" aria-level=\"2\"><b>\u0915\u093e\u0930\u0923 (\u0906\u0917\u0947 \u092c\u0922\u093c\u093e\u0928\u0947 \u0915\u0940 \u092a\u094d\u0930\u093e\u0925\u092e\u093f\u0915\u0924\u093e)<\/b><\/li>\n<\/ul>\n<\/li>\n<li style=\"font-weight: 400;\" aria-level=\"1\"><b>\u0938\u093e\u092e\u093e\u091c\u093f\u0915-\u0906\u0930\u094d\u0925\u093f\u0915 \u0938\u092e\u093e\u0935\u0947\u0936\u0928: <\/b><span style=\"font-weight: 400;\">\u092d\u093e\u0930\u0924\u0940\u092f \u0938\u0902\u0935\u093f\u0927\u093e\u0928 \u0915\u0947 \u0905\u0928\u0941\u091a\u094d\u091b\u0947\u0926-14 \u0915\u0947 \u0924\u0939\u0924 \u0932\u0948\u0902\u0917\u093f\u0915 \u0905\u0902\u0924\u0930 \u0915\u094b \u0915\u092e \u0915\u0930\u0915\u0947 \u0914\u0930 \u0938\u0924\u0924\u094d \u0935\u093f\u0915\u093e\u0938 \u0932\u0915\u094d\u0937\u094d\u092f\u094b\u0902 \u0915\u094b \u092a\u094d\u0930\u093e\u092a\u094d\u0924 \u0915\u0930\u0915\u0947 \u0905\u0935\u0938\u0930 \u0915\u0940 \u0938\u092e\u093e\u0928\u0924\u093e \u0938\u0941\u0928\u093f\u0936\u094d\u091a\u093f\u0924 \u0915\u0940 \u091c\u093e\u0928\u0940 \u091a\u093e\u0939\u093f\u090f\u0964<\/span><\/li>\n<li style=\"font-weight: 400;\" aria-level=\"1\"><b>\u0938\u093e\u092e\u093e\u091c\u093f\u0915 \u092c\u0941\u0928\u093f\u092f\u093e\u0926\u0940 \u0922\u093e\u0901\u091a\u0947 \u0915\u093e \u0935\u093f\u0915\u093e\u0938: <\/b><span style=\"font-weight: 400;\">\u091c\u0940\u0935\u0928 \u0915\u0940 \u092c\u0947\u0939\u0924\u0930 \u0917\u0941\u0923\u0935\u0924\u094d\u0924\u093e \u0914\u0930 \u0915\u094c\u0936\u0932 \u0935\u093f\u0915\u093e\u0938 \u0915\u0947 \u0938\u093e\u0925 \u090f\u0915 \u0938\u093e\u0930\u094d\u0935\u092d\u094c\u092e\u093f\u0915 \u0936\u093f\u0915\u094d\u0937\u093e \u0924\u0925\u093e \u0938\u094d\u0935\u093e\u0938\u094d\u0925\u094d\u092f \u0926\u0947\u0916\u092d\u093e\u0932 \u092a\u094d\u0930\u0923\u093e\u0932\u0940 \u0935\u093f\u0915\u0938\u093f\u0924 \u092d\u093e\u0930\u0924 \u0915\u0947 \u0932\u0915\u094d\u0937\u094d\u092f \u0915\u094b \u092a\u094d\u0930\u093e\u092a\u094d\u0924 \u0915\u0930\u0928\u0947 \u0915\u0947 \u0932\u093f\u090f \u090f\u0915 \u0935\u093e\u0902\u091b\u093f\u0924 \u090f\u0935\u0902 \u0906\u0935\u0936\u094d\u092f\u0915 \u0939\u0948\u0964<\/span><\/li>\n<li style=\"font-weight: 400;\" aria-level=\"1\"><b>\u0915\u0943\u0937\u093f \u092a\u0930 \u0927\u094d\u092f\u093e\u0928: <\/b><span style=\"font-weight: 400;\">\u092d\u093e\u0930\u0924 \u0915\u0947 \u0935\u093f\u0915\u093e\u0938 \u0915\u0947 \u0932\u093f\u090f \u0915\u0943\u0937\u093f \u092e\u0939\u0924\u094d\u0924\u094d\u0935\u092a\u0942\u0930\u094d\u0923 \u0939\u0948, \u0915\u094d\u092f\u094b\u0902\u0915\u093f \u0907\u0938\u092e\u0947\u0902 \u0905\u092d\u0940 \u092d\u0940 \u0932\u0917\u092d\u0917 45% \u0915\u093e\u092e\u0915\u093e\u091c\u0940 \u0906\u092c\u093e\u0926\u0940 \u0936\u093e\u092e\u093f\u0932 \u0939\u0948 (\u0935\u0930\u094d\u0937 2022-23 \u0915\u0947 PLFS \u0921\u0947\u091f\u093e \u0915\u0947 \u0905\u0928\u0941\u0938\u093e\u0930)\u0964 \u0907\u0938\u0932\u093f\u090f, \u092f\u0926\u093f \u0935\u093f\u0915\u0938\u093f\u0924 \u092d\u093e\u0930\u0924 \u0915\u094b \u090f\u0915 \u0938\u092e\u093e\u0935\u0947\u0936\u0940 \u092d\u093e\u0930\u0924 \u092c\u0928\u093e\u0928\u093e \u0939\u0948, \u0924\u094b \u0909\u0938\u0947 \u0905\u092a\u0928\u0940 \u0915\u0943\u0937\u093f \u0915\u094b \u0905\u092a\u0928\u0940 \u092a\u0942\u0930\u0940 \u0915\u094d\u0937\u092e\u0924\u093e \u0938\u0947 \u0935\u093f\u0915\u0938\u093f\u0924 \u0915\u0930\u0928\u093e \u0939\u094b\u0917\u093e\u0964<\/span><\/li>\n<\/ul>\n<h4 style=\"text-align: justify;\"><b>\u0928\u093f\u0937\u094d\u0915\u0930\u094d\u0937<\/b><\/h4>\n<p style=\"text-align: justify;\"><span style=\"font-weight: 400;\">\u0935\u0930\u094d\u0937 2047 \u0924\u0915 \u0935\u093f\u0915\u0938\u093f\u0924 \u092d\u093e\u0930\u0924 \u0915\u0947 \u0938\u092a\u0928\u0947 \u0915\u094b \u0939\u093e\u0938\u093f\u0932 \u0915\u0930\u0928\u0947 \u0915\u0947 \u0932\u093f\u090f, \u092d\u093e\u0930\u0924 \u0915\u094b \u0909\u0926\u093e\u0930 \u092c\u093e\u091c\u093e\u0930 \u0928\u0940\u0924\u093f\u092f\u094b\u0902, \u0928\u093f\u0935\u0947\u0936 \u0914\u0930 \u0928\u0935\u093e\u091a\u093e\u0930\u094b\u0902 \u0915\u0947 \u0938\u093e\u0925-\u0938\u093e\u0925 \u0905\u0928\u0941\u0938\u0902\u0927\u093e\u0928 \u0924\u0925\u093e \u0928\u0935\u093e\u091a\u093e\u0930 \u0915\u0947 \u0932\u093f\u090f \u090f\u0915 \u0938\u0939\u093e\u092f\u0915 \u092a\u093e\u0930\u093f\u0938\u094d\u0925\u093f\u0924\u093f\u0915\u0940 \u0924\u0902\u0924\u094d\u0930 \u092c\u0928\u093e\u0928\u0947, \u0917\u0941\u0923\u0935\u0924\u094d\u0924\u093e\u092a\u0942\u0930\u094d\u0923 \u0936\u093f\u0915\u094d\u0937\u093e \u090f\u0935\u0902 \u0915\u094c\u0936\u0932 \u0928\u093f\u0930\u094d\u092e\u093e\u0923 \u0915\u0947 \u092e\u093e\u0927\u094d\u092f\u092e \u0938\u0947 \u092e\u093e\u0928\u0935 \u0935\u093f\u0915\u093e\u0938 \u092a\u0930 \u0932\u0917\u093e\u0924\u093e\u0930 \u0915\u093e\u092e \u0915\u0930\u0928\u0947 \u0915\u0940 \u0906\u0935\u0936\u094d\u092f\u0915\u0924\u093e \u0939\u0948\u0964 \u0939\u093e\u0932\u093e\u0901\u0915\u093f, \u090f\u0915\u092e\u093e\u0924\u094d\u0930 \u091a\u0947\u0924\u093e\u0935\u0928\u0940 \u092f\u0939 \u0939\u0948 \u0915\u093f \u0915\u094b\u0908 \u0915\u094b\u0935\u093f\u0921-19 \u091c\u0948\u0938\u0940 \u092e\u0939\u093e\u092e\u093e\u0930\u0940 \u0915\u093e \u092a\u094d\u0930\u0915\u094b\u092a \u092f\u093e \u0915\u094b\u0908 \u092c\u0921\u093c\u093e \u092f\u0941\u0926\u094d\u0927, \u092a\u094d\u0930\u093e\u0915\u0943\u0924\u093f\u0915 \u0906\u092a\u0926\u093e \u0905\u0925\u0935\u093e \u0930\u093e\u091c\u0928\u0940\u0924\u093f\u0915 \u0909\u0925\u0932-\u092a\u0941\u0925\u0932 \u0928 \u0939\u094b\u0964\u00a0<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><b>News Source:<\/b><a href=\"https:\/\/www.livemint.com\/opinion\/online-views\/develop-human-resources-for-a-viksit-bharat-by-2047-11711886653851.html\" target=\"_blank\" rel=\"noopener\"><b> Livemint<\/b><\/a><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>\u0938\u0902\u0926\u0930\u094d\u092d \u0939\u093e\u0932 \u0939\u0940 \u092e\u0947\u0902 \u092d\u093e\u0930\u0924\u0940\u092f \u0935\u093f\u0924\u094d\u0924 \u092e\u0902\u0924\u094d\u0930\u0940 \u0928\u0947 \u0909\u0932\u094d\u0932\u0947\u0916 \u0915\u093f\u092f\u093e \u0915\u093f \u0939\u093e\u0932\u093f\u092f\u093e \u091c\u093e\u0930\u0940 \u0915\u0940 \u0917\u0908 \u092d\u093e\u0930\u0924 \u0930\u094b\u091c\u0917\u093e\u0930 \u0930\u093f\u092a\u094b\u0930\u094d\u091f 2024 (India Employment Report 2024) \u0938\u0947 \u0938\u0902\u0924\u094b\u0937\u091c\u0928\u0915 \u092a\u0930\u093f\u0923\u093e\u092e \u0938\u093e\u092e\u0928\u0947 \u0928\u0939\u0940\u0902 \u0906\u090f \u0939\u0948\u0902 \u0914\u0930 \u0935\u093f\u0915\u0938\u093f\u0924 \u092d\u093e\u0930\u0924 \u0915\u0947 \u0932\u0915\u094d\u0937\u094d\u092f \u0915\u094b \u092a\u094d\u0930\u093e\u092a\u094d\u0924 \u0915\u0930\u0928\u0947 \u0915\u0947 \u0932\u093f\u090f, \u092d\u093e\u0930\u0924 \u0915\u094b \u0932\u0917\u092d\u0917 8% \u0915\u0947 \u0935\u093e\u0930\u094d\u0937\u093f\u0915 \u0914\u0938\u0924 \u092a\u0930 \u0938\u092e\u093e\u0935\u0947\u0936\u0940 \u0935\u093f\u0915\u093e\u0938 \u0915\u0940 \u0906\u0935\u0936\u094d\u092f\u0915\u0924\u093e \u0939\u0948\u0964\u00a0 \u0938\u0902\u092c\u0902\u0927\u093f\u0924 \u0924\u0925\u094d\u092f&hellip; <a class=\"more-link\" href=\"https:\/\/pwonlyias.com\/hi\/current-affairs\/developing-human-resources-for-a-developed-india-by-2047\/\">Continue reading <span class=\"screen-reader-text\">\u0935\u0930\u094d\u0937 2047 \u0924\u0915 \u0935\u093f\u0915\u0938\u093f\u0924 \u092d\u093e\u0930\u0924 \u0915\u0947 \u0932\u093f\u090f \u092e\u093e\u0928\u0935 \u0938\u0902\u0938\u093e\u0927\u0928 \u0935\u093f\u0915\u0938\u093f\u0924 \u0915\u0930\u0928\u093e<\/span><\/a><\/p>\n","protected":false},"author":37,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[4818],"tags":[],"paper":[4828],"subject":[4952],"acf":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/pwonlyias.com\/hi\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/97961"}],"collection":[{"href":"https:\/\/pwonlyias.com\/hi\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/pwonlyias.com\/hi\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/pwonlyias.com\/hi\/wp-json\/wp\/v2\/users\/37"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/pwonlyias.com\/hi\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=97961"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/pwonlyias.com\/hi\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/97961\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":97964,"href":"https:\/\/pwonlyias.com\/hi\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/97961\/revisions\/97964"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/pwonlyias.com\/hi\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=97961"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/pwonlyias.com\/hi\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=97961"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/pwonlyias.com\/hi\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=97961"},{"taxonomy":"paper","embeddable":true,"href":"https:\/\/pwonlyias.com\/hi\/wp-json\/wp\/v2\/paper?post=97961"},{"taxonomy":"subject","embeddable":true,"href":"https:\/\/pwonlyias.com\/hi\/wp-json\/wp\/v2\/subject?post=97961"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}